Ο Λάρνακας της Λαπήθου είναι ελληνική κοινότητα της κατεχόμενης επαρχίας Κερύνειας. Βρίσκεται 17 χιλιόμετρα δυτικά της Κερύνειας, σε υψόμετρο 260 μέτρων, στους νότιους πρόποδες του Πενταδακτύλου. Στη γη του βρέθηκαν σημαντικές αρχαίες επιγραφές, ελληνικές και φοινικικές, και δυτικά του βρίσκεται η μονή της Παναγίας των Καθαρών. Είναι η γενέτειρα του ήρωα της ΕΟΚΑ Στέλιου Μαυρομμάτη. Στην απογραφή του 1960 είχε 797 κατοίκους, από τους οποίους 796 ήταν Έλληνες.

Όνομα

Η προέλευση του ονόματος δεν είναι βέβαιη. Δύο αρχαίες επιγραφές από τη γη του χωριού αναφέρουν έναν τόπο Νάρνακα: μια ελληνική μιλά για τους ιερείς του Ποσειδώνα με το επίθετο Ναρνάκιος, δηλαδή του Ποσειδώνα της Νάρνακας, και μια φοινικική για τον θεό Μελκάρτ της Νάρνακας.¹ Στον 15ο αιώνα το χωριό γράφεται «Larnaca de Cerines», δηλαδή Λάρνακα της Κερύνειας. Το επίσημο τοπωνυμικό ευρετήριο της Κύπρου (Gazetteer) το καταγράφει σε αρσενικό γένος, ο Λάρνακας της Λαπήθου.²

Ίδρυση και πρώτες αναφορές

Το αρχαίο νεκροταφείο και τα ιερά στη γη του χωριού δείχνουν ότι ο τόπος κατοικούνταν ήδη στην αρχαιότητα. Το χωριό με το σημερινό του όνομα εμφανίζεται για πρώτη φορά σε γραπτή πηγή τη δεκαετία του 1460, στον κατάλογο των φέουδων που μοίρασε ο βασιλιάς Ιάκωβος Β΄. Τον διασώζει ο Κύπριος χρονογράφος του 16ου αιώνα Φλώριος Βουστρώνιος, που γράφει το χωριό «Larnaca de Cerines».³

Αρχαιολογικοί χώροι

Στην περιοχή του χωριού βρίσκεται ένα μεγάλο αρχαίο νεκροταφείο. Εκεί, κατά τον Βρετανό αρχιτέκτονα και έφορο των αρχαίων μνημείων της Κύπρου George Jeffery, ο Αμερικανός πρόξενος Luigi Palma di Cesnola βρήκε τα ερείπια ενός μικρού επιμήκους ναού και πολλά θραύσματα αγαλμάτων. Στην ίδια περιοχή βρέθηκε και ένας βωμός με δίγλωσση επιγραφή, ελληνική και φοινικική, που ως το 1918 είχε πια καταστραφεί.⁴

Το 1888 ο Βρετανός αρχαιολόγος David Hogarth αντέγραψε στο χωριό ένα βάθρο με ελληνική επιγραφή των ιερέων του Ποσειδώνα. Το 1893 μια αποστολή της Γαλλικής Σχολής Αθηνών, με τον αρχαιολόγο Paul Perdrizet, έκανε ανασκαφή στον Λάρνακα και βρήκε μια μαρμάρινη βάση αγάλματος με μεγάλη φοινικική επιγραφή, που βρίσκεται σήμερα στο Μουσείο του Λούβρου.⁵

Αρχαιότητα

Ο τόπος πιθανότατα ανήκε στο αρχαίο βασίλειο της Λαπήθου, από την άλλη πλευρά του βουνού.⁶ Οι επιγραφές του, δύο από τις οποίες χρονολογούνται στα χρόνια των Πτολεμαίων, δείχνουν ότι εδώ υπήρχαν ιερά και ότι στην περιοχή ζούσαν, δίπλα στους Έλληνες, και Φοίνικες.

Ο δίγλωσσος βωμός, πιθανότατα των αρχών του 3ου αιώνα π.Χ., ήταν αφιερωμένος στα ελληνικά στην Αθηνά και στον βασιλιά Πτολεμαίο, και στα φοινικικά στη θεά Anat, που οι Φοίνικες ταύτιζαν με την Αθηνά. Το ελληνικό κείμενο λέει:⁷

Ἀθηνᾷ Σωτείρᾳ Νίκῃ καὶ βασιλέως Πτολεμαίου Πραξίδημος Σέσμαος τὸν βω[μὸ]ν ἀνέθ[ηκ]εν. Ἀγα[θ]ῇ τύχῃ.

