Ο Κορμακίτης είναι μεγάλη κοινότητα Μαρωνιτών της κατεχόμενης επαρχίας Κερύνειας. Βρίσκεται 29 χιλιόμετρα δυτικά της Κερύνειας, σε υψόμετρο 190 μέτρων, στη βορειοδυτική άκρη της Κύπρου, κοντά στο ακρωτήριο που φέρει το όνομά του. Ήταν το μεγαλύτερο από τα χωριά των Μαρωνιτών της Κύπρου. Στην απογραφή του 1960 είχε 1.115 κατοίκους, από τους οποίους 1.093 ήταν Μαρωνίτες και 18 Έλληνες.

Όνομα

Το ακρωτήριο της περιοχής είναι η αρχαία Κρομμύου άκρα, που αναφέρει ο Έλληνας γεωγράφος του 1ου αιώνα π.Χ. Στράβων απέναντι από το Ανεμούριο της Κιλικίας.¹ Στις μεσαιωνικές ιταλικές πηγές το χωριό γράφεται «Cormachiti», και ο Γερμανός αρχαιολόγος Ludwig Ross, που το επισκέφθηκε το 1845, το καταγράφει ως «ὁ Κορμακίτης».

Οι ίδιοι οι κάτοικοι είχαν τη δική τους εξήγηση. Κατά την παράδοση του χωριού, που καταγράφει η Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια από τον Κύπριο συγγραφέα Ν. Κληρίδη, οι πρώτοι κάτοικοι ήρθαν από το Κουρ του Λιβάνου και, νοσταλγώντας τον τόπο τους, έλεγαν στη γλώσσα τους «εμείς ήρθαμε, αλλά το Κουρ δεν ήρθε» («Κουρ ματζ’ίτι»), φράση από την οποία βγήκε το όνομα.²

Ίδρυση και πρώτες αναφορές

Κατά την Ένωση Κοινοτήτων Επαρχίας Κερύνειας, ο οικισμός ήταν αρχικά χτισμένος κοντά στο ακρωτήριο, στη θέση Γαλαλά, και μεταφέρθηκε στο εσωτερικό, κοντά στη σημερινή εκκλησία της Παναγίας, εξαιτίας των αραβικών επιδρομών. Το επίσημο τοπωνυμικό ευρετήριο της Κύπρου (Gazetteer) καταγράφει το τοπωνύμιο Γαλαλά στη γη του χωριού, και στη γειτονική Λιβερά τη θέση Πάνω Γαλαλά ως αρχαίο μνημείο.³

Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, η παλαιότερη γραπτή μαρτυρία για τον τόπο βρίσκεται σε ένα απόκρυφο χριστιανικό κείμενο του 5ου αιώνα για τον απόστολο Βαρνάβα.⁴ Το κείμενο αφηγείται ότι ο απόστολος και ο Μάρκος, στο δεύτερο ταξίδι τους στην Κύπρο, έφτασαν νύχτα με πλοίο «στον τόπο που λέγεται Κρομμυακίτης», όπου φιλοξενήθηκαν στο σπίτι του Τίμωνα και του Αρίστωνα, υπηρετών των ειδωλολατρικών ναών, και από εκεί συνέχισαν για τη Λάπηθο.⁵

Στη γη του χωριού το Gazetteer σημειώνει ως οικισμούς δύο θέσεις: τη Χέρισσα, ένα τσιφλίκι με αρχαίους κίονες που αναφέρει και ο Βρετανός αρχιτέκτονας George Jeffery στις αρχές του 20ού αιώνα, και τον Άγιο, πιθανότατα την τοποθεσία «Τσιφλίκι του Αγίου», όπου σώζονται τα ερείπια μιας βασιλικής.⁶

