Ο Κουτσοβέντης είναι μικρή ελληνική κοινότητα της κατεχόμενης επαρχίας Κερύνειας. Βρίσκεται 12 χιλιόμετρα νοτιοανατολικά της Κερύνειας, σε υψόμετρο 330 μέτρων, στις νότιες πλαγιές του Πενταδακτύλου. Στη γη του βρίσκονται το μοναστήρι του Αγίου Ιωάννη του Χρυσοστόμου και, ψηλά στην κορυφογραμμή, το μεσαιωνικό κάστρο του Βουφαβέντου. Στην απογραφή του 1960 είχε 163 κατοίκους, όλους Έλληνες.

Όνομα

Το ίδιο όνομα έφερε και το γειτονικό μοναστήρι του Αγίου Χρυσοστόμου, που συχνά λεγόταν απλώς «μοναστήρι του Κουτσοβέντη». Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, που παραθέτει τον Σίμο Μενάρδο, το χωριό πήρε το όνομά του από το μοναστήρι, και το μοναστήρι από το επώνυμο ή το παρωνύμιο του ιδρυτή του, Κουτσαφέντη.¹ Στις πηγές το όνομα γράφεται «Κουτζουβέντης» τον 15ο αιώνα και «Cuzzoventi» στα ιταλικά τον 16ο.

Ίδρυση και πρώτες αναφορές

Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, ο οικισμός υπήρχε τουλάχιστον από τη Φραγκοκρατία, πιθανότατα ως μικρό χωριό δίπλα στο μοναστήρι.² Η πρώτη γραπτή αναφορά στο όνομα βρίσκεται στον Κύπριο χρονογράφο του 15ου αιώνα Λεόντιο Μαχαιρά. Γράφει ότι ο τάφος του αγίου Επιφανίου, κοντά στην Κυθρέα, βρισκόταν σε ερημική τοποθεσία, και όταν η εκκλησία του ερημώθηκε, η κάρα του αγίου και οι εικόνες μεταφέρθηκαν για φύλαξη «εἰς τόν Κουτζουβέντην». Ο Κύπριος χρονογράφος του 16ου αιώνα Φλώριος Βουστρώνιος, που επαναλαμβάνει την είδηση, γράφει ότι τοποθετήθηκαν «al monasterio de Cuzzoventi», δηλαδή στο μοναστήρι.³

Μια λαϊκή παράδοση, που κατέγραψε στις αρχές του 20ού αιώνα ο Βρετανός αρχιτέκτονας George Jeffery, επιμελητής των αρχαίων μνημείων της Κύπρου, έλεγε ότι το χωριό καταστράφηκε όταν η «Ρήγαινα», δηλαδή η θρυλική βασίλισσα των κυπριακών παραδόσεων, πολιορκήθηκε στο κάστρο του Βουφαβέντου και για την άμυνά της χρησιμοποιήθηκαν μεγάλα κανόνια.⁴

Ελληνική μεσαιωνική περίοδος («Βυζάντιο»)

Το μοναστήρι του Αγίου Ιωάννη του Χρυσοστόμου, ενάμισι περίπου χιλιόμετρο πάνω από το χωριό, χτίστηκε στη μέση ελληνική μεσαιωνική περίοδο. Η κύρια εκκλησία του χτίστηκε γύρω στο 1090, και γύρω στο 1100 προστέθηκε στα βόρειά της δεύτερη, αφιερωμένη στην Αγία Τριάδα, με τοιχογραφίες της ίδιας εποχής. Τη δεύτερη εκκλησία την έχτισε ο Ευμάθιος Φιλοκάλης, δούκας, δηλαδή στρατιωτικός διοικητής, της Κύπρου. Το λέει η έμμετρη κτητορική επιγραφή του ναού, που διατηρήθηκε επειδή είχε σκεπαστεί με σοβά και πλάκα. Τη δημοσίευσε ο Βρετανός ιστορικός Cyril Mango, που με συνεργάτες του συντήρησε και μελέτησε τις τοιχογραφίες το 1963 και το 1968–69:⁵

ποθῶν σφόδρα σε δοὺξ Κύπρου Φιλοκάλ(ης) Ευμάθιος πρωτιστος νωβελλισίμων· βάθρων απ᾽ αὐτῶν τὸν νεων ἤγειρε σοι· πρὸς ἐξιλασμὸν ὧν κακῶς παρεσφάλη·

«Ποθώντας σε πολύ [την Αγία Τριάδα], ο δούκας της Κύπρου Ευμάθιος Φιλοκάλης, ο πρώτος των νωβελισίμων [ανώτατος τίτλος της αυλής], σου έχτισε τον ναό από τα ίδια τα θεμέλια, για να εξιλεωθεί για όσα κακώς έσφαλε.»

