Η Λάπηθος είναι μεγάλη ελληνική κωμόπολη της κατεχόμενης επαρχίας Κερύνειας, περίπου 15 χιλιόμετρα δυτικά της Κερύνειας. Είναι χτισμένη αμφιθεατρικά στη βόρεια πλαγιά του Πενταδακτύλου, ανάμεσα σε λεμονόκηπους που φτάνουν ως τη θάλασσα, και ποτίζεται από το μεγάλο κεφαλόβρυσό της. Από το 1878 ήταν δήμος. Στην απογραφή του 1960 είχε 3.496 κατοίκους, από τους οποίους 3.124 ήταν Έλληνες.
Η κωμόπολη κράτησε το όνομα της αρχαίας ελληνικής πόλης που βρισκόταν στην ακτή μπροστά της. Ο Έλληνας ιστορικός Διόδωρος ο Σικελιώτης (1ος αιώνας π.Χ.) και ο Έλληνας γεωγράφος Κλαύδιος Πτολεμαίος (2ος αιώνας μ.Χ.) τη γράφουν Λάπηθο, ενώ ο Έλληνας γεωγράφος Στράβων (1ος αιώνας π.Χ.) Λάπαθο. Ο Έλληνας ποιητής Αλέξανδρος ο Εφέσιος (1ος αιώνας π.Χ.), που τον παραθέτει ο λεξικογράφος του 6ου αιώνα μ.Χ. Στέφανος ο Βυζάντιος, την αποκαλεί «ἱμερόεσσα», δηλαδή θελκτική. Κατά τον μύθο που κατέγραψε ο Έλληνας ποιητής Νόννος (5ος αιώνας μ.Χ.), η πόλη πήρε το όνομα του ήρωα Λαπήθου, που μαζί με τον Λίτρο οδήγησε τους Κυπρίους στη μυθική εκστρατεία του θεού Διονύσου στην Ινδία. Η πόλη, δηλαδή, είχε θέση στους μύθους του ελληνικού κόσμου. Αργότερα η αρχαία πόλη ονομάστηκε Λάμπουσα.
Η γη της Λαπήθου κατοικείται από την προελληνική περίοδο. Στη Βρύση του Πάρπα, μέσα στην κωμόπολη, βρίσκεται ένα από τα λίγα γνωστά παράλια νεκροταφεία της προελληνικής περιόδου στην Κύπρο, και στη θέση Σωτήρα, βόρεια του οικισμού, βρέθηκαν τάφοι της ίδιας περιόδου. Εκτεταμένες ανασκαφές προϊστορικών τάφων έγιναν το 1913. Στη θέση Κάστρος, μέσα στην κωμόπολη, βρέθηκαν τάφοι της γεωμετρικής αρχαίας ελληνικής περιόδου. Ο Βρετανός αρχαιολόγος David Hogarth, που επισκέφθηκε τον τόπο το 1888, θεώρησε ότι η αρχαιότερη πόλη βρισκόταν στη θέση της σημερινής Λαπήθου και στους λόφους πάνω από αυτήν.
Κατά την παράδοση, τη Λάπηθο ίδρυσαν Έλληνες άποικοι από την Πελοπόννησο μετά τον Τρωικό Πόλεμο. Ο Στράβων γράφει ότι ήταν «κτίσμα Λακώνων και Πραξάνδρου» και ότι είχε αγκυροβόλιο και νεώρια, και ο Έλληνας ποιητής Λυκόφρων (3ος αιώνας π.Χ.) αναφέρει τον Πράξανδρο, που έφτασε στην Κύπρο με Λάκωνες από τη Θεράπνη.
Στην αρχαία ελληνική περίοδο η Λάπηθος ήταν ένα από τα βασίλεια της Κύπρου και από τις πρώτες πόλεις του νησιού που έκοψαν νομίσματα. Τα νομίσματά της, από τα τέλη του 6ου αιώνα π.Χ., απεικονίζουν την Αθηνά και τον Ηρακλή, ενώ οι επιγραφές τους, ως τα χρόνια του Μεγάλου Αλεξάνδρου, είναι γραμμένες στη φοινικική γραφή. Από αυτά γνωρίζουμε βασιλιάδες με ελληνικά ονόματα, όπως ο Δημόνικος, και με φοινικικά, όπως ο Σιδκμέλεκ στα μέσα του 5ου αιώνα π.Χ. Ο Περίπλους του 4ου αιώνα π.Χ. που αποδίδεται στον Σκύλακα ονομάζει την πόλη «Λήπηθιν των Φοινίκων». Στη γειτονική Λάρνακα της Λαπήθου βρέθηκαν μια δίγλωσση, ελληνική και φοινικική, επιγραφή και μια φοινικική επιγραφή του 274/273 π.Χ., που καταγράφει την αφιέρωση αγάλματος στον θεό Μελκάρτ. Πιθανότατα, λοιπόν, δίπλα στους Έλληνες ζούσαν στην περιοχή και Φοίνικες.