Αρχαιολογικοί χώροι

Στη θέση Παναγία, κοντά στο χωριό, ο Βρετανός αρχαιολόγος Hector Catling έκανε το 1958, για λογαριασμό του Τμήματος Αρχαιοτήτων, μια σύντομη σωστική ανασκαφή, πριν η επέκταση του χωριού καλύψει τα ερείπια που υπήρχαν εκεί. Η έρευνα έδειξε ότι η θέση κατοικούνταν συνεχώς από τον 5ο αιώνα π.Χ. ως τα μέσα του 8ου αιώνα μ.Χ., με μεγάλη ακμή στην πρώιμη ελληνική μεσαιωνική περίοδο. Ένας θαλαμωτός τάφος, λαξευμένος στον μαλακό βράχο, έδωσε μια ομάδα αγγείων του πρώτου μισού του 1ου αιώνα μ.Χ. Στα συντρίμμια ενός κτηρίου της πρώιμης ελληνικής μεσαιωνικής περιόδου βρέθηκε ένα αργυρό νόμισμα του αυτοκράτορα Αρτάβασδου και του γιου του Νικηφόρου, του 742/43, άγνωστο ως τότε στην Κύπρο. Κατά τον Catling, το νόμισμα δείχνει ότι η θέση κατοικούνταν, με κάποια μορφή, τουλάχιστον ως τα μέσα περίπου του 8ου αιώνα.⁷

Αρχαιότητα

Τα ευρήματα της Παναγίας δείχνουν ότι ο τόπος κατοικούνταν ήδη στην κλασική ελληνική περίοδο και συνέχισε να κατοικείται στην πτολεμαϊκή ελληνική («ελληνιστική») και στη ρωμαϊκή περίοδο, από την οποία προέρχεται ο λαξευτός τάφος. Στα ίδια ρωμαϊκά χρόνια τοποθετείται και η αφήγηση για την άφιξη του Βαρνάβα στον Κρομμυακίτη.

Ελληνική μεσαιωνική περίοδος («Βυζάντιο»)

Στην πρώιμη ελληνική μεσαιωνική περίοδο ο οικισμός της Παναγίας γνώρισε τη μεγαλύτερη ακμή του. Από την ίδια εποχή είναι η βασιλική του 6ου αιώνα στο «Τσιφλίκι του Αγίου». Το νόμισμα του 742/43 δείχνει ότι η θέση κατοικούνταν ακόμη στα πρώτα χρόνια της ελληνικής μεσαιωνικής περιόδου των αραβικών επιδρομών.

Φραγκοκρατία

Το 1310, όταν ο βασιλιάς Ερρίκος Β΄ επέστρεφε στον θρόνο μετά τη δολοφονία του αδελφού του Αμαλρίχου, που τον είχε εκθρονίσει, ο κοντόσταυλος, δηλαδή ο αρχηγός του στρατού, και οι ευγενείς που είχαν υποστηρίξει τον Αμάλριχο αποσύρθηκαν από τη Λευκωσία στον Κορμακίτη. Ο Κύπριος χρονογράφος του 16ου αιώνα Φλώριος Βουστρώνιος περιγράφει τον τόπο: επτά λεύγες από τη Λευκωσία, κοντά στη θάλασσα, σε μια ευρύχωρη τοποθεσία κοντά σε πολλά χωριά, με δάση και βουνά και δύσβατο δρόμο, όπου μπορούσαν να αμυνθούν. Πήγαν εκεί 40 ιππότες με τις γυναίκες, τα παιδιά και τις οικογένειές τους, και μαζί τους 226 ιππείς και 600 πεζοί. Όταν έφτασαν οι άνδρες του βασιλιά, ο κοντόσταυλος κρύφτηκε στα δάση της περιοχής, ενώ οι άλλοι αρχηγοί γύρισαν στη Λευκωσία.⁸

Στα μέσα του 15ου αιώνα το χωριό ανήκε στον Galtier de Nores, από τη φραγκική οικογένεια των Nores, που κατά τον Γάλλο ιστορικό του 19ου αιώνα Louis de Mas Latrie είχε στην κατοχή της τον Κορμακίτη, τη Βασίλεια, την Καρπάσια και άλλα χωριά των Μαρωνιτών. Ο Βουστρώνιος γράφει ότι το 1461 ο Galtier, πιστός στη βασίλισσα Καρλόττα, πιάστηκε από τους άνδρες του Ιακώβου Β΄, που διεκδικούσε τον θρόνο. Αρνήθηκε να ορκιστεί πίστη στον Ιάκωβο, γιατί είχε ορκιστεί να υπερασπίζεται την Καρλόττα, και ο Ιάκωβος του αφαίρεσε τα χωριά του, ανάμεσά τους τον Κορμακίτη, τη Βασίλεια, τη Μύρτου και την Καρπάσια.⁹

