Η Κυθρέα είναι κατεχόμενη κωμόπολη της επαρχίας Λευκωσίας. Βρίσκεται 13 χιλιόμετρα βορειοανατολικά της Λευκωσίας, σε υψόμετρο 150 μέτρων, στους νότιους πρόποδες του Πενταδακτύλου, στη βόρεια άκρη της Μεσαορίας. Η ζωή της στηριζόταν στο Κεφαλόβρυσο, τη μεγαλύτερη πηγή νερού της Κύπρου, που πότιζε τους κήπους της και κινούσε τους νερόμυλούς της. Είχε έξι ενορίες, ανάμεσά τους τη Χρυσίδα, που ήταν παλαιότερα χωριστό χωριό, και ήταν δήμος από το 1915. Στην απογραφή του 1960 είχε 2.955 κατοίκους, από τους οποίους 2.951 ήταν Έλληνες.¹

Όνομα

Η Κυθρέα κρατά, αλλαγμένο από τους αιώνες, το όνομα της αρχαίας πόλης των Χύτρων, πάνω στη γη της οποίας βρίσκεται. Ο Έλληνας λόγιος του 6ου αιώνα Στέφανος ο Βυζάντιος, που συνέταξε ένα λεξικό με τις πόλεις του ελληνικού κόσμου, την ονομάζει Χύτρους και τους κατοίκους της Χυτρίους. Ο Έλληνας γεωγράφος Κλαύδιος Πτολεμαίος (2ος αιώνας μ.Χ.) τη γράφει Χύτρο, ανάμεσα στις πόλεις του εσωτερικού της Κύπρου.² Ο Έλληνας φιλόλογος του 19ου αιώνα Αθανάσιος Σακελλάριος, που μελέτησε τη γλώσσα και την ιστορία της Κύπρου, καταγράφει τις μεταγενέστερες μορφές: Κύθροι στον γεωγράφο Ιεροκλή τον 6ο αιώνα, Κυθρία στον βιογράφο του αγίου Επιφανίου, Κυθήρεια στον αυτοκράτορα Κωνσταντίνο Πορφυρογέννητο τον 10ο αιώνα, και Κυθρία στον Κύπριο χρονογράφο του 15ου αιώνα Λεόντιο Μαχαιρά, που ονομάζει τους κατοίκους Κυθριώτες. Στην ντοπιολαλιά η κωμόπολη λεγόταν Κυρκά, και προφερόταν Τσιρκά, και οι κάτοικοί της Κυρκώτες.³

Στα έγγραφα της Φραγκοκρατίας το όνομα γράφεται στα γαλλικά «la Quitrie» ή «la Quithrie», και ο Κύπριος χρονογράφος του 16ου αιώνα Φλώριος Βουστρώνιος τη γράφει «Chitria».⁴

Επειδή το όνομα θύμιζε το προσωνύμιο της Αφροδίτης Κυθέρεια, οι κάτοικοι του 19ου αιώνα έλεγαν ότι ο τόπος τους ήταν τα αρχαία Κύθηρα, η πόλη της θεάς. Ο Γάλλος ιστορικός του 19ου αιώνα Louis de Mas Latrie σημειώνει ότι οι Ευρωπαίοι μελετητές δεν δέχτηκαν αυτή την παράδοση.⁵

Ίδρυση και πρώτες αναφορές

Κατά την αρχαία παράδοση, που ο Στέφανος διασώζει από τον Έλληνα ιστορικό Ξεναγόρα, οι Χύτροι πήραν το όνομά τους από τον Χύτρο, γιο του Αλεξάνδρου και εγγονό του Ακάμαντα, δηλαδή του γιου του Θησέα, του μυθικού βασιλιά της Αθήνας. Με την παράδοση αυτή οι Χύτριοι συνέδεαν την αρχή της πόλης τους με την Αθήνα.⁶

Η πρώτη γραπτή αναφορά στην πόλη βρίσκεται σε ένα πρίσμα του Ασσύριου βασιλιά Ασαρχαδδών, του 673/2 π.Χ., που απαριθμεί τους δέκα βασιλιάδες της Κύπρου οι οποίοι, μαζί με άλλους βασιλιάδες της ανατολικής Μεσογείου, έστειλαν υλικά για το ανάκτορό του στη Νινευή. Δεύτερος στον κατάλογο είναι ο «Pilagura, βασιλιάς της Kitrusi», δηλαδή των Χύτρων, στον οποίο οι μελετητές αναγνωρίζουν το ελληνικό όνομα Πυλαγόρας ή Φιλαγόρας.⁷

Η αρχαία πόλη βρισκόταν ανατολικά της σημερινής Κυθρέας, γύρω από την ερειπωμένη εκκλησία του Αγίου Δημητριανού. Ο Βουστρώνιος γράφει ότι ο τόπος λεγόταν «Paglia Piscopia», δηλαδή Παλιά Πισκοπή, από την παλιά έδρα των επισκόπων.⁸ Μετά τη λεηλασία της πόλης από τους Άραβες τον 10ο αιώνα, ο οικισμός μετακινήθηκε δυτικότερα, κατά μήκος της κοιλάδας που πότιζε το Κεφαλόβρυσο.⁹

Η Κυθρέα δεν ήταν ένα ενιαίο χωριό, αλλά μια σειρά από γειτονιές απλωμένες κατά μήκος του νερού. Ο Βρετανός αρχιτέκτονας George Jeffery, που κατέγραψε τα μνημεία της Κύπρου το 1918, την περιγράφει ως «συλλογή χωριών». Στην οθωμανική κτηματική απογραφή του 1832/33 καταγράφεται ως κωμόπολη με τις συνοικίες Πάνω και Κάτω Χρυσίδα, Άγιο Ανδρόνικο, Συρκανιά και Χαρδακιώτισσα.¹⁰ Τον 20ό αιώνα είχε έξι ενορίες, καθεμιά με την εκκλησία της: τις δύο «πάνω ενορίες», τη Συρκανιά, όπου ανάβλυζε η πηγή, και τη Χαρδακιώτισσα, και τις τέσσερις «κάτω», τον Άγιο Γεώργιο, τον Άγιο Ανδρόνικο, την Αγία Μαρίνα και τη Χρυσίδα.¹¹