Κατά τον Διόδωρο, το 315 π.Χ. ο βασιλιάς της Λαπήθου, μαζί με τους βασιλιάδες του Κιτίου, του Μαρίου και της Κερύνειας, συμμάχησε με τον Αντίγονο, και ο Σέλευκος, σύμμαχος του Πτολεμαίου, κατέλαβε την Κερύνεια και τη Λάπηθο. Το 312 π.Χ. ο Πτολεμαίος συνέλαβε τον τελευταίο βασιλιά της πόλης, τον Πράξιππο, επειδή τον υποψιαζόταν ότι ήταν με το μέρος του Αντιγόνου. Τα χάλκινα νομίσματα του Πραξίππου φέρουν ελληνικά γράμματα. Ο Δήμος Λαπήθου έχει ως έμβλημα την κεφαλή της Αθηνάς από αρχαίο νόμισμα της πόλης, τονίζοντας έτσι τη σύνδεση του Δήμου με τις αρχαίες ελληνικές καταβολές του.
Η Λάπηθος παρέμεινε ακμαία ελληνική πόλη. Στη μεγάλη επιγραφή των Δελφών, γύρω στο 230 π.Χ., που καταγράφει σε ποιους πολίτες κάθε ελληνικής πόλης φιλοξενούνταν οι ιεροί απεσταλμένοι του μαντείου του Απόλλωνα, ως φιλοξενητής στη Λάπηθο αναφέρεται ο Γορτύνιος Αριστοκλής, γιος του Πολιάνθη. Η Λάπηθος βρέθηκε και στο κέντρο των αγώνων της δυναστείας των Πτολεμαίων για την Κύπρο. Ο Έλληνας ιστορικός Πολύβιος (2ος αιώνας π.Χ.) γράφει ότι ο μικρότερος αδελφός του βασιλιά Πτολεμαίου ΣΤ΄ του Φιλομήτορα επιχείρησε να του πάρει το νησί. Ο Φιλομήτωρ τον νίκησε και τον συνέλαβε στη Λάπηθο, αλλά του χάρισε τη ζωή.
Οι Λαπήθιοι ταξίδευαν και εγκαθίσταντο και σε άλλα μέρη του ελληνικού κόσμου. Στη Λίνδο της Ρόδου μια επιγραφή μνημονεύει ένωση «Λαπηθιαστών», πιθανότατα Λαπηθίων που ζούσαν εκεί και τιμούσαν μαζί τον θεό της πατρίδας τους.
Η Λάπηθος είχε γυμνάσιο, το κέντρο της ελληνικής παιδείας και άθλησης. Μια επιγραφή του 29/30 μ.Χ., που δημοσίευσε ο φιλόλογος Αθανάσιος Σακελλάριος, καταγράφει ότι ο Άδραστος, γιος του Αδράστου, γυμνασίαρχος και ιερέας των θεών του γυμνασίου, έχτισε με δικά του έξοδα μέσα στο γυμνάσιο ναό και άγαλμα του αυτοκράτορα Τιβερίου. Η πόλη συνέχισε να ακμάζει τους επόμενους αιώνες, και τον 2ο αιώνα μ.Χ. ο Κλαύδιος Πτολεμαίος την καταγράφει μαζί με τις εκβολές του ποταμού Λαπήθου. Εκεί έφτασε και το μήνυμα του χριστιανισμού. Οι Πράξεις του Βαρνάβα, κείμενο του 5ου αιώνα, διηγούνται ότι όταν ο απόστολος Βαρνάβας και οι σύντροφοί του ήρθαν στη Λάπηθο, γινόταν στο θέατρο της πόλης γιορτή για τους αρχαίους θεούς. Δεν τους άφησαν να μπουν στην πόλη, και ξεκουράστηκαν λίγο στην πύλη της πριν συνεχίσουν τον δρόμο τους.
