Η Κυρά είναι ελληνική κοινότητα της κατεχόμενης επαρχίας Λευκωσίας. Βρίσκεται 6 χιλιόμετρα ανατολικά της Μόρφου, σε υψόμετρο 110 μέτρων, στη γεωγραφική περιφέρεια Μόρφου. Τη γη της διασχίζει ο ποταμός Οβγός, και σε αυτήν βρίσκεται το φράγμα του.¹ Στην απογραφή του 1960 είχε 580 κατοίκους, όλους Έλληνες.

Όνομα

Η προέλευση του ονόματος δεν είναι γνωστή. Κατά μια τοπική παράδοση, που κατέγραψε ο Κύπριος λαογράφος Νέαρχος Κληρίδης και αναφέρει η Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, το χωριό πήρε το όνομά του από μια «κυρά», μια βασίλισσα ή αρχόντισσα των μεσαιωνικών χρόνων που ζούσε στην περιοχή. Η παράδοση τη συνδέει με μια μεγάλη δεξαμενή, όπου η κυρά λουζόταν και έκανε βαρκάδα. Τα θεμέλια της δεξαμενής σώζονταν κοντά στο σχολείο, και την τροφοδοτούσε μια πηγή κάτω από την εκκλησία του χωριού, που αργότερα στέρεψε. Στην ίδια «ρήγαινα», δηλαδή βασίλισσα, η παράδοση αποδίδει και το προσωνύμιο της μονής του Αγίου Γεωργίου του Ρηγάτη, όπου εκείνη πήγαινε να προσευχηθεί.²

Το επίσημο τοπωνυμικό ευρετήριο της Κύπρου (Gazetteer) το καταγράφει ως «Κυρά, η».

Αρχαιολογικοί χώροι

Στη θέση Αλώνια, κοντά στο χωριό, ο Κύπριος αρχαιολόγος Πορφύριος Δίκαιος έκανε το 1945, για λογαριασμό του Τμήματος Αρχαιοτήτων, δοκιμαστικές τομές σε έναν προελληνικό οικισμό. Βρήκε στρώματα στάχτης και δάπεδα, χωρίς τοίχους, και κεραμική της λεγόμενης φάσης της Φιλιάς, που πήρε το όνομά της από τη γειτονική Φιλιά και σημαδεύει την αρχή της εποχής του Χαλκού στην Κύπρο. Οι τομές της Κυράς είναι από τις λίγες πηγές που έχουν οι ερευνητές για τους οικισμούς αυτής της φάσης. Την ίδια χρονιά ο Δίκαιος διέσωσε στη θέση Καμίνια, σε ένα νεκροταφείο που είχε λεηλατηθεί, έναν τάφο με δύο ταφές, μεταλλικά μαχαίρια, σκουλαρίκια και πήλινα αγγεία.³

Μέσα στο ίδιο το χωριό, στην αυλή του σχολείου, το Τμήμα Αρχαιοτήτων διέσωσε δύο τάφους. Ο πρώτος, που τον είχαν ανοίξει λαθρανασκαφείς, βρέθηκε το 1962. Τα ευρήματά του ανήκουν στην πτολεμαϊκή ελληνική και στη ρωμαϊκή περίοδο: λυχνάρια, ένα μελανοδοχείο, ένα ανάγλυφο «μεγαρικό» κύπελλο, γυάλινα αγγεία και μυροδοχεία, ένα περιδέραιο από χάντρες φαγεντιανής, χρυσά σκουλαρίκια και ένα ασημένιο νόμισμα του Πτολεμαίου Ε΄ του Επιφανούς. Ο Κύπριος αρχαιολόγος Βάσος Καραγιώργης είδε στο εύρημα ένδειξη ότι εκεί υπήρχε νεκροταφείο εκείνων των χρόνων. Ο δεύτερος τάφος, που βρέθηκε το 1964, είναι της κλασικής ελληνικής περιόδου και περιείχε πήλινες κανάτες και έξι ασημένια σπειράματα για τα μαλλιά.⁴ Τα ευρήματα αυτά δείχνουν ότι η γη της Κυράς κατοικήθηκε από τα προελληνικά χρόνια και ότι στη θέση του σημερινού χωριού υπήρχε νεκροταφείο από την κλασική ως τη ρωμαϊκή περίοδο.