Δηλαδή: «Στην Αθηνά, τη Σώτειρα Νίκη, και για τον βασιλιά Πτολεμαίο, ο Πραξίδημος του Σέσμαος αφιέρωσε τον βωμό. Με καλή τύχη.»

Η ελληνική επιγραφή του βάθρου που αντέγραψε ο Hogarth είναι απόφαση των ιερέων του Ποσειδώνα για να τιμήσουν έναν ευεργέτη τους, τον Νουμήνιο, γιο του Νουμηνίου. Ο Hogarth εξακρίβωσε ότι ο θεός λέγεται εκεί «Ναρνάκιος» και όχι «Λαρνάκιος», όπως είχε διαβαστεί παλαιότερα.⁸

Το 274/273 π.Χ. ένας τοπικός αξιωματούχος, ο Yatonbaal, «άρχοντας της χώρας», έστησε άγαλμα στο ιερό του Μελκάρτ της Νάρνακας και κατέγραψε στη φοινικική επιγραφή της βάσης έξι γενιές των προγόνων του. Είναι πιθανότατα η τελευταία επίσημη φοινικική επιγραφή της Κύπρου.⁹ Οι επιγραφές δείχνουν ότι στη Νάρνακα λατρεύονταν ελληνικοί θεοί, η Αθηνά και ο Ποσειδώνας, μαζί με φοινικικούς, και ότι οι αφιερώσεις και οι αποφάσεις των ιερέων γράφονταν στα ελληνικά.

Φραγκοκρατία, Βενετοκρατία

Στον κατάλογο του Βουστρώνιου ο Λάρνακας δίνεται ως φέουδο στον Andruva Cuduna. Στο ευρετήριο της έκδοσης του Βουστρώνιου ο ίδιος ταυτίζεται με τον «ser Andruva Guduva» ενός βενετικού καταλόγου του 16ου αιώνα με τα εισοδήματα των φεουδαρχών, όπου οι κληρονόμοι του καταγράφονται με εισόδημα 200 δουκάτων τον χρόνο.¹⁰

Τουρκοκρατία

Στην κτηματική απογραφή της οθωμανικής διοίκησης του 1832/33, που κατέγραφε μόνο όσους είχαν περιουσία, ο Λάρνακας καταγράφεται ως μικτό χωριό, με 32 νοικοκυριά με περιουσία. Είχαν κυρίως σιτοχώραφα, λίγα βαμβακοχώραφα και περιβόλια με μουριές, οκτώ αλώνια, πέντε πηγές τρεχούμενου νερού και ένα ελαιοτριβείο. Από τα 573 δέντρα τους τα 533 ήταν ελιές, και τα υπόλοιπα χαρουπιές, μουριές, αμυγδαλιές και δύο λεμονιές. Έτρεφαν 360 κατσίκες, 25 πρόβατα, δέκα ζευγάρια βόδια και λίγες αγελάδες.¹¹

Εκκλησίες και μονές

Η ελληνική ορθόδοξη εκκλησία του χωριού, στο νοτιοδυτικό μέρος του παλιού του πυρήνα, είναι αφιερωμένη στον άγιο Δημητριανό και χρονολογείται στον 19ο αιώνα.¹² Στο κοιμητήριο, κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, ένας βράχος έχει αποτυπώματα που η τοπική παράδοση απέδιδε στο άλογο του αγίου Γεωργίου.¹³

Δυτικά του χωριού, σε μια πλαγιά κάτω από το κοιμητήριο, βρίσκεται η μονή της Παναγίας των Καθαρών, που είναι Αρχαίο Μνημείο. Ο κατάλογος του 2009 τη χρονολογεί από τον 16ο ως τον 18ο αιώνα. Στις αρχές του 20ού αιώνα, κατά τον Jeffery, ανήκε στον αρχιεπίσκοπο. Η εκκλησία της, που ο ίδιος τη θεωρούσε όχι παλαιότερη από τον 18ο αιώνα, έχει στη βόρεια και στη δυτική πλευρά οξυκόρυφες πόρτες με πλούσια διακόσμηση, ενώ από τα κτίρια της μονής σωζόταν μόνο ένα μικρό μέρος.¹⁴ Κατά την τοπική παράδοση, που καταγράφει η Εγκυκλοπαίδεια, το αγίασμα της μονής βοηθούσε στις παθήσεις των ματιών και «καθάριζε» την όραση.¹⁵