Στην πρώιμη ελληνική μεσαιωνική περίοδο η Λάπηθος ήταν έδρα επισκοπής. Ο επίσκοπός της Δίδυμος εκπροσωπήθηκε στη σύνοδο της Χαλκηδόνας το 451, και ο Κύπριος χρονογράφος του 15ου αιώνα Λεόντιος Μαχαιράς αναφέρει ανάμεσα στους αγίους του νησιού τον Ευλάλιο, επίσκοπο Λαπήθου. Τον πλούτο της πόλης μαρτυρούν οι θησαυροί ασημένιων σκευών του 7ου αιώνα που βρέθηκαν στα ερείπιά της, στη Λάμπουσα, ανάμεσά τους τα περίφημα πιάτα του Δαβίδ.
Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, Λάμπουσα ήταν το μεταγενέστερο όνομα της αρχαίας Λαπήθου, που βρισκόταν σε άλλη θέση από τη σημερινή κοινότητα, στην ακτή. Όταν η Λάμπουσα καταστράφηκε στην ελληνική μεσαιωνική περίοδο των αραβικών επιδρομών, ο πληθυσμός της μετακινήθηκε μακρύτερα από την ακτή, στη σημερινή Λάπηθο και στον Καραβά.
Τη δεκαετία του 1460 ο βασιλιάς Ιάκωβος Β΄ έδωσε τη Λάπηθο ως φέουδο στον κοντόσταυλο, δηλαδή αρχιστράτηγο του βασιλείου, Sor de Naves.1
Ο Βουστρώνιος περιγράφει κοντά στη Λάπηθο, στην ακτή, τα ερείπια μιας αρχαίας πόλης: πύργους από λαξευτές πέτρες, κτίσματα σκαλισμένα στον βράχο, το λιμάνι και τον ναύσταθμο, και ιχθυοδεξαμενές λαξευμένες στα βράχια, όπου έμπαινε το θαλασσινό νερό με αυλάκια. Από τα ίδια χρόνια σώζονται στη Λάπηθο τα ελληνορθόδοξα ξωκλήσια της Αγίας Μαρίνας και της Αγίας Βαρβάρας, του 15ου–16ου αιώνα.
Ο Ολλανδός περιηγητής Ιωάννης Κοτόβικος, που επισκέφθηκε την Κύπρο το 1598–99, γράφει ότι ένα μικρό χωριό με πολύ εύφορη γη, γεμάτο βαμβάκι, ζαχαροκάλαμα, λεμονιές και πορτοκαλιές, κρατούσε το παλιό όνομα. Ο Άγγλος περιηγητής Richard Pococke (1738) σημειώνει ότι το όνομα της αρχαίας Λαπήθου είχε περάσει σε ένα κοντινό χωριό με πολύ καλές πηγές, και ο Βρετανός πρόξενος Alexander Drummond, που πέρασε από τα ερείπια της αρχαίας πόλης το 1745 ή 1750, γράφει ότι η εύφορη γη της δικαιολογούσε το παλιό όνομα «αξιαγάπητη Λάπηθος».
Οι Έλληνες της Λαπήθου πλήθυναν και οργανώθηκαν σε έξι ενορίες, γύρω από τις εκκλησίες του Τιμίου Προδρόμου, της Αγίας Παρασκευής, της Αγίας Αναστασίας, του Αποστόλου Λουκά, του Αγίου Θεοδώρου και του Αγίου Μηνά. Η εκκλησία του Τιμίου Προδρόμου χρονολογείται στον 17ο–18ο αιώνα. Ο Άγιος Θεόδωρος χτίστηκε το 1834, ο Άγιος Μηνάς το 1843, και ο Απόστολος Λουκάς και η Αγία Αναστασία λίγο αργότερα, τον 19ο αιώνα. Οι Τούρκοι κάτοικοι ζούσαν σε δική τους συνοικία, στο κέντρο του οικισμού.