Το 1845 ο Γερμανός αρχαιολόγος Ludwig Ross βρήκε στη μονή του Αγίου Γεωργίου του Ρηγάτη, που ο Βρετανός αρχιτέκτονας George Jeffery αποδίδει ως «St. George the Royal», τάφους άλλους αρχαίους και άλλους μεσαιωνικούς.⁵

Τουρκοκρατία

Στην κτηματική απογραφή που έκανε η οθωμανική διοίκηση το 1832/33, που κατέγραφε μόνο όσους είχαν περιουσία, η Κυρά καταγράφεται με 30 νοικοκυριά με περιουσία, όλα χριστιανικά. Είχαν κυρίως χωράφια, βαμβακοχώραφα, 153 ελιές και 36 μουριές, ένα μαγγάνι με δεξαμενή και ένα ελαιοτριβείο. Τα ζώα τους ήταν λίγα: βόδια, αγελάδες και κατσίκες.⁶

Εκκλησίες και μονές

Η ελληνική ορθόδοξη ενοριακή εκκλησία του χωριού, στη νοτιοανατολική άκρη του παλιού οικισμού, είναι αφιερωμένη στην Παναγία Χρυσελεούσα. Χρονολογείται στον 16ο αιώνα και αναστηλώθηκε αργότερα. Το κοιμητήριο του χωριού, 150 μέτρα νοτιότερα, αντικατέστησε ένα παλαιότερο, που έκλεισε τον Φεβρουάριο του 1902 για λόγους υγείας.⁷

Περίπου τρεισήμισι χιλιόμετρα βορειοανατολικά του χωριού, πάνω σε λόφο, βρίσκεται η μονή του Αγίου Γεωργίου του Ρηγάτη, γνωστή και ως Ορειάτης, που το Gazetteer γράφει «Άγιος Γεώργιος ο Ριγάτος».⁸ Ο κατάλογος κατεχόμενων ναών της Εκκλησίας της Κύπρου του 2009 τη χρονολογεί από τον 10ο ως τον 19ο αιώνα και τη χαρακτηρίζει Αρχαίο Μνημείο, και η εκκλησία της είναι γραμμένη στον Κατάλογο Αρχαίων Μνημείων. Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, η εκκλησία ήταν το καθολικό ενός μικρού μοναστηριού που ήταν μετόχι του Παναγίου Τάφου.⁹

Στο χωριό υπήρχαν ακόμη το παρεκκλήσι του Αγίου Στεφάνου, του 16ου αιώνα, που κατά το Κοινοτικό Συμβούλιο Κυράς είναι ο πολιούχος του χωριού,¹⁰ το παρεκκλήσι του Αγίου Στυλιανού και η εκκλησία του Αγίου Ιωάννη του Θεολόγου.

Οικονομία και κοινωνική ζωή

Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, το νότιο μέρος της γης της Κυράς βρισκόταν πάνω από το μεγάλο υδροφόρο στρώμα της Μόρφου. Οι γεωτρήσεις, τα νερά του Σερράχη και του Οβγού και το φράγμα του Οβγού, χωρητικότητας 845.000 κυβικών μέτρων, επέτρεψαν να ποτίζεται όλο και περισσότερη γη. Πριν από το 1974 οι κάτοικοι καλλιεργούσαν κυρίως εσπεριδοειδή, πορτοκάλια και κιτρόμηλα, λαχανικά, σιτηρά και κτηνοτροφικά φυτά, και το 1973 78 κτηνοτρόφοι του χωριού έτρεφαν 589 πρόβατα, 520 κατσίκες και 1.410 πουλερικά. Η μονή του Αγίου Χρυσοστόμου είχε αρκετή κτηματική περιουσία στη γη του χωριού.¹¹ Το 1947 ιδρύθηκε η Συνεργατική Πιστωτική Εταιρεία Κυράς.