Η Χρυσίδα, στα νότια, ήταν αρχικά χωριστό χωριό, που αναφέρεται ήδη τον 15ο αιώνα ως «casal Chrussida». Με την ίδρυση του Δήμου το 1915 περιλήφθηκε στα δημοτικά όρια και έγινε η έκτη ενορία της Κυθρέας, αν και στις απογραφές καταγραφόταν χωριστά ως το 1931.¹²

Αρχαιολογικοί χώροι

Τα ερείπια των Χύτρων απλώνονται ανατολικά της Κυθρέας. Η ακρόπολη βρισκόταν στον λόφο Κατσούρκας, στα βόρεια, και η κάτω πόλη γύρω από την εκκλησία του Αγίου Δημητριανού, ενώ νότια και νοτιοανατολικά εκτεινόταν μεγάλη νεκρόπολη. Τείχη δεν έχουν εντοπιστεί, και η πόλη δεν ανασκάφηκε ποτέ συστηματικά.¹³ Ο χώρος και τα ερείπια της αρχαίας πόλης στη θέση Άγιος Δημητριανός είναι κηρυγμένο Αρχαίο Μνημείο, όπως και ένα σπίτι λαϊκής αρχιτεκτονικής της κωμόπολης.

Η γη της Κυθρέας κατοικήθηκε πολύ πριν από τους Έλληνες. Την άνοιξη του 1930 η Σουηδική Αρχαιολογική Αποστολή, με επικεφαλής στο πεδίο τον Σουηδό αρχαιολόγο Alfred Westholm, ανέσκαψε έναν προελληνικό οικισμό ανατολικά του νέου σχολείου στον Άγιο Δημητριανό, περίπου 200 μέτρα νότια του Κεφαλόβρυσου, στην όχθη ενός ρυακιού. Ήρθαν στο φως πέντε κυκλικές καλύβες. Μία από αυτές είχε καεί, και κάτω από τα συντρίμμια της στέγης βρέθηκαν στη θέση τους εργαλεία από πυριτόλιθο, τριβεία και αγγεία. Ανάμεσα στα ευρήματα ήταν και ένα καθιστό ειδώλιο από πράσινο στεατίτη, με τα χέρια απλωμένα. Το 1954 εντοπίστηκε στην ίδια περιοχή και δεύτερη προελληνική θέση.¹⁴

Το 1883 ο Γερμανός αρχαιολόγος Max Ohnefalsch-Richter ανέσκαψε για το Κυπριακό Μουσείο το ιερό της Παφίας Αφροδίτης στους Χύτρους και ένα δεύτερο ιερό στον λόφο Σκαλί. Το ιερό αναγνωρίστηκε από τις επιγραφές του, γραμμένες στην κυπριακή συλλαβική γραφή. Βρέθηκαν λίθινα αγαλμάτια και πήλινα ειδώλια, ανάμεσά τους γυναίκες που παίζουν τύμπανο και μορφές από κυκλικούς χορούς.¹⁵ Είκοσι επτά αντικείμενα από τους Χύτρους, κυρίως ειδώλια και γλυπτά, βρίσκονται σήμερα στο Μητροπολιτικό Μουσείο της Νέας Υόρκης.¹⁶

Το 1909 ο Ευστάθιος Κωνσταντινίδης, για λογαριασμό της Επιτροπής του Μουσείου, άνοιξε 23 τάφους διαφόρων περιόδων σε μια νεκρόπολη κοντά στην Κυθρέα. Δεν κράτησε όμως ημερολόγιο ούτε κατάλογο, και τα αποτελέσματα δεν δημοσιεύτηκαν ποτέ.¹⁷

Το 1928 ένας γεωργός βρήκε στην περιοχή του Αγίου Δημητριανού, κομματιασμένο, ένα χάλκινο άγαλμα του Ρωμαίου αυτοκράτορα Σεπτίμιου Σεβήρου, σε μέγεθος μεγαλύτερο από το φυσικό. Συναρμολογήθηκε και εκτίθεται στο Κυπριακό Μουσείο, σε δική του αίθουσα. Είναι το μοναδικό μεγάλο χάλκινο άγαλμα που έχει βρεθεί στην Κύπρο.¹⁸

Το 1954, σε οικοδομικές εργασίες κοντά στον αστυνομικό σταθμό, ένας τάφος αποκάλυψε ένα νεκροταφείο της γεωμετρικής αρχαίας ελληνικής περιόδου, με αγγεία ανάμεσα στα οποία ήταν τρία σε σχήμα πάπιας. Στους λόφους βόρεια της Κυθρέας, χαλασμένα στο ψήσιμο αγγεία και πήλινα ειδώλια του 7ου αιώνα π.Χ. έκαναν τους αρχαιολόγους να υποθέσουν ότι εκεί λειτουργούσε ένα εργαστήριο κεραμικής.¹⁹ Στον Σγαφτό, στη νοτιοδυτική άκρη της κωμόπολης δίπλα στον δρόμο της Λευκωσίας, το Τμήμα Αρχαιοτήτων ανέσκαψε το 1954 και το 1962, με τον Κύπριο αρχαιολόγο Κυριάκο Νικολάου, τάφους ενός νεκροταφείου της ίδιας περιόδου, του 9ου αιώνα π.Χ. Ο ένας περιείχε σχεδόν 125 αγγεία και έναν σκελετό με δύο χάλκινες πόρπες στον ώμο, και ένας άλλος μια σιδερένια αιχμή δόρατος.²⁰