Στις σφαγές του 1821 η Λάπηθος πλήρωσε βαρύ φόρο. Ο Σακελλάριος γράφει ότι στις 13 Ιουλίου 1821 οι Τούρκοι αποκεφάλισαν στην πλατεία του σεραγιού της Λευκωσίας τον Χατζηηλία από τη Λάπηθο μαζί με άλλους 17 προκρίτους συμπατριώτες του. Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, η οικογένεια του Χατζηηλία διέφυγε στην Ελλάδα, και από αυτήν προέρχονται οι Λαπαθιώτες, ανάμεσά τους ο ποιητής Ναπολέων Λαπαθιώτης. Μια τοπική παράδοση, που καταγράφει ο Δήμος Λαπήθου, λέει ότι στη διάρκεια της Επανάστασης ο πυρπολητής Κωνσταντίνος Κανάρης αγκυροβόλησε στην Ασπρόβρυση, φιλοξενήθηκε στην ενορία της Αγίας Παρασκευής και έφυγε με τρόφιμα, χρήματα και εθελοντές από τη Λάπηθο.
Το 1878 η Λάπηθος έγινε ένας από τους πρώτους δήμους της Κύπρου. Ο Σακελλάριος (1890) την περιγράφει ως κωμόπολη με κατοίκους στη μεγάλη τους πλειονότητα Χριστιανούς, με δημαρχείο, κωμοδικείο και ελληνικά σχολεία αρρένων και θηλέων. Οι Λαπηθιώτες έφτιαχναν, όπως γράφει, από τα πολύ παλιά χρόνια πήλινα αγγεία, ακόμη καρέκλες και ροδόσταγμα, οι γυναίκες έτρεφαν μεταξοσκώληκες και ύφαιναν πανιά, ενώ τα νερά του κεφαλόβρυσου πότιζαν λεμονιές, πορτοκαλιές, ροδιές και φοινικιές, βαμβάκι και το καλύτερο κολοκάσι του νησιού, και κινούσαν πολλούς μύλους. Το 1892 χτίστηκε η νέα, μεγάλη εκκλησία της Αγίας Παρασκευής.
Το δημαρχείο χτίστηκε το 1923. Το 1937 ιδρύθηκαν η Συνεργατική Πιστωτική Εταιρεία και η Συνεργατική Εταιρεία Λεμονοπαραγωγών Λαπήθου. Από τη Λάπηθο καταγόταν, κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, ο στρατηγός του ελληνικού στρατού Ιωάννης Τσαγγαρίδης.
Στο ενωτικό δημοψήφισμα του 1950 υπέγραψαν 1.906 κάτοικοι στις έξι ενορίες της πόλης, ουσιαστικά όλοι οι ενήλικες Έλληνες κάτοικοι. Μετά τον αγώνα της ΕΟΚΑ η κεντρική πλατεία ονομάστηκε Πλατεία Ηρώων. Το Μητρώο Αγωνιστών ΕΟΚΑ καταγράφει 95 Έλληνες κατοίκους της κωμόπολης που συμμετείχαν ή συνέδραμαν στον Αγώνα.
Στη Λάπηθο και στη γη της υπήρχαν ακόμη τα ξωκλήσια της Παναγίας της Αϊρκώτισσας και του Αγίου Μάμαντος, του 19ου αιώνα, της Αγίας Ελένης, της Αγίας Μαύρης και της Μεταμορφώσεως του Χριστού, που είναι σήμερα ερειπωμένο. Κατά το Cyprus Religious Heritage, το 1891 ο Αρμοστής έκλεισε τα παλιά κοιμητήρια γύρω από τις εκκλησίες ως επικίνδυνα για τη δημόσια υγεία, και για τους Έλληνες ορίστηκαν τρεις νέοι χώροι ταφής. Δύο έχουν εντοπιστεί: το κοιμητήριο του Αγίου Μάμα, στη βόρεια άκρη του παλιού κέντρου, και το κοιμητήριο του Αγίου Θεοδώρου, στην ομώνυμη ενορία, με το ξωκλήσι της Αϊρκώτισσας από κάτω. Κοιμητηριακά είναι και τα παρεκκλήσια του Αρχαγγέλου και της Αγίας Ευδοκίας, του 19ου αιώνα, και ο λαξευτός Άγιος Γεώργιος ο Σπηλιώτης, στο νοτιοανατολικό άκρο της Λαπήθου, που το κοιμητήριό του είναι ερειπωμένο.2
Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, σύμφωνα με τα πρακτικά των εκκλησιών, σχολείο λειτουργούσε στην ενορία του Αγίου Θεοδώρου από το 1850, και το 1855 οι ενορίες της Αγίας Παρασκευής και της Αγίας Αναστασίας ίδρυσαν κοινό σχολείο με δάσκαλο τον Ανδρέα Σάββα. Κατά τον Δήμο Λαπήθου, το 1910–11 λειτούργησε η Ανωτέρα Ελληνική Σχολή Λαπήθου–Καραβά, που ξαναϊδρύθηκε το 1917–18 μόνο στη Λάπηθο. Το 1938 έγινε ημιγυμνάσιο, το 1943 απέκτησε δικό της κτίριο και το 1950 έγινε το εξατάξιο Ελληνικό Γυμνάσιο Λαπήθου, όπου φοιτούσαν παιδιά και από τον Καραβά και τα γειτονικά χωριά. Τη σχολική χρονιά 1973–74 τα δύο ελληνικά δημοτικά σχολεία της κωμόπολης είχαν 291 μαθητές και 10 δασκάλους.
Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, η Λάπηθος είχε 2.370 κατοίκους το 1881, 2.602 το 1891, 2.741 το 1901, 2.940 το 1911 και 2.954 το 1921.3 Το 1931 και το 1946 η Λάπηθος ήταν ο μεγαλύτερος οικισμός της επαρχίας Κερύνειας, μεγαλύτερη και από την ίδια την πόλη. Το 1931 είχε 2.924 κατοίκους, από τους οποίους 2.679 Χριστιανούς, και το 1946 3.327, από τους οποίους 2.997 ορθόδοξοι (στις απογραφές του 1931 και του 1946 καταγραφόταν μόνο το θρήσκευμα). Το 1960 οι Έλληνες ήταν 3.124 και οι Τούρκοι 370. Το 1973 οι Έλληνες ήταν 3.196.
Ο Δήμος Λαπήθου περιγράφει την πορεία των γεγονότων. Τα ξημερώματα της 20ής Ιουλίου 1974 τουρκικά αεροπλάνα και πολεμικά πλοία, που είχαν αγκυροβολήσει ανοιχτά της ακτής, βομβάρδισαν τα ελληνικά στρατόπεδα της περιοχής, και τις επόμενες μέρες τα πλοία έπληξαν τον Πενταδάκτυλο και τα γύρω χωριά. Ο τουρκικός στρατός είχε αποβιβαστεί στο Πέντε Μίλι, ανάμεσα στη Λάπηθο και την Κερύνεια. Στις 22 Ιουλίου το Συμβούλιο Ασφαλείας του ΟΗΕ αποφάσισε κατάπαυση του πυρός, όμως οι τουρκικές δυνάμεις συνέχισαν να προελαύνουν και την ίδια μέρα κατέλαβαν την Κερύνεια, ενώ πολλοί κάτοικοι έφυγαν προς τη Λευκωσία. Αργότερα, με την κατάπαυση του πυρός σε ισχύ, έγιναν σκληρές μάχες στους λόφους και στα περιβόλια της Λαπήθου. Ο τουρκικός στρατός παραβίασε τελικά την εκεχειρία και επιτέθηκε με υπέρτερες δυνάμεις κατά της περιοχής Λαπήθου–Καραβά. Για ώρες δεν μπόρεσε να πάρει ούτε ένα σπίτι. Όταν οι ελληνικοί λόχοι διατάχθηκαν να αποσυρθούν στη γραμμή Βασίλειας–Βαβυλά, έπεσαν σε ενέδρα στις καλαμιές της Αϊρκώτισσας. Τελικά, στις 6 Αυγούστου 1974, τα τουρκικά άρματα πέρασαν από τον Καραβά στη Λάπηθο, και η κωμόπολη καταλήφθηκε.
Ο ελληνικός πληθυσμός υπέστη εθνοκάθαρση και οι κάτοικοι έγιναν πρόσφυγες. Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, τον Οκτώβριο του 1975 έμεναν ακόμη εγκλωβισμένοι στη Λάπηθο 55 Έλληνες, που εκδιώχθηκαν σταδιακά. Οι τελευταίοι έφυγαν τον Σεπτέμβριο του 1976. Από τότε οι τουρκικές κατοχικές δυνάμεις και η παράνομη κατοχική αρχή εμποδίζουν την επιστροφή των κατοίκων. Ο Δήμος Λαπήθου λειτουργεί προσωρινά στον Στρόβολο.
