Το Λάπαθος είναι μεικτή κοινότητα της κατεχόμενης επαρχίας Αμμοχώστου. Βρίσκεται 20 χιλιόμετρα βορειοδυτικά της Αμμοχώστου, σε υψόμετρο 50 μέτρων, στη γεωγραφική περιφέρεια της Μεσαορίας, πάνω στον κύριο δρόμο προς την Καρπασία.¹ Στην απογραφή του 1960 είχε 579 κατοίκους, από τους οποίους 375 ήταν Έλληνες και 204 Τούρκοι.

Όνομα

Το όνομα του χωριού είναι ουδέτερο, «το Λάπαθος», όπως το γράφει το επίσημο τοπωνυμικό ευρετήριο της Κύπρου (Gazetteer).² Στις ιταλικές πηγές του 16ου αιώνα και στους παλιούς χάρτες της Κύπρου γράφεται «Lapathos».³

Ίδρυση και πρώτες αναφορές

Το Λάπαθος εμφανίζεται για πρώτη φορά σε γραπτή πηγή τη δεκαετία του 1460, ως «Lapathos», στον κατάλογο των φέουδων που μοίρασε ο βασιλιάς Ιάκωβος Β΄. Τον διασώζει ο Κύπριος χρονογράφος του 16ου αιώνα Φλώριος Βουστρώνιος.⁴

Αρχαιότητα

Η γη του χωριού κατοικούνταν ήδη στην αρχαιότητα. Ο Βρετανός αρχιτέκτονας George Jeffery, έφορος των αρχαίων μνημείων της Κύπρου, σημείωνε το 1918 ότι γύρω από τη Γύψου και το Λάπαθος υπήρχαν πολλά ίχνη αρχαίας κατοίκησης, τάφοι και πηγάδια.⁵

Φραγκοκρατία

Ο Ιάκωβος Β΄ έδωσε το Λάπαθος, «με τα παραρτήματά του», ως φέουδο στον Polo Gonnem, μαζί με το Μονάγρι της επαρχίας Λεμεσού.⁶

Τουρκοκρατία

Στην κτηματική απογραφή που έκανε η οθωμανική διοίκηση το 1832/33, που κατέγραφε μόνο όσους είχαν περιουσία, το Λάπαθος ανήκε στην περιφέρεια της Μεσαορίας και καταγράφεται ως μικτό χωριό, με χριστιανούς και μουσουλμάνους ιδιοκτήτες. Είχε 24 νοικοκυριά με περιουσία, με βαμβακοχώραφα, σιτοχώραφα, αλώνια και λίγα δέντρα, κυρίως συκιές. Τα ζώα ήταν σχεδόν 900 πρόβατα και κατσίκες, βόδια και αγελάδες, και υπήρχαν και κυψέλες.⁷

Εκκλησίες και μονές

Η ελληνική ορθόδοξη ενοριακή εκκλησία του χωριού είναι αφιερωμένη στον Τίμιο Πρόδρομο και χρονολογείται στον 17ο αιώνα. Βρίσκεται στο κέντρο του παλιού οικισμού. Στη νοτιοανατολική άκρη του οικισμού βρίσκεται το παρεκκλήσι της Αγίας Μαρίνας.⁸

Οικονομία και κοινωνική ζωή

Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, πριν από το 1974 οι κάτοικοι καλλιεργούσαν σιτηρά, κτηνοτροφικά φυτά, λαχανικά και λίγα εσπεριδοειδή, ποτίζοντας μια μικρή έκταση από ένα υδροφόρο στρώμα της περιοχής, και η κτηνοτροφία ήταν αρκετά αναπτυγμένη.⁹ Η Συνεργατική Πιστωτική Εταιρεία Λαπάθου ιδρύθηκε το 1940.

Πληθυσμός

Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, το Λάπαθος είχε 158 κατοίκους το 1881, 166 το 1891, 254 το 1901, 311 το 1911 και 386 το 1921.¹⁰ Το 1931 είχε 416 κατοίκους, 278 χριστιανούς και 138 μουσουλμάνους, και το 1946 481, από τους οποίους 337 ήταν ορθόδοξοι και 144 μουσουλμάνοι (στις απογραφές του 1931 και του 1946 καταγραφόταν μόνο το θρήσκευμα). Το 1960 είχε 579 κατοίκους, 375 Έλληνες και 204 Τούρκους, και το 1973 435 Έλληνες και γύρω στους 250 Τούρκους (εκτίμηση). Τη σχολική χρονιά 1973–74 το ελληνικό δημοτικό σχολείο είχε 59 μαθητές και δύο δασκάλους.

Εθνικοί αγώνες

Στο ενωτικό δημοψήφισμα του 1950 υπέγραψαν 200 κάτοικοι του Λαπάθου, ουσιαστικά όλοι οι ενήλικες Έλληνες κάτοικοι. Το Μητρώο Αγωνιστών ΕΟΚΑ καταγράφει 73 Έλληνες κατοίκους του χωριού που συμμετείχαν ή συνέδραμαν στον Αγώνα.

Η τουρκική εισβολή του 1974

Κατά την τουρκική εισβολή του 1974 το Λάπαθος καταλήφθηκε από τον τουρκικό στρατό και ο ελληνικός πληθυσμός του υπέστη εθνοκάθαρση. Οι περισσότεροι κάτοικοι έφυγαν μπροστά στον στρατό που προχωρούσε.¹¹ Όσοι έμειναν κρατήθηκαν σε περιορισμό: κατά πίνακες του Κυπριακού Ερυθρού Σταυρού που κατατέθηκαν στην Ευρωπαϊκή Επιτροπή Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων, στις 8 Σεπτεμβρίου 1974 36 άνθρωποι από την Πηγή, τη Σύγκραση και το Λάπαθος μεταφέρθηκαν στο κέντρο κράτησης της Γύψου.¹² Από τότε οι τουρκικές κατοχικές δυνάμεις και η παράνομη κατοχική αρχή εμποδίζουν την επιστροφή των κατοίκων.

Δύο κάτοικοι του Λαπάθου, και οι δύο στρατιώτες, καταγράφηκαν ως αγνοούμενοι. Κανείς δεν χάθηκε μέσα στο χωριό: ο ένας χάθηκε στον αστυνομικό σταθμό του Τζιάους και ο άλλος στην περιοχή Άσπρης Μούττης–Συγχαρίου. Τα λείψανα και των δύο έχουν εντοπιστεί και ταυτοποιηθεί.

Κατά την καταγραφή του Cyprus Religious Heritage το 2022, ο Τίμιος Πρόδρομος και η Αγία Μαρίνα έχουν αφεθεί να φθείρονται· από την αρχική επίπλωση της Αγίας Μαρίνας σώζονται μόνο μέρη της αγίας τράπεζας και του τέμπλου. Το νέο κοιμητήριο, βόρεια του χωριού, είναι εγκαταλειμμένο, με τον τοίχο του σε μεγάλο μέρος γκρεμισμένο.¹³