Μετά την εισβολή, το 1995–1997, το κατοχικό καθεστώς έκανε, χωρίς άδεια, μια επιφανειακή έρευνα προελληνικών θέσεων της περιοχής, ανάμεσά τους και μιας θέσης στη γη της Κυθρέας.²¹

Αρχαιότητα

Στην αρχαία ελληνική περίοδο οι Χύτροι ήταν ένα από τα βασίλεια της Κύπρου, με βασιλιά τον 7ο αιώνα π.Χ. τον Πυλαγόρα του ασσυριακού πρίσματος. Ο Στέφανος διασώζει από έναν χαμένο συγγραφέα που έγραψε για την Κύπρο, τον Αλέξανδρο, ότι «ο βασιλιάς των Χυτρίων παντρεύτηκε την Ευρυνόη». Αργότερα οι Χύτροι δεν εμφανίζονται πια ως βασίλειο, και η πόλη πιθανότατα εντάχθηκε στο βασίλειο της Σαλαμίνας.²² Από αυτούς τους αιώνες προέρχονται τα γεωμετρικά νεκροταφεία της κωμόπολης και το ιερό της Αφροδίτης.

Από την Κυθρέα προέρχονται αφιερώσεις στην Παφία θεά, γραμμένες στα ελληνικά με την κυπριακή συλλαβική γραφή, που δημοσίευσε το 1890 ο Σακελλάριος. Στη μία το αφιέρωμα μιλά, όπως συνήθιζαν οι αρχαίες ελληνικές επιγραφές, σε πρώτο πρόσωπο:²³

Πρωτοτίμω ἠμί, τᾶς Παφίας τῶ ἰερῆϜος, κὰς κατέθηκε τᾶι Παφίαι Ἀφροδίται.

«Ανήκω στον Πρωτότιμο, τον ιερέα της Παφίας, και αυτός με αφιέρωσε στην Παφία Αφροδίτη.»

Σε μια άλλη, το αφιέρωμα λέει ότι ανήκει «στη θεά, την Παφία», και ότι το αφιέρωσε ο Ονασίθεμις.

Πτολεμαϊκή ελληνική («ελληνιστική») περίοδος

Στην πτολεμαϊκή περίοδο οι Χύτροι ήταν ακμαία ελληνική πόλη. Η μεγάλη επιγραφή των Δελφών, γύρω στο 230 π.Χ., που καταγράφει σε ποιους πολίτες κάθε ελληνικής πόλης φιλοξενούνταν οι ιεροί απεσταλμένοι του μαντείου του Απόλλωνα, απαριθμεί ανάμεσα στις πόλεις της Κύπρου και τους Χύτρους.²⁴ Επιγραφές μαρτυρούν ότι τον 2ο αιώνα π.Χ. η πόλη είχε γυμνάσιο, δηλαδή τον χώρο όπου ασκούνταν και μορφώνονταν οι νέοι κάθε ελληνικής πόλης, και ιερά της Αρτέμιδος, του Ερμή και του Ηρακλή.²⁵

Σε έναν μεγάλο λαξευτό τάφο της περιόδου, με δώδεκα θήκες, θάφτηκαν μέλη τριών οικογενειών των Χύτρων, και οι επιγραφές τους σώζουν τα ονόματά τους. Μία από αυτές είναι η μόνη επιγραφή που αναφέρει Κύπριο φιλόσοφο, οπαδό του Επίκουρου:²⁶

Πύθων Ἀριστοκράτου ἀδελφὸς Σκυθίνου φιλόσοφος ἐπικούρειος

«Ο Πύθων, γιος του Αριστοκράτη, αδελφός του Σκυθίνου, φιλόσοφος επικούρειος.»

Ρωμαϊκή περίοδος

Το νερό του Κεφαλόβρυσου έφτανε ως τη Σαλαμίνα με ένα υδραγωγείο μήκους περίπου 56 χιλιομέτρων, από το οποίο σώζονταν ως τον 20ό αιώνα τμήματα.²⁷ Ο Βουστρώνιος, που είδε τα ερείπιά του τον 16ο αιώνα, γράφει ότι η Σαλαμίνα είχε υφάλμυρο νερό και γι’ αυτό χτίστηκε το υδραγωγείο από τη Χυτρία, και ότι τα απομεινάρια και οι καμάρες του ήταν «πράγμα πολύ υπερήφανο» να τα βλέπει κανείς.²⁸ Το υδραγωγείο χρονολογείται πιθανότατα στη ρωμαϊκή περίοδο.²⁹ Από τα χρόνια αυτά προέρχεται και το χάλκινο άγαλμα του Σεπτίμιου Σεβήρου, του τέλους του 2ου ή των αρχών του 3ου αιώνα μ.Χ.

