Η Λεύκα είναι κατεχόμενη κωμόπολη της επαρχίας Λευκωσίας. Βρίσκεται 48 χιλιόμετρα δυτικά της Λευκωσίας και 16 χιλιόμετρα νοτιοδυτικά της Μόρφου, σε υψόμετρο 130 μέτρων, στην κοιλάδα του Σέτραχου, που περνά στα ανατολικά της, ενώ στα δυτικά της ρέει ο Ξερός. Ήταν το κέντρο της ομώνυμης περιοχής, και μέσα στα όριά της βρίσκονται ο οικισμός Απλίκι και το μεταλλείο του Μαυροβουνίου.1 Στην απογραφή του 1960 είχε 3.673 κατοίκους, από τους οποίους 34 ήταν Έλληνες και 3.585 Τούρκοι.
Το επίσημο τοπωνυμικό ευρετήριο της Κύπρου (Gazetteer) γράφει «Λεύκα, η».2 Ο Κύπριος χρονογράφος του 15ου αιώνα Λεόντιος Μαχαιράς γράφει «Λεύκα», ενώ στα μεσαιωνικά έγγραφα του 15ου αιώνα, που είναι γραμμένα στα γαλλικά και στα ιταλικά, η Λεύκα εμφανίζεται ως «Lefques» και «Lefcha», και στο χρονικό του Κύπριου χρονογράφου του 16ου αιώνα Φλώριου Βουστρώνιου ως «Leuca» και «Levca».3
Στη γη της Λεύκας, στο Μαυροβούνι, το Pleiades, ο διεθνής κατάλογος αρχαίων τόπων, σημειώνει αρχαίο μεταλλείο που χρησιμοποιούνταν από την αρχαϊκή αρχαία ελληνική ως τη ρωμαϊκή περίοδο.4 Η θέση Αγία Μαρίνα–Μαυροβούνι ήταν ανάμεσα στους χώρους που κατέγραψε η αρχαιολογική και περιβαλλοντική έρευνα των βόρειων πλαγιών του Τροόδους, που έκαναν το Πανεπιστήμιο της Γλασκώβης και το Πανεπιστήμιο Κύπρου το 2000–2005.5 Ο φιλόλογος Αθανάσιος Σακελλάριος, που περιέγραψε τη Λεύκα το 1890, σημείωσε νότια του χωριού ερείπια αρχαίας πόλης, που έφταναν ως το Καλό Χωριό και την Περιστερώνα, και τα θεώρησε πιθανώς την Αίπεια.6 Ο Βουστρώνιος γράφει ότι η αρχαία πόλη των Σόλων, που βρίσκεται στη γη του γειτονικού Καραβοστασίου, ήταν κοντά στη Λεύκα.7 Με τα μεταλλεία της, η περιοχή της Λεύκας ανήκε πιθανότατα στο αρχαίο ελληνικό βασίλειο των Σόλων.
Στη Φραγκοκρατία η Λεύκα ήταν έδρα βασιλικής «μπαϊλίας», δηλαδή διοικητικής περιφέρειας του βασιλικού κτήματος. Ο Βουστρώνιος γράφει ότι ο ποταμός Νιφφάτης, δηλαδή ο Σέτραχος, κατέβαινε προς τη βασιλική μπαϊλία της Λεύκας, όπου γίνονταν ζάχαρη και βαμβάκι.8 Τα έγγραφα του βασιλιά Ιακώβου Β΄, που δημοσίευσε ο Γάλλος ιστορικός του 19ου αιώνα Louis de Mas Latrie, δείχνουν τη Λεύκα ανάμεσα στους τόπους που έβγαζαν ζάχαρη για το βασιλικό ταμείο: τον Οκτώβριο του 1468 ο βασιλιάς πούλησε τη ζάχαρη της Λεύκας στον Βενετό Andrea Cornaro, για να εξοφλήσει χρέη του, και στη Βενετία υποσχέθηκε σκόνη ζάχαρης από τις μπαϊλίες της Μόρφου και της Λεύκας.9
Ο Μαχαιράς αναφέρει τη Λεύκα στα γεγονότα που ακολούθησαν την εισβολή των Μαμελούκων της Αιγύπτου το 1426. Οι χωρικοί που ξεσηκώθηκαν τότε όρισαν δικούς τους καπετάνιους στη Λεύκα, στη Λεμεσό, στην Ορεινή, στην Περιστερώνα και στη Μόρφου, και στο Λευκόνοικο ανακήρυξαν βασιλιά κάποιον Αλέξη. Όταν οι αρχές κατέστειλαν την εξέγερση, οι καπετάνιοι της Μόρφου και της Λεύκας απαγχονίστηκαν, σε άλλους κόπηκε η μύτη και άλλοι έφυγαν.10