Είκοσι ένας Λαπηθιώτες, 3 άμαχοι και 18 στρατιώτες, καταγράφηκαν ως αγνοούμενοι. Τα λείψανα 6 έχουν εντοπιστεί και ταυτοποιηθεί, ενώ 15 εξακολουθούν να αγνοούνται. Τρεις χάθηκαν μέσα στη Λάπηθο και 18 αλλού, κυρίως στην περιοχή Πέντε Μίλι και Πικρού Νερού της Κερύνειας, και επίσης στον Τέμπλο, στον Κουτσοβέντη, στον Άγιο Γεώργιο Κερύνειας, στον Καραβά και στην Κερύνεια. Οκτώ ακόμη Λαπηθιώτες, 2 άμαχοι και 6 στρατιώτες, σκοτώθηκαν αλλού, κυρίως στην περιοχή της Κερύνειας, και επίσης στον Κουτσοβέντη, στη Μια Μηλιά και στο Ψυχιατρείο Αθαλάσσης. Μέσα στη γη της Λαπήθου σκοτώθηκαν 68 άνθρωποι, 10 στρατιώτες και 58 άμαχοι, στην κωμόπολη και στην περιοχή της, στην Αϊρκώτισσα, στη Βρύση του Πάρπα και στον Άγιο Παύλο.
Οι εκκλησίες και τα ξωκλήσια της Λαπήθου βεβηλώθηκαν και λεηλατήθηκαν. Οι κατοχικές αρχές μετέτρεψαν παράνομα την εκκλησία της Αγίας Παρασκευής σε τζαμί, του Αποστόλου Λουκά σε σχολή μουσικής και χορού και της Αγίας Αναστασίας, μαζί με το συγκρότημά της, σε ξενοδοχείο και αργότερα σε ίδρυμα φροντίδας. Μετέτρεψαν επίσης παράνομα τον Άγιο Γεώργιο τον Εξορινό σε γραφεία εταιρείας, τον Άγιο Γεώργιο τον Σπηλιώτη σε μάντρα ζώων και τον Άγιο Κουρνούτα σε αχυρώνα. Η εκκλησία του Τιμίου Προδρόμου παραχωρήθηκε παράνομα σε σύλλογο. Το ξωκλήσι του Αγίου Ανδρονίκου έχει υποστεί σοβαρές ζημιές.
Στην Λάπηθο υπήρχαν έξι εκκλησίες, 14 εξωκκλήσια και πέντε κοιμητήρια. Μετά την τουρκική εισβολή του 1974, 17 ναοί βεβηλώθηκαν ή λεηλατήθηκαν και ένας μετατράπηκε παράνομα σε τζαμί. Παρακάτω παρουσιάζονται όλα, με φωτογραφίες και, όπου είναι γνωστή, την κατάστασή τους.
Σύμφωνα με τον κατάλογο κατεχόμενων ναών της Εκκλησίας της Κύπρου (2009), η εκκλησία χρονολογείται στο 1834. Ο κατάλογος την περιγράφει ως «Ενοριακός ναός της συνοικίας Αγίου Θεοδώρου». Η κατάστασή της το 2009 σημειώνεται ως «Βεβηλώθηκε, λεηλατήθηκε».
Σύμφωνα με τον κατάλογο κατεχόμενων ναών της Εκκλησίας της Κύπρου (2009), η εκκλησία χρονολογείται στο 1892. Ο κατάλογος την περιγράφει ως «Ενοριακός ναός της συνοικίας Αγίας Παρασκευής». Η κατάστασή της το 2009 σημειώνεται ως «Χρησιμοποιείται ως τζαμί».
Σύμφωνα με τον κατάλογο κατεχόμενων ναών της Εκκλησίας της Κύπρου (2009), η εκκλησία χρονολογείται στον 17ο – 18ο αιώνα. Ο κατάλογος την περιγράφει ως «Ενοριακός ναός της συνοικίας του Προδρόμου». Η κατάστασή της το 2009 σημειώνεται ως «Βεβηλώθηκε, λεηλατήθηκε».
Σύμφωνα με τον κατάλογο κατεχόμενων ναών της Εκκλησίας της Κύπρου (2009), η εκκλησία χρονολογείται στο 1863. Ο κατάλογος την περιγράφει ως «Ενοριακός ναός της συνοικίας Αγίου Λουκά». Η κατάστασή της το 2009 σημειώνεται ως «Βεβηλώθηκε, λεηλατήθηκε».