Ελληνική μεσαιωνική περίοδος («Βυζάντιο»)

Στην πρώιμη ελληνική μεσαιωνική περίοδο οι Χύτροι έγιναν έδρα επισκόπου. Ο πρώτος γνωστός επίσκοπος, ο Πάππος, ήταν ήδη γέρος το 367, όταν εκλέχτηκε αρχιεπίσκοπος της Σαλαμίνας ο άγιος Επιφάνιος. Ο μαθητής και βιογράφος του Επιφανίου γράφει ότι ο Πάππος είχε χειροτονηθεί «ἐν πόλει οἰκτρᾷ Κυθρίᾳ καλουμένῃ», δηλαδή «σε μια φτωχή πόλη που λεγόταν Κυθρία», και ότι κράτησε την επισκοπή πενήντα οκτώ χρόνια.³⁰ Ο επίσκοπος Φωτεινός εκπροσωπήθηκε από τον διάκονό του Διονύσιο στην Οικουμενική Σύνοδο της Χαλκηδόνας το 451, και ο επίσκοπος Σπυρίδων υπέγραψε τις αποφάσεις της Οικουμενικής Συνόδου της Νίκαιας το 787.³¹

Στην ελληνική μεσαιωνική περίοδο των αραβικών επιδρομών η επισκοπή είχε το δικό της μοναστήρι, του Αγίου Αντωνίου, στο βουνό. Εκεί μόνασε σαράντα χρόνια ο Δημητριανός, που γεννήθηκε τον 9ο αιώνα στο χωριό Συκαί της επισκοπής των Χύτρων. Ο επίσκοπος Ευστάθιος τον χειροτόνησε ιερέα και τον έκανε οικονόμο της επισκοπής, και όταν ο Ευστάθιος εκλέχτηκε αρχιεπίσκοπος, ο Δημητριανός τον διαδέχτηκε στον θρόνο των Χύτρων παρά τη θέλησή του. Στα τελευταία από τα είκοσι πέντε χρόνια της επισκοπείας του, οι Άραβες εισέβαλαν στο νησί, λεηλάτησαν τους Χύτρους και πήραν αιχμαλώτους πολλούς από τους κατοίκους. Ο Δημητριανός, αν και πολύ γέρος, ακολούθησε τους ανθρώπους του ως τη Βαγδάτη και πέτυχε από τον χαλίφη την απελευθέρωσή τους. Την ιστορία του τη σώζει ο βίος του, που ανακάλυψε το 1906 στο Σινά ο Βέλγος ιστορικός Henri Grégoire, ο οποίος τη συνδέει με την αραβική επιδρομή του 911/12. Η Εκκλησία τιμά τον Δημητριανό ως άγιο.³² Μετά από αυτή τη λεηλασία η αρχαία πόλη εγκαταλείφθηκε.³³

Η περιοχή είχε και ασκητές. Ο Μαχαιράς γράφει ότι «πρὸς τὴν Κυθρίαν» ασκήτεψε ο άγιος Επιφάνιος, και ότι στην εποχή του ο τόπος είχε ερημώσει και η κάρα του αγίου και οι εικόνες του είχαν μεταφερθεί για φύλαξη στο μοναστήρι του Κουτσοβέντη. Το όνομά του σώζουν τα τοπωνύμια Άγιος Επιφάνιος και Κρεμμοί του Αη Πιφάνη, στα βορειοδυτικά της κωμόπολης.³⁴ Κατά τον Δήμο Κυθρέας, στο Φυλλέρι, βορειοδυτικά της Κυθρέας, εντοπίστηκε ένα λαξευτό ασκητήριο, ο Αγιόσπηλιος.³⁵

Το υδραγωγείο της Σαλαμίνας επισκευαζόταν κατά διαστήματα και συνέχιζε να λειτουργεί. Ο Άγγλος περιηγητής Richard Pococke είδε το 1738 σε μία από τις καμάρες του μια ελληνική επιγραφή που ανέφερε κάποιον επίσκοπο.³⁶

Φραγκοκρατία, Βενετοκρατία

Στα χρόνια της Φραγκοκρατίας οι μύλοι της Κυθρέας ανήκαν στον βασιλιά. Το 1220 η βασίλισσα Αλίκη παραχώρησε στον Λατίνο αρχιεπίσκοπο της Λευκωσίας το δικαίωμα να αλέθει δωρεάν στους μύλους της στην Κυθρέα τα σιτηρά του σπιτιού του. Ήδη από το 1196 η Λατινική Αρχιεπισκοπή εισέπραττε τη δεκάτη της περιοχής.³⁷ Το 1222 καταργήθηκε η ελληνική επισκοπή των Χύτρων.³⁸

Οι μύλοι άλεθαν το σιτάρι της Λευκωσίας, και γι’ αυτό γίνονταν στόχος στους πολέμους. Το 1232 οι Λογγοβάρδοι στρατιώτες του Γερμανού αυτοκράτορα Φρειδερίκου Β΄, στον πόλεμό τους με τους Ιβελίνους, ήρθαν στη Χυτρία και κατέστρεψαν όλους τους μύλους.³⁹ Οι Κυθριώτες πολεμούσαν και οι ίδιοι στους πολέμους του βασιλείου. Ο Μαχαιράς αναφέρει ανάμεσα στους νεκρούς μιας μάχης με τους Σαρακηνούς στις Αλυκές, το 1425, τον Τζάκο τον Κυθριώτη, τεχνίτη και ντελάλη, δηλαδή δημόσιο κήρυκα.⁴⁰

Ελληνικά είναι και τα ονόματα των κατοίκων που σώζουν τα έγγραφα της εποχής. Ένα βασιλικό διάταγμα του 1468 απαλλάσσει από τον φόρο του αλατιού τέσσερις φραγκομάτους, δηλαδή ελεύθερους χωρικούς, της Κυθρέας, τον Γιώργη Πανταλά, τον Δημήτρη του Θωμά, τον Κόρακα και τον Στέφανο του Χαλίλη, που υπηρετούσαν στα βασιλικά κυνήγια.⁴¹

Στον πόλεμο του Ιακώβου Β΄ με την αδελφή του, τη βασίλισσα Καρλόττα, οι οπαδοί του Ιακώβου λεηλάτησαν το 1461 τη Χρυσίδα, φέουδο του Giulian d’Acre, και πήραν από εκεί πολύ χρυσάφι.⁴² Τη δεκαετία του 1460, όταν πια βασίλευε, ο Ιάκωβος μοίρασε και τα εισοδήματα της Κυθρέας: τα περιβόλια της Χυτρίας τα έδωσε στον κοντόσταυλο, δηλαδή αρχιστράτηγο του βασιλείου, Sor de Naves, έναν μύλο στον Stefano da Sio και δύο μύλους στον Simon Strambali. Το 1473 η βασίλισσα Αικατερίνη Κορνάρο αφαίρεσε από τον Giacomo Maltese, ως προδότη, δύο μικρούς οικισμούς της Χυτρίας και τους έδωσε στον Antonio Peres.⁴³