Ο Ιάκωβος έδωσε ύστερα τον Κορμακίτη, μαζί με τη Λάπηθο, τη Βασίλεια, το Δίκωμο και άλλα χωριά, στον Sor de Naves, κοντόσταυλο του βασιλείου, που το 1463 του είχε παραδώσει το κάστρο της Κερύνειας.¹⁰

Τουρκοκρατία

Ο Ιταλός ιησουίτης Girolamo Dandini, που πέρασε από την Κύπρο το 1596 πηγαίνοντας ως απεσταλμένος του πάπα Κλήμη Η΄ στους Μαρωνίτες του Λιβάνου, κατέγραψε τον Κορμακίτη ανάμεσα στα δεκαεννέα χωριά και αγροκτήματα όπου ζούσαν τότε Μαρωνίτες.¹¹

Στην κτηματική απογραφή που έκανε η οθωμανική διοίκηση το 1832/33, που κατέγραφε μόνο όσους είχαν περιουσία, ο Κορμακίτης καταγράφεται ως χριστιανικό χωριό με 50 νοικοκυριά με περιουσία. Είχαν κυρίως σιτοχώραφα και βαμβακοχώραφα, πάνω από 1.700 πρόβατα και κατσίκες, λίγα βόδια και άλογα, και κυψέλες.¹²

Ο Ross έφτασε στον Κορμακίτη ένα πρωινό του Μαρτίου του 1845, την ώρα που οι κάτοικοι ήταν στην εκκλησία. Γράφει ότι ήταν μεγάλο χωριό καθολικών Μαρωνιτών, μισή ώρα από τη θάλασσα, και ότι ο ιερέας έκανε το κήρυγμα στη δημοτική ελληνική γλώσσα, ενώ τις ευχές και το Ευαγγέλιο τα διάβαζε εν μέρει στα αραβικά και εν μέρει στα συριακά. Σημειώνει ακόμη ότι οι Μαρωνίτες μιλούσαν μεταξύ τους μια χαλασμένη αραβική, αλλά δεν καταλάβαιναν πια τη γραπτή αραβική γλώσσα.¹³ Κατά τον Mas Latrie, ο ιερέας του Κορμακίτη, με τον τίτλο του πρωτοπαπά, αναπλήρωνε τότε τον Μαρωνίτη επίσκοπο της Κύπρου, που ζούσε στη Συρία.¹⁴

Εκκλησίες και μονές

Η παλιά εκκλησία του χωριού είναι αφιερωμένη στον άγιο Γεώργιο. Κατά τον Jeffery, είναι κτίσμα του 15ου αιώνα, με μακρόστενο θολωτό κλίτος, αψίδα και ένα αξιόλογο καμπαναριό δύο ορόφων στη δυτική πρόσοψη, που φαινόταν από μακριά. Το 1918 ο Jeffery σημείωνε ότι οι κάτοικοι ήθελαν να την κατεδαφίσουν για να χτίσουν μια μεγαλύτερη. Η παλιά εκκλησία τελικά διατηρήθηκε, και η νέα, μεγάλη πετρόκτιστη εκκλησία του Αγίου Γεωργίου χτίστηκε κοντά της· κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, ολοκληρώθηκε το 1933. Κατά την ίδια εγκυκλοπαίδεια, στην παλιά εκκλησία στεγάστηκε αργότερα μονή καλογραιών του Τάγματος των Φραγκισκανών.¹⁵

Περίπου ενάμισι χιλιόμετρο δυτικά του χωριού, σε ένα σταυροδρόμι, βρίσκεται το παρεκκλήσι της Παναγίας, Αρχαίο Μνημείο. Ο Jeffery το χρονολογεί στον 15ο αιώνα και σημειώνει τις τοιχογραφίες του, καλής τέχνης αλλά ήδη τότε φθαρμένες.¹⁶ Αρχαία Μνημεία είναι επίσης τα ερείπια της βασιλικής του 6ου αιώνα στο «Τσιφλίκι του Αγίου» και τα ερείπια της εκκλησίας του Αγίου Θεοδώρου και της Αγίας Μαρίνας. Ο κατάλογος κατεχόμενων ναών της Εκκλησίας της Κύπρου του 2009 αναφέρει ακόμη το ερειπωμένο παρεκκλήσι του Αρχαγγέλου. Το παλιό μαρωνιτικό κοιμητήριο βρίσκεται περίπου 200 μέτρα βόρεια της νέας εκκλησίας του Αγίου Γεωργίου και το νέο περίπου 800 μέτρα νότια της.¹⁷