Πληθυσμός

Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, ο πληθυσμός της Κυράς αυξανόταν συνεχώς ως το 1973, χάρη στην αποδοτική γεωργία, στον καλό δρόμο και στη γειτνίαση με τη Μόρφου. Κατά την ίδια, το χωριό είχε 193 κατοίκους το 1881, 196 το 1891, 239 το 1901, 247 το 1911 και 248 το 1921.¹² Το 1946 το χωριό είχε 362 κατοίκους, από τους οποίους 361 ήταν ορθόδοξοι και ένας μουσουλμάνος (στην απογραφή του 1946 καταγραφόταν μόνο το θρήσκευμα). Το 1960 είχε 580 κατοίκους, όλους Έλληνες, και το 1973 782 Έλληνες. Τη σχολική χρονιά 1973–74 το ελληνικό δημοτικό σχολείο της Κυράς είχε 128 μαθητές και τέσσερις δασκάλους.

Εθνικοί αγώνες

Στο ενωτικό δημοψήφισμα του 1950 υπέγραψαν 191 κάτοικοι της Κυράς. Το Μητρώο Αγωνιστών ΕΟΚΑ καταγράφει 12 Έλληνες κατοίκους του χωριού που συμμετείχαν ή συνέδραμαν στον Αγώνα.

Στην Κυρά κατοικούσε ο αγωνιστής της ΕΟΚΑ Γεώργιος Χαραλάμπους, από τον Άγιο Επιφάνιο Σολέας.¹³

Η τουρκική εισβολή του 1974

Κατά την τουρκική εισβολή του 1974 η Κυρά καταλήφθηκε από τον τουρκικό στρατό και ο ελληνικός πληθυσμός της υπέστη εθνοκάθαρση. Από τότε οι τουρκικές κατοχικές δυνάμεις και η παράνομη κατοχική αρχή εμποδίζουν την επιστροφή των κατοίκων.

Επτά κάτοικοι της Κυράς, πέντε στρατιώτες και δύο άμαχοι, καταγράφηκαν ως αγνοούμενοι. Τα λείψανα των δύο έχουν ταυτοποιηθεί, ενώ πέντε εξακολουθούν να αγνοούνται. Δύο χάθηκαν στην ίδια την Κυρά και πέντε αλλού: στην περιοχή της Λαπήθου και του Καραβά (τρεις), στον δρόμο Τύμπου-Αγλαντζιάς και στο Αργάκι. Ένας άμαχος με καταγωγή από την Κυρά σκοτώθηκε στην περιοχή της CYTA στη Λευκωσία. Μέσα στη γη της Κυράς σκοτώθηκαν δύο άμαχοι.

Η εκκλησία της Παναγίας Χρυσελεούσας και το κοιμητήριο βρίσκονται μέσα σε τουρκικό στρατόπεδο, και δεν έχει γίνει δυνατό να επιθεωρηθούν.¹⁴ Ο τουρκικός στρατός κατεδάφισε το παρεκκλήσι του Αγίου Στεφάνου. Η μονή του Αγίου Γεωργίου του Ρηγάτη, που είχε ανακαινιστεί λίγο πριν από την εισβολή, λεηλατήθηκε και καταστράφηκε, κατά το Κοινοτικό Συμβούλιο Κυράς.¹⁵ Ο κατάλογος του 2009 καταγράφει την εκκλησία της με σοβαρές ζημιές και κίνδυνο κατάρρευσης, και το 2023 το εσωτερικό της ήταν εντελώς ερειπωμένο, με κατεστραμμένο δάπεδο και κομμάτια της αγίας τράπεζας σκορπισμένα.¹⁶