Στα χρόνια της Βενετοκρατίας ο Βουστρώνιος κατατάσσει την πηγή της Χυτρίας πρώτη ανάμεσα στις σημαντικές πηγές του νησιού. Βγάζει τόσο νερό, γράφει, που ποτίζει χειμώνα και καλοκαίρι τη γη δώδεκα χωριών, και αμέσως στην πηγή μπορεί να γυρίσει τέσσερις μύλους.⁴⁴ Ο Κύπριος ιστορικός του 16ου αιώνα Στέφανος Λουζινιανός μιλά για τους ωραίους κήπους της «Chitria» και για την πλούσια πηγή, χωρισμένη σε δύο κλάδους, που κινούσε πολλούς αλευρόμυλους και πότιζε τις βαμβακοφυτείες.⁴⁵

Τουρκοκρατία

Στα χρόνια της Τουρκοκρατίας η Κυθρέα ήταν έδρα μιας από τις δεκαεπτά διοικητικές περιφέρειες, τους καζάδες, του νησιού, όπως καταγράφει ο Κύπριος ιστορικός του 18ου αιώνα αρχιμανδρίτης Κυπριανός.⁴⁶ Σε μια έκθεση για το εμπόριο της Κύπρου, του 1788, ο πρόξενος M. de Vezin σημειώνει ότι η περιφέρεια της Κυθρέας έβγαζε ωραίο λευκό μετάξι και λίγο λάδι και είχε 32 νερόμυλους.⁴⁷

Όποιος κατείχε τους μύλους της Κυθρέας μπορούσε να αφήσει τη Λευκωσία χωρίς ψωμί. Ο Κυπριανός διηγείται ότι γύρω στο 1680, όταν ο Μεχμέτ αγάς Μπογιατζόγλου επαναστάτησε και κλείστηκε στη Λευκωσία, ο πασάς που στάλθηκε εναντίον του βάδισε κατευθείαν στην Κυθρέα για να πάρει τους μύλους και έμεινε εκεί δύο μήνες, ώσπου η πόλη έμεινε χωρίς ψωμί. Το ίδιο έκαναν το 1765 τριακόσιοι Τούρκοι της Μεσαορίας και της Αμμοχώστου, που αρνούνταν να πληρώσουν τον φόρο που τους αναλογούσε: μαζεύτηκαν στην Κυθρέα και κατέλαβαν τους νερόμυλους που άλεθαν για τη Λευκωσία.⁴⁸

Ο Ισπανός περιηγητής Domingo Badía, γνωστός ως Αλή Μπέης, που πέρασε από την Κυθρέα το 1806, περιγράφει την πηγή που ξεπηδούσε σε πέντε σημεία στους πρόποδες του βουνού, τους μύλους που έδιναν αλεύρι στη Λευκωσία, τους λαχανόκηπους και τις πυκνές φυτείες από μουριές για τους μεταξοσκώληκες. Οι κάτοικοι, σημειώνει, πίστευαν ότι το νερό ερχόταν κάτω από τη θάλασσα από τα βουνά της Καραμανίας, δηλαδή της απέναντι μικρασιατικής ακτής.⁴⁹

Στην οθωμανική κτηματική απογραφή του 1832/33, που κατέγραφε μόνο όσους είχαν περιουσία, η Κυθρέα καταγράφεται ως κωμόπολη, έδρα της υποδιοίκησης (ναχιγιέ) της Κυθρέας, με μεικτό πληθυσμό και 225 νοικοκυριά με περιουσία. Η μεγαλύτερη περιουσία βρισκόταν στη Χαρδακιώτισσα και στον Άγιο Ανδρόνικο. Οι ιδιοκτήτες είχαν κυρίως κήπους και περίπου 2.660 ελαιόδεντρα, ενώ η πιο πολύτιμη περιουσία τους ήταν τα μερίδια στο τρεχούμενο νερό. Η απογραφή καταγράφει ακόμη 21 μύλους.⁵⁰

Στην πάνω Κυθρέα, γύρω από την πηγή, είχαν ζήσει παλαιότερα και Μαρωνίτες. Ο Mas Latrie σημειώνει ότι Μαρωνίτες ιερείς έρχονταν ακόμη, το 1879, να λειτουργήσουν σε μια εκκλησία του Αγίου Αντωνίου, κοντά στα ερείπια του οικισμού του Κεφαλόβρυσου.⁵¹

Κατά τον Δήμο Κυθρέας, στις σφαγές του Ιουλίου 1821 θανατώθηκαν οι πρόκριτοι της Κυθρέας Χατζηιωνάς και Χατζηαττάλας. Ο Κυθρεώτης Χατζηπετράκης, από τους πλουσιότερους γαιοκτήμονες της Κύπρου, διέφυγε στην Ευρώπη και υπέγραψε την προκήρυξη των Κυπρίων φυγάδων του Δεκεμβρίου 1821, που κατήγγειλε τις σφαγές.⁵²

Στα μέσα του 19ου αιώνα, κατά τον Σακελλάριο, οι κάτοικοι πότιζαν με το άφθονο νερό τους κήπους τους και πουλούσαν τα φρούτα και τα λάχανά τους στη Λευκωσία, στη Λάρνακα και στα γύρω χωριά, ενώ οι νερόμυλοι άλεθαν σιτάρι όλο τον χρόνο.⁵³