Σύμφωνα με τον κατάλογο κατεχόμενων ναών της Εκκλησίας της Κύπρου (2009), η εκκλησία χρονολογείται στο 1869. Ο κατάλογος την περιγράφει ως «Ενοριακός ναός της συνοικίας Αγίας Αναστασίας». Η κατάστασή της το 2009 σημειώνεται ως «Βεβηλώθηκε, λεηλατήθηκε. Ένα ξενοδοχείο έχει χτιστεί πολύ κοντά στην εκκλησία».
Σύμφωνα με τον κατάλογο κατεχόμενων ναών της Εκκλησίας της Κύπρου (2009), η εκκλησία χρονολογείται στο 1843. Ο κατάλογος την περιγράφει ως «Ενοριακός ναός της συνοικίας Αγίου Μηνά». Η κατάστασή της το 2009 σημειώνεται ως «Βεβηλώθηκε, λεηλατήθηκε».
Σύμφωνα με τον κατάλογο κατεχόμενων ναών της Εκκλησίας της Κύπρου (2009), το παρεκκλήσι χρονολογείται στον 19ο αιώνα. Η κατάστασή του το 2009 σημειώνεται ως «Βεβηλώθηκε, λεηλατήθηκε».
Σύμφωνα με τον κατάλογο κατεχόμενων ναών της Εκκλησίας της Κύπρου (2009), το παρεκκλήσι χρονολογείται στον 16ο αιώνα. Η κατάστασή του το 2009 σημειώνεται ως «Βεβηλώθηκε, λεηλατήθηκε».
Σύμφωνα με τον κατάλογο κατεχόμενων ναών της Εκκλησίας της Κύπρου (2009), το παρεκκλήσι χρονολογείται στον 19ο αιώνα. Η κατάστασή του το 2009 σημειώνεται ως «Βεβηλώθηκε, λεηλατήθηκε. Μέχρι πρόσφατα χρησιμοποιείτο ως μάντρα ζώων».
Σύμφωνα με τον κατάλογο κατεχόμενων ναών της Εκκλησίας της Κύπρου (2009), η κατάστασή του το 2009 σημειώνεται ως «Βεβηλώθηκε, λεηλατήθηκε. Χρησιμοποιείται ως γραφείο κατασκευαστικής εταιρείας».
Σύμφωνα με τον κατάλογο κατεχόμενων ναών της Εκκλησίας της Κύπρου (2009), το παρεκκλήσι χρονολογείται στον 19ο αιώνα.
Σύμφωνα με τον κατάλογο κατεχόμενων ναών της Εκκλησίας της Κύπρου (2009), το παρεκκλήσι χρονολογείται στον 19ο αιώνα. Η κατάστασή του το 2009 σημειώνεται ως «Βεβηλώθηκε, λεηλατήθηκε».
Σύμφωνα με τον κατάλογο κατεχόμενων ναών της Εκκλησίας της Κύπρου (2009), το παρεκκλήσι χρονολογείται στον 15ο – 16ο αιώνα. Η κατάστασή του το 2009 σημειώνεται ως «Βεβηλώθηκε, λεηλατήθηκε».
Σύμφωνα με τον κατάλογο κατεχόμενων ναών της Εκκλησίας της Κύπρου (2009), το παρεκκλήσι χρονολογείται στον 19ο αιώνα. Η κατάστασή του το 2009 σημειώνεται ως «Βεβηλώθηκε, λεηλατήθηκε».
Σύμφωνα με τον κατάλογο κατεχόμενων ναών της Εκκλησίας της Κύπρου (2009), το παρεκκλήσι χρονολογείται στον 19ο και τον 20ο αιώνα. Η κατάστασή του το 2009 σημειώνεται ως «Βεβηλώθηκε, λεηλατήθηκε, με σοβαρές ζημιές».
Σύμφωνα με τον κατάλογο κατεχόμενων ναών της Εκκλησίας της Κύπρου (2009), η χρονολόγησή του σημειώνεται ως «1870 - 1874». Η κατάστασή του το 2009 σημειώνεται ως «Βεβηλώθηκε, λεηλατήθηκε. Χρησιμοποιείται ως αχυρώνας και αποθήκη εργαλείων».