Στο μοναστήρι του Κουτσοβέντη κατέφυγε το 1152, δεκαοχτάχρονος, ο Νεόφυτος από τα Λεύκαρα, ο μετέπειτα άγιος Νεόφυτος ο Έγκλειστος, για να αποφύγει τον γάμο που είχαν κανονίσει οι γονείς του. Εκεί ήταν μοναχός, και αργότερα ηγούμενος, ο αδελφός του Ιωάννης. Ο Νεόφυτος, αγράμματος ακόμη, φρόντιζε πέντε χρόνια τα αμπέλια του μοναστηριού και έμαθε εκεί τα πρώτα γράμματα. Αργότερα έφυγε για την Πάφο, όπου ίδρυσε την Εγκλείστρα του.⁶

Τουρκοκρατία

Στην κτηματική απογραφή που έκανε η οθωμανική διοίκηση το 1832/33, που κατέγραφε μόνο όσους είχαν περιουσία, ο Κουτσοβέντης είναι χριστιανικό χωριό με πέντε νοικοκυριά με περιουσία. Είχαν 79 κατσίκες και 60 κυψέλες· χωράφια και δέντρα δεν καταγράφονται.⁷

Στα χρόνια της Τουρκοκρατίας το μοναστήρι πέρασε στο Πατριαρχείο Ιεροσολύμων. Όπως άκουσε το 1735 ο Ρώσος προσκυνητής Βασίλειος Μπάρσκι, είχε περιέλθει σε μουσουλμάνους, που το πούλησαν σε έναν χριστιανό· εκείνος, μετά από προσκύνημα στα Ιεροσόλυμα, το αφιέρωσε στον Πανάγιο Τάφο.⁸

Αγγλοκρατία

Στις αρχές του 20ού αιώνα ο Κουτσοβέντης ήταν πολύ μικρός. Ο Jeffery γράφει ότι είχε συρρικνωθεί στο μέγεθος ενός τσιφλικιού, δηλαδή ενός μεγάλου κτήματος, και δεν είχε εκκλησία σε χρήση, μόνο λίγα ερείπια μιας μεσαιωνικής εκκλησίας. Σημειώνει επίσης ότι εκείνα τα χρόνια έγινε προσπάθεια να ξαναλειτουργήσει το λατομείο μαρμάρου κοντά στο χωριό, αλλά η ζήτηση ήταν μικρή και το μάρμαρο έρχονταν φθηνότερο από την Ιταλία.⁹

Εκκλησίες και μονές

Η ελληνική ορθόδοξη εκκλησία του χωριού, της Αγίας Φωτεινής, βρίσκεται στο βόρειο μέρος του παλιού πυρήνα του χωριού και χρονολογείται στον 20ό αιώνα. Το κοιμητήριο ήταν μισό χιλιόμετρο νότια της εκκλησίας.¹⁰

Το μοναστήρι του Αγίου Χρυσοστόμου, που ανήκει στο Πατριαρχείο Ιεροσολύμων, είναι Αρχαίο Μνημείο. Μέσα στον περίβολό του στέκουν δίπλα δίπλα δύο εκκλησίες. Η βόρεια, της Αγίας Τριάδας, είναι του τέλους του 11ου αιώνα. Η νότια, το καθολικό του μοναστηριού, αφιερωμένο στον άγιο Ιωάννη τον Χρυσόστομο, ξαναχτίστηκε το 1891 πάνω στα παλιά του θεμέλια, όπως λέει η επιγραφή της.¹¹ Μέσα στο μοναστήρι υπάρχει αγίασμα, που κατά την παράδοση θεράπευε τη λέπρα και τις αρρώστιες του δέρματος.¹²