Αγγλοκρατία

Στα χρόνια της Αγγλοκρατίας οι νερόμυλοι παράκμασαν. Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, στον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο και στα χρόνια αμέσως μετά δούλευαν σχεδόν ασταμάτητα, και η Κυθρέα έγινε το σημαντικότερο κέντρο αλευροποιίας της Κύπρου. Από τα μέσα της δεκαετίας του 1920 όμως το εισαγόμενο αλεύρι και οι μηχανοκίνητοι μύλοι άρχισαν να τους εκτοπίζουν, και ως το τέλος του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου είχαν σχεδόν όλοι αχρηστευτεί.⁵⁴ Το 1956 η αγγλική διοίκηση, παρά τις αντιδράσεις των Κυθρεωτών, διοχέτευσε μέρος του νερού της πηγής για την ύδρευση δεκατριών χωριών της Μεσαορίας.⁵⁵

Οι Κυθρεώτες στήριξαν τους αγώνες του ελληνικού έθνους. Κατά τον Δήμο Κυθρέας, στους Βαλκανικούς Πολέμους του 1912–1913 πολέμησαν εθελοντές από την Κυθρέα, ενώ 250 κάτοικοι έδωσαν 190 λίρες για τον Ελληνικό Ερυθρό Σταυρό.⁵⁶

Εκκλησίες και μονές

Κάθε μία από τις έξι ενορίες είχε τη δική της εκκλησία. Η μεγαλύτερη ήταν η Παναγία Χαρδακιώτισσα, που χτίστηκε από το 1878 με εθελοντική εργασία των ενοριτών, δίπλα στην παλιά ομώνυμη εκκλησία, και που ο κατάλογος του 2009 χρονολογεί στο 1894. Στη νέα εκκλησία φυλαγόταν η εικόνα της Παναγίας με το αργυρεπίχρυσο κάλυμμα του 1814.⁵⁷

Η Αγία Μαρίνα χτίστηκε, κατά την επιγραφή της, το 1734 με έξοδα του Ιωσήφ, της συζύγου του Μαρουδιάς και του Γιαννάκη Παπαχριστοδούλου, και αγιογραφήθηκε το 1735 από τον ιερομόναχο Ιωαννίκιο. Το ξυλόγλυπτο τέμπλο της είχε τη χρονολογία 1634. Γιόρταζε στις 17 Ιουλίου με μεγάλο πανηγύρι.⁵⁸ Η εκκλησία των Αγίων Ανδρονίκου και Αθανασίας (17ος–19ος αιώνας), στην ομώνυμη ενορία, είχε τοιχογραφίες των αρχών του 18ου αιώνα.⁵⁹ Οι άλλες ενοριακές εκκλησίες ήταν ο Άγιος Γεώργιος ο Στρατηλάτης (19ος–20ός αιώνας), η νέα εκκλησία της Αγίας Άννας στη Συρκανιά, που αντικατέστησε την παλιά, εγκαταλειμμένη από τις κατολισθήσεις στη δεκαετία του 1890, και ο Τίμιος Σταυρός της Χρυσίδας (14ος–16ος αιώνας, αναστηλώθηκε το 1836).⁶⁰

Στη νοτιοδυτική άκρη της κωμόπολης βρίσκεται η μονή της Παναγίας Θεοτόκου (16ος–18ος αιώνας). Κατά επιγραφή, το ξυλόγλυπτο επιχρυσωμένο τέμπλο της φτιάχτηκε το 1771 με προτροπή του αρχιεπισκόπου Χρυσάνθου.⁶¹ Στο βουνό, βόρεια της Κυθρέας, μέσα στο δάσος που πήρε το όνομά της, βρίσκεται η ερειπωμένη μονή της Παναγίας Πλατανιώτισσας (12ος–16ος αιώνας). Η εκκλησία και η μονή είναι κηρυγμένες Αρχαίο Μνημείο.⁶²

Στον αρχαιολογικό χώρο των Χύτρων στέκει η ερειπωμένη εκκλησία του Αγίου Δημητριανού, με μια μεγάλη σαρκοφάγο που, κατά την παράδοση, είχε το λείψανο του αγίου.⁶³ Βορειοδυτικά, στον τόπο όπου ασκήτεψε ο άγιος Επιφάνιος, βρίσκονται τα ερείπια του Αγίου Επιφανίου (19ος–20ός αιώνας). Η κωμόπολη είχε ακόμη τα παρεκκλήσια του Αρχαγγέλου, του Αγίου Γεωργίου του Ποταμίτη, του Αγίου Γεωργίου τους Μάντηδες, του Αγίου Γεωργίου στο Φυλλέρι, του Αγίου Βασιλείου, της Παναγίας Καρκά και του Αποστόλου Λουκά στη Χρυσίδα.⁶⁴ Κατά το Cyprus Religious Heritage, ως το 1919 σχεδόν κάθε ενορία είχε το δικό της κοιμητήριο· τότε η κυβέρνηση τα έκλεισε ως επικίνδυνα για τη δημόσια υγεία, και στα κτηματικά σχέδια του 1922 εμφανίζονται μόνο δύο, ένα σε λόφο στη Συρκανιά και ένα δυτικά του Αγίου Γεωργίου, που έγινε το κύριο κοιμητήριο της κωμόπολης.⁶⁵