Οικονομία και κοινωνική ζωή

Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, ο Κορμακίτης ήταν σε έκταση το μεγαλύτερο χωριό της επαρχίας Κερύνειας, και μεγάλο μέρος της γης του καλυπτόταν από το κρατικό δάσος του Κορμακίτη. Πριν από το 1974 οι κάτοικοι καλλιεργούσαν εσπεριδοειδή, σιτηρά, κτηνοτροφικά φυτά, λαχανικά και χαρουπιές. Η κτηνοτροφία, σημαντική ήδη στην απογραφή του 1832/33, έμεινε ανεπτυγμένη: το 1973 173 κτηνοτρόφοι έτρεφαν 3.024 πρόβατα, τον τρίτο μεγαλύτερο αριθμό στην επαρχία μετά τον Άγιο Αμβρόσιο και το Κάτω Δίκωμο.¹⁸ Το 1928 ιδρύθηκε η Συνεργατική Πιστωτική Εταιρεία Κορμακίτη.

Κατά την Ένωση Κοινοτήτων Επαρχίας Κερύνειας, ο Κορμακίτης ήταν ως το 1974 μια κλειστή κοινωνία, και γι’ αυτό οι κάτοικοι διατήρησαν τη δική τους γλώσσα, την κυπριακή μαρωνιτική αραβική. Κατά την ίδια πηγή, το 1965 το χωριό ηλεκτροδοτήθηκε και απέκτησε νερό στα σπίτια.¹⁹

Εκπαίδευση

Κατά την Ένωση Κοινοτήτων Επαρχίας Κερύνειας, το 1962 χτίστηκε νέο, μεγάλο σχολικό κτήριο.²⁰ Τη σχολική χρονιά 1973–74 το δημοτικό σχολείο του Κορμακίτη είχε 191 μαθητές και επτά δασκάλους, και το νηπιαγωγείο 53 παιδιά και τρεις νηπιαγωγούς.

Πληθυσμός

Ο πληθυσμός του Κορμακίτη αυξανόταν σταθερά. Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, το χωριό είχε 386 κατοίκους το 1881, 429 το 1891, 513 το 1901, 628 το 1911 και 676 το 1921.²¹ Το 1931 το χωριό είχε 736 κατοίκους, 730 χριστιανούς και 6 μουσουλμάνους, και το 1946 894, από τους οποίους 5 ήταν ορθόδοξοι και 889 καταγράφηκαν σε άλλα θρησκεύματα (στις απογραφές του 1931 και του 1946 καταγραφόταν μόνο το θρήσκευμα). Το 1960 είχε 1.115 κατοίκους, 1.093 Μαρωνίτες, 18 Έλληνες, έναν Άγγλο και τρεις άλλους, και το 1973 1.257 κατοίκους.

Η τουρκική εισβολή του 1974

Κατά την τουρκική εισβολή του 1974 ο Κορμακίτης καταλήφθηκε από τον τουρκικό στρατό. Πολλοί κάτοικοι έμειναν στο χωριό εγκλωβισμένοι. Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, τον Αύγουστο του 1976 ήταν 813, αλλά αναγκάζονταν σταδιακά να φύγουν και να εγκατασταθούν στις ελεύθερες περιοχές: το 1979 είχαν μείνει 486 και το 1985 264.²² Τον Μάρτιο του 2026 ζούσαν στον Κορμακίτη 37 εγκλωβισμένοι.²³ Οι υπόλοιποι κάτοικοι εκδιώχθηκαν από τον τόπο τους, που υπέστη εθνοκάθαρση.

Ένας στρατιώτης με καταγωγή από τον Κορμακίτη εξακολουθεί να αγνοείται· χάθηκε στην περιοχή Λαπήθου-Καραβά. Δύο άμαχοι με καταγωγή από το χωριό σκοτώθηκαν στην περιοχή του Κοντεμένου.