Στην Τουρκοκρατία η Λεύκα ήταν έδρα ναχιέ, δηλαδή διοικητικής περιφέρειας.11 Στην κτηματική απογραφή που έκανε η οθωμανική διοίκηση το 1832/33, που κατέγραφε μόνο όσους είχαν περιουσία, η Λεύκα χαρακτηρίζεται μικτό χωριό και διοικητικό κέντρο, με 189 νοικοκυριά με περιουσία, από τα μεγαλύτερα της περιοχής. Είχε πολλούς κήπους και περιβόλια, χωράφια με σιτηρά και βαμβάκι, περισσότερες από 1.300 ελιές, 173 μουριές για τον μεταξοσκώληκα και καρυδιές, οκτώ ελαιοτριβεία και τέσσερις νερόμυλους, και οι ιδιοκτήτες είχαν σχεδόν 1.000 πρόβατα και κατσίκες.12
Το 1890 ο Σακελλάριος βρήκε τη Λεύκα έδρα της περιφέρειας, με 900 κατοίκους, τους περισσότερους μουσουλμάνους, και πολλούς κήπους με πορτοκαλιές, λεμονιές και άλλα οπωροφόρα δέντρα.13 Ο Βρετανός αρχιτέκτονας George Jeffery, που κατέγραψε τα ιστορικά μνημεία της Κύπρου στις αρχές του 20ού αιώνα, γράφει το 1918 ότι γύρω από τη Λεύκα σώζονταν πολλά ερείπια εκκλησιών, ότι οι λίγες χριστιανικές οικογένειες που είχαν εγκατασταθεί εκεί τα τελευταία χρόνια είχαν χτίσει μια μικρή εκκλησία κοντά στο ποτάμι, και ότι κατά την τοπική παράδοση τα δύο κυριότερα τζαμιά είχαν χτιστεί στις θέσεις παλαιών εκκλησιών του λατινικού δόγματος.14
Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, στην Αγγλοκρατία η Λεύκα ήταν το διοικητικό κέντρο της περιοχής, με αστυνομικό σταθμό από το 1905 και κωμοδικείο από το 1919–20, και ο δρόμος που τη συνέδεε με τη Λευκωσία, μέσω Αστρομερίτη και Πέτρας, ολοκληρώθηκε το 1903. Στα νότια της Λεύκας, μέσα στα όριά της, λειτουργούσαν τα μεταλλεία χαλκούχου σιδηροπυρίτη του Μαυροβουνίου και του Απλικιού, που μαζί με το μεταλλείο της Σκουριώτισσας, τις εγκαταστάσεις του Ξερού και το λιμάνι του Καραβοστασίου έδιναν δουλειά σε πολλούς κατοίκους της Λεύκας και των γύρω χωριών. Το μετάλλευμα μεταφερόταν με σιδηρόδρομο στον Ξερό και φορτωνόταν στα πλοία στο Καραβοστάσι.15
Η ελληνική ορθόδοξη εκκλησία της Λεύκας, της Παναγίας Ακεντού, του 17ου αιώνα, βρίσκεται στο βορειοανατολικό τμήμα του παλιού οικισμού, κοντά στο ρέμα της Μαραθάσας. Ήταν ενοριακός ναός ως το 1958, και είναι Αρχαίο Μνημείο.16 Κατά το Cyprus Religious Heritage, το παλιό ελληνορθόδοξο κοιμητήριο της Λεύκας έκλεισε το 1939, και τότε φτιάχτηκε κοινό κοιμητήριο για το Καραβοστάσι και τη Λεύκα.17
Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, πριν από το 1974 στη γη της Λεύκας καλλιεργούνταν εσπεριδοειδή, σιτηρά, κτηνοτροφικά φυτά και λίγα αμπέλια, και οι αρδευόμενες εκτάσεις στην κοιλάδα του Σέτραχου ποτίζονταν από το φράγμα της Λεύκας. Στην κοιλάδα σώζονται νερόμυλοι με τοξωτά υδραγωγεία· ένας από αυτούς, που πιστεύεται ότι ανάγεται στη Βενετοκρατία, συντηρήθηκε το 2024 από τη Δικοινοτική Τεχνική Επιτροπή για την Πολιτιστική Κληρονομιά.18
Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, η Λεύκα είχε 895 κατοίκους το 1881, όταν ήταν ο πέμπτος μεγαλύτερος οικισμός της επαρχίας μετά τη Λευκωσία, τη Μόρφου, την Κυθρέα και το Καϊμακλί, 907 το 1891, 1.143 το 1901, 1.008 το 1911 και 1.262 το 1921.19 Το 1931 η Λεύκα είχε 1.781 κατοίκους, 366 χριστιανούς και 1.415 μουσουλμάνους, και ο οικισμός του μεταλλείου του Μαυροβουνίου άλλους 718, 482 χριστιανούς και 236 μουσουλμάνους. Το 1946 η Λεύκα είχε 3.752 κατοίκους, από τους οποίους 981 ήταν ορθόδοξοι, 2.685 μουσουλμάνοι και 86 άλλοι (στις απογραφές του 1931 και του 1946 καταγραφόταν μόνο το θρήσκευμα).