Οικονομία και κοινωνική ζωή

Η Κυθρέα ζούσε από το νερό της. Πριν από το 1974 καλλιεργούσε κυρίως εσπεριδοειδή, λεμόνια και πορτοκάλια, λαχανικά, ελιές και χαρουπιές.⁶⁶ Οι Κυθρεώτισσες έτρεφαν μεταξοσκώληκες και ύφαιναν στον αργαλειό του σπιτιού μεταξωτά και άλλα υφαντά για την προίκα και για πούλημα. Η κωμόπολη ήταν γνωστή και για την ξυλογλυπτική της και για τον ασβέστη της, που θεωρούνταν ο καλύτερος της Κύπρου, από τα καμίνια στους γύρω λόφους.⁶⁷ Το 1937 ιδρύθηκε το Συνεργατικό Ταμιευτήριο Κυθραίας και το 1947 το Συνεργατικό Παντοπωλείο Κυθραίας. Η Κυθρέα είχε, κατά τον Δήμο, τη φήμη «δασκαλομάνας», γιατί έβγαλε εκατοντάδες δασκάλους, λόγιους και επιστήμονες.⁶⁸

Εκπαίδευση

Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, το 1856 λειτουργούσε στην Κυθρέα ιδιωτικό σχολείο που δίδασκε τα «κοινά γράμματα», και το 1860 ο Κυθρεώτης Χατζηχριστόφορος Χατζηπετρής, που είχε σπουδάσει στα Ιεροσόλυμα, ίδρυσε ιδιωτική αλληλοδιδακτική σχολή. Το 1868 η εκκλησία του Αγίου Ανδρονίκου έχτισε αλληλοδιδακτικό σχολείο στον περίβολό της, και η Αγία Μαρίνα παρθεναγωγείο στον δικό της, με πρώτη δασκάλα την Πολυξένη Παπαζαχαρία, απόφοιτη του Παρθεναγωγείου της Φανερωμένης. Το ίδιο έτος χτίστηκε σχολείο αρρένων και στη Χαρδακιώτισσα.⁶⁹ Στα μέσα του 19ου αιώνα ο Σακελλάριος καταγράφει στην Κυθρέα δύο ελληνικά δημοτικά σχολεία, αρρένων και θηλέων.⁷⁰ Στην αρχή της Αγγλοκρατίας ο πρώτος Άγγλος διευθυντής της εκπαίδευσης, Josiah Spencer, έγραψε ότι στο σχολείο της Χαρδακιώτισσας άκουσε μαθητές να διαβάζουν και να εξηγούν την «Κύρου Παιδεία» του Ξενοφώντα.⁷¹

Τη σχολική χρονιά 1973–74 η Κυθρέα είχε τρία ελληνικά δημοτικά σχολεία: το σχολείο των κάτω ενοριών, στον Άγιο Ανδρόνικο, με 190 μαθητές και 6 δασκάλους, το σχολείο της Χαρδακιώτισσας, για τις πάνω ενορίες, με 106 μαθητές και 4 δασκάλους, και το σχολείο της Χρυσίδας, με 22 μαθητές και έναν δάσκαλο. Το 1969 ιδρύθηκε το Γυμνάσιο Κυθρέας, όπου φοιτούσαν και παιδιά από τη Βώνη, το Νέο Χωριό, το Τραχώνι, το Παλαίκυθρο και το Έξω Μετόχι. Κατά τον Δήμο Κυθρέας, την τελευταία χρονιά της λειτουργίας του είχε 341 μαθητές και 22 καθηγητές.⁷²

Πληθυσμός

Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, η Κυθρέα είχε 1.630 κατοίκους το 1881, 1.653 το 1891, 1.856 το 1901, 2.125 το 1911 και 2.264 το 1921.⁷³ Το 1931 η Κυθρέα είχε 2.362 κατοίκους, 2.345 χριστιανούς και 17 μουσουλμάνους, και η Χρυσίδα, που καταγραφόταν ακόμη χωριστά, 215 χριστιανούς. Το 1946 η κωμόπολη, μαζί με τη Χρυσίδα, είχε 2.818 κατοίκους, 2.807 ορθόδοξους και 11 μουσουλμάνους (στις απογραφές του 1931 και του 1946 καταγραφόταν μόνο το θρήσκευμα). Μεγαλύτερη ενορία ήταν η Αγία Μαρίνα, με 686 κατοίκους, και ακολουθούσαν ο Άγιος Ανδρόνικος με 646, η Χαρδακιώτισσα με 470, η Συρκανιά με 407, ο Άγιος Γεώργιος με 378 και η Χρυσίδα με 231. Το 1960 η Κυθρέα είχε 2.955 κατοίκους, 2.951 Έλληνες και 4 Τούρκους, και το 1973 2.947 Έλληνες.

Δήμος

Η ίδρυση του Δήμου συνδέθηκε με το νερό. Το Κεφαλόβρυσο ήταν πεντακάθαρο στην πηγή, αλλά ως τις κάτω ενορίες το νερό των αυλακιών θόλωνε, και οι νοικοκυρές γέμιζαν τα δοχεία τα ξημερώματα και τα άφηναν να κατακαθίσουν. Γύρω στο 1910 ο Κυθρεώτης Κώστας Μηλίδης, εγκατεστημένος στην Αίγυπτο, δώρισε 300 λίρες για να φέρει πόσιμο νερό με σωλήνες από την πηγή. Για να γίνει το έργο χρειαζόταν δημοτική αρχή, αλλά οι ιδιοκτήτες των μύλων και των νερών αντέδρασαν, γιατί φοβούνταν ότι θα λιγοστέψει το νερό τους. Ο Δήμος ιδρύθηκε τελικά το 1915, με πρώτο δήμαρχο τον Νικόλαο Καττάμη, και το δημαρχείο βρισκόταν στο σύνορο των ενοριών του Αγίου Ανδρονίκου και του Αγίου Γεωργίου.⁷⁴ Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, η πρώτη διασωλήνωση πόσιμου νερού έγινε το 1932, όταν κατασκευάστηκε και ένα μικρό φράγμα για τη μέτρηση του νερού της πηγής.⁷⁵ Μετά την εισβολή ο Δήμος Κυθρέας λειτουργεί προσωρινά στη Λευκωσία, μέσα στα τείχη, κοντά στην Πύλη Αμμοχώστου.⁷⁶

Εθνικοί αγώνες

Στο ενωτικό δημοψήφισμα του 1950 υπέγραψαν 1.786 κάτοικοι στις έξι ενορίες της κωμόπολης, του Αγίου Ανδρονίκου, του Αγίου Γεωργίου, της Αγίας Μαρίνας, της Συρκανιάς, της Χαρδακιώτισσας και της Χρυσίδας, ουσιαστικά όλοι οι ενήλικες Έλληνες κάτοικοι.