Ανάμεσα στο χωριό και στο μοναστήρι βρίσκονται δύο ενωμένα παρεκκλήσια χωρίς στέγη εδώ και αιώνες: η Παναγία η Αφέντρικα, του 12ου αιώνα, και στα νότια ο Σωτήρας, με αξιόλογες τοιχογραφίες του 12ου αιώνα, ανάμεσά τους έναν Επιτάφιο Θρήνο. Είναι Αρχαίο Μνημείο, όπως και τα ερείπια των παρεκκλησιών του Αγίου Γεωργίου, του 12ου αιώνα, και του Τιμίου Προδρόμου, του 14ου αιώνα.¹³

Οικονομία και κοινωνική ζωή

Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, πριν από το 1974 οι κάτοικοι καλλιεργούσαν σιτηρά, κτηνοτροφικά φυτά, ελιές, χαρουπιές και αμυγδαλιές. Ανεπτυγμένη ήταν η κτηνοτροφία, κυρίως με κατσίκες, όπως ήδη στην απογραφή του 1832/33, και παλαιότερα πολλοί δούλευαν στα λατομεία της περιοχής. Μέρος της γης του χωριού ήταν δάσος, του Βουφαβέντου στα βόρεια και της Κυθρέας στα νότια.¹⁴ Το 1970 ιδρύθηκε η Συνεργατική Πιστωτική Εταιρεία Κουτσοβέντη.

Πληθυσμός

Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, το χωριό είχε 42 κατοίκους το 1881, 39 το 1891, 45 το 1901, 54 το 1911 και 87 το 1921.¹⁵ Το 1931 ο Κουτσοβέντης είχε 105 κατοίκους, όλους χριστιανούς, και το 1946 135, από τους οποίους 134 ήταν ορθόδοξοι (στις απογραφές του 1931 και του 1946 καταγραφόταν μόνο το θρήσκευμα). Ο πληθυσμός μεγάλωνε σταθερά: το 1960 είχε 163 κατοίκους, όλους Έλληνες, και το 1973 183 Έλληνες. Τη σχολική χρονιά 1973–74 το ελληνικό δημοτικό σχολείο του χωριού είχε 30 μαθητές και έναν δάσκαλο.

Εθνικοί αγώνες

Στο ενωτικό δημοψήφισμα του 1950 υπέγραψαν 68 κάτοικοι του Κουτσοβέντη.

Η τουρκική εισβολή του 1974

Κατά την τουρκική εισβολή του 1974 ο Κουτσοβέντης καταλήφθηκε από τον τουρκικό στρατό και ο ελληνικός πληθυσμός του υπέστη εθνοκάθαρση. Από τότε οι τουρκικές κατοχικές δυνάμεις και η παράνομη κατοχική αρχή εμποδίζουν την επιστροφή των κατοίκων.

Δύο άμαχοι με καταγωγή από τον Κουτσοβέντη εξακολουθούν να αγνοούνται· χάθηκαν στην Κυθρέα και στην περιοχή του Κεφαλόβρυσου Κυθρέας. Στη γη του χωριού σκοτώθηκαν δέκα στρατιώτες, στο ίδιο το χωριό και στην περιοχή του, στον Πενταδάκτυλο και στο Βουφαβέντο.

Οι κατοχικές αρχές μετέτρεψαν παράνομα το μοναστήρι του Αγίου Χρυσοστόμου, λόγω της θέσης του, σε στρατιωτικό φυλάκιο, και οι επιστήμονες που είχαν συντηρήσει τις τοιχογραφίες δεν μπόρεσαν να το επισκεφθούν ξανά. Κατά μια έκθεση του 1989 προς το Συμβούλιο της Ευρώπης, οι περισσότερες τοιχογραφίες είχαν ασπριστεί με ασβέστη ως το ύψος των δύο μέτρων, και πιο ψηλά οι μορφές είχαν σκεπαστεί με χαρτί.¹⁶ Ο κατάλογος του 2009 καταγράφει το παρεκκλήσι της Αγίας Τριάδας μέσα σε τουρκικό στρατόπεδο, βεβηλωμένο και λεηλατημένο. Η εκκλησία της Αγίας Φωτεινής βεβηλώθηκε και λεηλατήθηκε· το 2018 ήταν σχεδόν ερείπιο, χωρίς την καμπάνα, τους σταυρούς και τον εξοπλισμό της, με τη στέγη μισογκρεμισμένη. Από το κοιμητήριο έμειναν μόνο τα θεμέλια του περιβόλου.¹⁷