Κατά την ίδια εγκυκλοπαίδεια, οι περισσότεροι Έλληνες κάτοικοι έφυγαν από τη Λεύκα στα χρόνια του αγώνα του 1955–59, και η Λεύκα ήταν ανάμεσα στους τόπους από τους οποίους ξεριζώθηκαν οι πρώτοι Έλληνες πρόσφυγες το 1958.20 Το 1960 η Λεύκα είχε 3.673 κατοίκους: 34 Έλληνες, 3.585 Τούρκους, 6 Μαρωνίτες, 2 Αρμένιους, 26 Άγγλους και 20 άλλους. Οι λίγοι Έλληνες που είχαν μείνει αναγκάστηκαν να φύγουν εξαιτίας των γεγονότων της τουρκικής ανταρσίας του 1963–64: σχεδόν όλοι έφυγαν το 1964 και οι υπόλοιποι είχαν αποχωρήσει ως την απογραφή του 1973, που δεν καταγράφει πια Έλληνες κατοίκους.21 Οι Τούρκοι κάτοικοι ήταν τότε γύρω στους 4.500 (εκτίμηση).
Στο ενωτικό δημοψήφισμα του 1950 υπέγραψαν 601 κάτοικοι της Λεύκας, ουσιαστικά όλοι οι ενήλικες Έλληνες κάτοικοι. Το Μητρώο Αγωνιστών ΕΟΚΑ καταγράφει 35 Έλληνες κατοίκους του χωριού που συμμετείχαν ή συνέδραμαν στον Αγώνα. Στη Λεύκα μεγάλωσε και φοίτησε στο δημοτικό σχολείο ο αγωνιστής της ΕΟΚΑ Ανδρέας Ζάκος, από τη Λινού, και στο ίδιο σχολείο φοίτησε για ένα διάστημα ο Μάρκος Δράκος.22 Στον αστυνομικό σταθμό της Λεύκας πέθανε τον Οκτώβριο του 1958, ύστερα από βασανιστήρια, ο αγωνιστής της ΕΟΚΑ Νικόλαος Γιάγκου από την Πάνω Ζώδεια.23
Κατά την τουρκική εισβολή του 1974 η Λεύκα καταλήφθηκε από τον τουρκικό στρατό. Στην περιοχή της Λεύκας σκοτώθηκε ένας στρατιώτης, και ένας ακόμη στρατιώτης με καταγωγή από τη Λεύκα σκοτώθηκε στην περιοχή του Αγίου Παύλου στη Λευκωσία.