Το Μητρώο Αγωνιστών ΕΟΚΑ καταγράφει 85 Έλληνες κατοίκους της κωμόπολης που συμμετείχαν ή συνέδραμαν στον Αγώνα. Από την Κυθρέα καταγόταν ο αγωνιστής της ΕΟΚΑ Σπύρος Χατζηγιακουμής.⁷⁷

Η τουρκική εισβολή του 1974

Κατά την τουρκική εισβολή του 1974 η Κυθρέα καταλήφθηκε από τον τουρκικό στρατό και ο ελληνικός πληθυσμός της υπέστη εθνοκάθαρση. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων κατέγραψε ότι όσοι είχαν μείνει στα χωριά, ιδίως στην περιοχή της Κυθρέας, μαζεύτηκαν από τα σπίτια τους και κρατήθηκαν σε περιορισμό, οι άνδρες σε εκκλησίες και οι γυναίκες σε σχολεία και σπίτια, υπό φρουρά. Ένας κάτοικος της Κυθρέας κατέθεσε ότι τον πήραν από το σπίτι του και τον κράτησαν τρεις μέρες στο Μαραθόβουνο, έναν μήνα στη Βιτσάδα και τρεις μήνες στη Γύψου.⁷⁸ Από τότε οι τουρκικές κατοχικές δυνάμεις και η παράνομη κατοχική αρχή εμποδίζουν την επιστροφή των κατοίκων.

Σαράντα επτά Κυθρεώτες, 32 από αυτούς άμαχοι και 15 στρατιώτες, καταγράφηκαν ως αγνοούμενοι. Τα λείψανα 21 έχουν εντοπιστεί και ταυτοποιηθεί, ενώ 26 εξακολουθούν να αγνοούνται. Δεκαεννέα χάθηκαν μέσα στην Κυθρέα, ένας ακόμη στον αστυνομικό σταθμό της Κυθρέας και 27 αλλού: στη Βώνη, στο γκαράζ Παυλίδη στη Λευκωσία, στην Κερύνεια, στην περιοχή του Τζιάους, στην Άσσια, στη Μια Μηλιά και αλλού. Έξι ακόμη Κυθρεώτες, τρεις άμαχοι και τρεις στρατιώτες, σκοτώθηκαν αλλού: δύο στη Βώνη και ένας στην περιοχή της, δύο στην περιοχή του Τζιάους και ένας στην περιοχή της Ελιάς. Μέσα στη γη της Κυθρέας, μαζί με τη Χρυσίδα, σκοτώθηκαν 19 άνθρωποι, 2 στρατιώτες και 17 άμαχοι.

Οι κατοχικές αρχές μετέτρεψαν παράνομα την Παναγία Χαρδακιώτισσα και τη νέα εκκλησία της Αγίας Άννας σε τζαμιά, την Αγία Μαρίνα σε πολιτιστικό κέντρο και τον Τίμιο Σταυρό της Χρυσίδας σε κέντρο χειροτεχνίας. Ο Άγιος Γεώργιος ο Στρατηλάτης βρίσκεται μέσα σε στρατόπεδο και χρησιμοποιείται ως αποθήκη. Το παρεκκλήσι του Αποστόλου Λουκά στη Χρυσίδα λεηλατήθηκε, βεβηλώθηκε και χρησιμοποιείται κι αυτό ως αποθήκη. Λεηλατήθηκαν και βεβηλώθηκαν επίσης ο Άγιος Γεώργιος στο Φυλλέρι και ο Άγιος Ανδρόνικος, του οποίου κατέρρευσε η στέγη· το 2019 ο ναός επισκευάστηκε από τη δικοινοτική Τεχνική Επιτροπή για την Πολιτιστική Κληρονομιά, ύστερα από προσπάθειες του Δήμου.⁷⁹ Η μονή της Θεοτόκου, μέσα σε στρατιωτική ζώνη, είναι σήμερα ερειπωμένη. Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, οι εικόνες της, ανάμεσά τους δύο έργα του Κρητικού ζωγράφου Εμμανουήλ Τζάνε του 1680, χάθηκαν μετά την εισβολή.⁸⁰ Κατά τον Δήμο Κυθρέας, τρεις εικόνες της Αγίας Άννας και πέντε της Αγίας Μαρίνας βρέθηκαν το 1997 στο Μόναχο και επαναπατρίστηκαν ύστερα από δικαστικούς αγώνες, ενώ το κοιμητήριο δίπλα στον Άγιο Γεώργιο συλήθηκε και οι τάφοι του ανοίχτηκαν.⁸¹

Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, στο βουνό πάνω από την πηγή άνοιξε μετά την εισβολή ένα μεγάλο λατομείο, που εξαφάνισε τα απομεινάρια της μονής της Πλατανιώτισσας και μεγάλο μέρος του δάσους της. Οι ανατινάξεις φαίνεται ότι κατέστρεψαν και τις υπόγειες διόδους του νερού, και το Κεφαλόβρυσο, που έδινε ζωή στην Κυθρέα για χιλιάδες χρόνια, έχει στερέψει και τρέχει μόνο τον χειμώνα, ύστερα από βροχές.⁸²