Σύμφωνα με τον κατάλογο κατεχόμενων ναών της Εκκλησίας της Κύπρου (2009), το παρεκκλήσι χρονολογείται στον 15ο – 16ο αιώνα και ήταν ερειπωμένο. Η κατάστασή του το 2009 σημειώνεται ως «Βεβηλώθηκε, λεηλατήθηκε».
Σύμφωνα με τον κατάλογο κατεχόμενων ναών της Εκκλησίας της Κύπρου (2009), η κατάστασή του το 2009 σημειώνεται ως «Ερειπωμένο».
Σύμφωνα με τον κατάλογο κατεχόμενων ναών της Εκκλησίας της Κύπρου (2009), η κατάστασή του το 2009 σημειώνεται ως «Βεβηλώθηκε, λεηλατήθηκε».
Σύμφωνα με τον κατάλογο κατεχόμενων ναών της Εκκλησίας της Κύπρου (2009), η κατάστασή του το 2009 σημειώνεται ως «Βεβηλώθηκε, λεηλατήθηκε».
Τη σχολική χρονιά 1973–74, την τελευταία πριν από την τουρκική εισβολή, στην Λάπηθο λειτουργούσαν δύο δημοτικά σχολεία. Στα δημοτικά σχολεία φοιτούσαν 291 μαθητές, με 10 δασκάλους. Παρακάτω δίνονται τα στοιχεία κάθε σχολείου, με τους μαθητές ανά τάξη και το διδακτικό προσωπικό, όπου είναι γνωστά.
| Τάξη | Α | Β | Γ | Δ | Ε | Στ | Σύνολο |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Αγόρια | 7 | 11 | 16 | 13 | 14 | 16 | 77 |
| Κορίτσια | 21 | 17 | 12 | 19 | 17 | 8 | 94 |
| Σύνολο | 28 | 28 | 28 | 32 | 31 | 24 | 171 |
| Τάξη | Α | Β | Γ | Δ | Ε | Στ | Σύνολο |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Αγόρια | 8 | 6 | 10 | 7 | 14 | 16 | 61 |
| Κορίτσια | 11 | 4 | 6 | 8 | 11 | 19 | 59 |
| Σύνολο | 19 | 10 | 16 | 15 | 25 | 35 | 120 |
Στην Λάπηθο, στο ενωτικό δημοψήφισμα που οργάνωσε η Εθναρχία τον Ιανουάριο του 1950, υπέγραψαν υπέρ της ένωσης με την Ελλάδα 1.906 κάτοικοι, ουσιαστικά το σύνολο των ενήλικων κατοίκων. Κατά ενορία, όπως δημοσιεύτηκαν: Λάπηθος (Αγιος Λουκάς) 346, Λάπηθος (Αγία Αναστασία) 392, Λάπηθος (Αγία Παρασκυεή) 469, Λάπηθος (Αγιος Θεόδωρος) 515, Λάπηθος (Αγιος Πρόδρομος) 92, Λάπηθος (Αγιος Μηνάς) 92.
Το Μητρώο Αγωνιστών ΕΟΚΑ καταγράφει 95 Έλληνες με καταγωγή από την Λάπηθο που συμμετείχαν ή συνέδραμαν στον Αγώνα. Τα ονόματα ακολουθούν όπως είναι τυπωμένα στο Μητρώο.
95 / 95 ονόματα
Κατά την τουρκική εισβολή του 1974 σκοτώθηκαν ή αγνοούνται 84 άνθρωποι με καταγωγή από την Λάπηθο, 26 στρατιώτες και 58 άμαχοι. Από τους 21 αγνοούμενους, έξι έχουν εντοπιστεί και ταυτοποιηθεί, ενώ 15 εξακολουθούν να αγνοούνται. Στην Λάπηθο σκοτώθηκαν ή εθεάθησαν για τελευταία φορά 140 άνθρωποι, 79 στρατιώτες και 61 άμαχοι. Παρακάτω, στην καρτέλα «Από την κοινότητα» είναι όσοι κατάγονταν από την Λάπηθο, και στην καρτέλα «Στην κοινότητα» όσοι σκοτώθηκαν ή εθεάθησαν για τελευταία φορά εκεί.
Στο μητρώο συνεργατικών εταιρειών ήταν εγγεγραμμένες οι ακόλουθες 5 συνεργατικές εταιρείες της κοινότητας:
Ο ταχυδρομικός κώδικας των Κυπριακών Ταχυδρομείων για την κοινότητα αυτή ήταν και είναι ο 9300.