Οικονομία και κοινωνική ζωή

Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, πριν από το 1974 οι κάτοικοι ζούσαν από τη γεωργία και την κτηνοτροφία. Καλλιεργούσαν σιτηρά, κτηνοτροφικά φυτά, αμυγδαλιές, χαρουπιές και λίγα εσπεριδοειδή, και το 1973 167 κτηνοτρόφοι έτρεφαν 2.200 κατσίκες, όπως και στην απογραφή του 1832/33 το κύριο κοπάδι του χωριού, καθώς και 383 πρόβατα και πολλά πουλερικά. Βόρεια του χωριού η γη του έφτανε ως την κορυφογραμμή του Πενταδακτύλου, με μέρος του δάσους Λαπήθου–Καραβά και το μικρό δάσος της Κορφής. Παλαιότερα το χωριό ήταν γνωστό για τους αργυροχόους του.¹⁶

Το 1941 ιδρύθηκε η Νέα Συνεργατική Πιστωτική Εταιρεία Λάρνακα της Λαπήθου και το 1950 το Συνεργατικό Παντοπωλείο.

Πληθυσμός

Ο πληθυσμός του Λάρνακα αυξανόταν σταθερά. Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, το χωριό είχε 376 κατοίκους το 1881, 388 το 1891, 471 το 1901, 562 το 1911 και 566 το 1921.¹⁷ Το 1931 είχε 609 κατοίκους, όλους χριστιανούς, και το 1946 719, όλους ορθόδοξους (στις απογραφές του 1931 και του 1946 καταγραφόταν μόνο το θρήσκευμα). Το 1960 είχε 797 κατοίκους, από τους οποίους 796 ήταν Έλληνες, και το 1973 873 Έλληνες. Τη σχολική χρονιά 1973–74 το ελληνικό δημοτικό σχολείο του χωριού είχε 107 μαθητές και τέσσερις δασκάλους.

Εθνικοί αγώνες

Στο ενωτικό δημοψήφισμα του 1950 υπέγραψαν 456 κάτοικοι, ουσιαστικά όλοι οι ενήλικες Έλληνες κάτοικοι. Το Μητρώο Αγωνιστών ΕΟΚΑ καταγράφει 33 Έλληνες κατοίκους του χωριού που συμμετείχαν ή συνέδραμαν στον Αγώνα.

Από τον Λάρνακα της Λαπήθου καταγόταν ο ήρωας της ΕΟΚΑ Στέλιος Μαυρομμάτης.¹⁸

Η τουρκική εισβολή του 1974

Κατά την τουρκική εισβολή του 1974 ο Λάρνακας της Λαπήθου καταλήφθηκε από τον τουρκικό στρατό και ο ελληνικός πληθυσμός του υπέστη εθνοκάθαρση. Από τότε οι τουρκικές κατοχικές δυνάμεις και η παράνομη κατοχική αρχή εμποδίζουν την επιστροφή των κατοίκων.

Τρεις κάτοικοι του χωριού, δύο στρατιώτες και ένας άμαχος, καταγράφηκαν ως αγνοούμενοι. Τα λείψανα των δύο έχουν εντοπιστεί και ταυτοποιηθεί, ενώ ένας εξακολουθεί να αγνοείται. Και οι τρεις χάθηκαν αλλού: στην περιοχή Κυθρέας-Πέλλα-Πάις, στην Κερύνεια και στη Μύρτου. Άλλοι τρεις κάτοικοι, δύο άμαχοι και ένας στρατιώτης, σκοτώθηκαν αλλού, στην περιοχή του Πενταδακτύλου, στην περιοχή της ΕΛΔΥΚ στη Λευκωσία και στην Όρκα. Στον ίδιο τον Λάρνακα καταγράφονται τέσσερις νεκροί του 1974, όλοι άμαχοι· ένας από αυτούς τραυματίστηκε στο χωριό και πέθανε αργότερα στο νοσοκομείο της Κερύνειας.

Οι κατοχικές αρχές μετέτρεψαν παράνομα την εκκλησία του Αγίου Δημητριανού σε τζαμί.¹⁹ Ο κατάλογος του 2009 την καταγράφει βεβηλωμένη και λεηλατημένη, όπως και τη μονή της Παναγίας των Καθαρών, που σήμερα ερειπώνεται.