Ο κατάλογος κατεχόμενων ναών της Εκκλησίας της Κύπρου του 2009 καταγράφει την Παναγία Ακεντού βεβηλωμένη, χωρίς πόρτες, με σοβαρές ζημιές και σε κίνδυνο κατάρρευσης. Κατά το Cyprus Religious Heritage, το 2021 οι σταυροί είχαν αφαιρεθεί, το καμπαναριό ήταν χωρίς καμπάνα και οι τοίχοι ήταν γεμάτοι συνθήματα.24
A Complete Gazetteer of Cyprus, τ. 1, σσ. 129, 728, 813; G. Jeffery, A Description of the Historic Monuments of Cyprus (1918), σ. 292.↩︎
L. de Mas Latrie, Histoire de l’île de Chypre sous le règne des princes de la maison de Lusignan, τ. 3 (1852–1861), σσ. 178, 221; Florio Bustron, Chronique de l’île de Chypre, εκδ. R. de Mas Latrie (1886), σσ. 20, 29.↩︎
Ancient Cyprus (ancientcyprus.com), μητρώο ανασκαφών και ερευνών, «Troodos Archaeological and Environmental Survey Project (TAESP)» (πρόσβαση 4.11.2026).↩︎
Florio Bustron, Chronique de l’île de Chypre, εκδ. R. de Mas Latrie (1886), σ. 20.↩︎
Florio Bustron, Chronique de l’île de Chypre, εκδ. R. de Mas Latrie (1886), σ. 29.↩︎
L. de Mas Latrie, Histoire de l’île de Chypre sous le règne des princes de la maison de Lusignan, τ. 3 (1852–1861), σσ. 178, 221.↩︎
Λεόντιος Μαχαιράς, Χρονικό (Chronique de Chypre, μτφρ. E. Miller – K. Σάθας, Παρίσι 1882), σσ. 390–391.↩︎
G. Jeffery, A Description of the Historic Monuments of Cyprus (1918), σ. 292.↩︎
Οθωμανική κτηματική απογραφή 1832/33 (Χαροκόπειο Πανεπιστήμιο, Ίδρυμα Συλβίας Ιωάννου), «Lefka» (πρόσβαση 4.11.2026).↩︎
G. Jeffery, A Description of the Historic Monuments of Cyprus (1918), σ. 292.↩︎
Cyprus Religious Heritage, «Lefka».↩︎
Cyprus Religious Heritage, «Lefka».↩︎
Ίδρυμα Απελευθερωτικού Αγώνα ΕΟΚΑ, βιογραφία Ανδρέα Ζάκου; Ίδρυμα Απελευθερωτικού Αγώνα ΕΟΚΑ, βιογραφία Μάρκου Δράκου.↩︎
Ίδρυμα Απελευθερωτικού Αγώνα ΕΟΚΑ, βιογραφία Νικολάου Γιάγκου.↩︎
Cyprus Religious Heritage, «Lefka».↩︎
Στην Λεύκα υπήρχαν μία εκκλησία και ένα κοιμητήριο. Μετά την τουρκική εισβολή του 1974, ένας ναός βεβηλώθηκε ή λεηλατήθηκε. Παρακάτω παρουσιάζονται όλα, με φωτογραφίες και, όπου είναι γνωστή, την κατάστασή τους.
Σύμφωνα με τον κατάλογο κατεχόμενων ναών της Εκκλησίας της Κύπρου (2009), η εκκλησία χρονολογείται στον 17ο αιώνα. Ο κατάλογος την περιγράφει ως «Ενοριακός Ναός μέχρι το 1958». Η κατάστασή της το 2009 σημειώνεται ως «Βεβηλώθηκε, χωρίς πόρτες-Σοβαρές ζημιές-Κίνδυνος κατάρρευσης».
Στην Λεύκα, στο ενωτικό δημοψήφισμα που οργάνωσε η Εθναρχία τον Ιανουάριο του 1950, υπέγραψαν υπέρ της ένωσης με την Ελλάδα 601 κάτοικοι, ουσιαστικά το σύνολο των ενήλικων κατοίκων.
Το Μητρώο Αγωνιστών ΕΟΚΑ καταγράφει 35 Έλληνες με καταγωγή από την Λεύκα που συμμετείχαν ή συνέδραμαν στον Αγώνα. Τα ονόματα ακολουθούν όπως είναι τυπωμένα στο Μητρώο.
35 / 35 ονόματα
Κατά την τουρκική εισβολή του 1974 σκοτώθηκε ή αγνοείται ένας άνθρωπος με καταγωγή από την Λεύκα, στρατιώτης. Στην Λεύκα σκοτώθηκε ή εθεάθη για τελευταία φορά ένας άνθρωπος, στρατιώτης. Παρακάτω, στην καρτέλα «Από την κοινότητα» είναι όσοι κατάγονταν από την Λεύκα, και στην καρτέλα «Στην κοινότητα» όσοι σκοτώθηκαν ή εθεάθησαν για τελευταία φορά εκεί.
Ο ταχυδρομικός κώδικας των Κυπριακών Ταχυδρομείων για την κοινότητα αυτή ήταν και είναι ο 2900.
