Ο Κοντεμένος είναι ελληνική κοινότητα της κατεχόμενης επαρχίας Κερύνειας. Βρίσκεται 20 χιλιόμετρα νοτιοδυτικά της Κερύνειας, σε υψόμετρο 210 μέτρων, στους νότιους πρόποδες του Πενταδακτύλου. Ήταν από τα κυριότερα κτηνοτροφικά χωριά της επαρχίας.1 Στην απογραφή του 1960 είχε 831 κατοίκους, από τους οποίους 829 ήταν Έλληνες.
Η προέλευση του ονόματος δεν είναι γνωστή. Στις αγγλικές πηγές της Αγγλοκρατίας το χωριό γράφεται «Kondemenos».2
Κατά μια παράδοση, που καταγράφει η Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, το χωριό το ίδρυσαν βοσκοί από την Κοντέα.3 Η παλαιότερη γραπτή αναφορά του που εντοπίστηκε είναι η οθωμανική κτηματική απογραφή του 1832/33.
Η κτηματική απογραφή που έκανε η οθωμανική διοίκηση το 1832/33 κατέγραφε μόνο όσους είχαν περιουσία. Στον Κοντεμένο καταγράφονται 15 νοικοκυριά με περιουσία, όλα χριστιανικά. Καλλιεργούσαν σιτηρά και βαμβάκι, δεν καταγράφεται κανένα δέντρο, και το μεγαλύτερο μέρος της περιουσίας τους ήταν τα ζώα: περίπου 1.800 πρόβατα και κατσίκες, λίγα βόδια και αγελάδες.4
Στις 12 Ιουνίου 1958 βρετανικές δυνάμεις ασφαλείας συνέλαβαν 35 Έλληνες, τους αφόπλισαν και ύστερα τους άφησαν ελεύθερους στην ύπαιθρο, κοντά στο τουρκικό χωριό Κιόνελι. Εκεί τους επιτέθηκε τουρκικός όχλος και σκότωσε οκτώ. Ήταν κάτοικοι του Κοντεμένου.5 Ο Βρετανός κυβερνήτης όρισε επιτροπή έρευνας με επικεφαλής τον Αρχιδικαστή της Κύπρου Paget Bourke.6
Η ελληνική ορθόδοξη εκκλησία του χωριού, μεγάλη και μονόχωρη, είναι αφιερωμένη στον Αρχάγγελο Μιχαήλ και χτίστηκε το 1841. Βρίσκεται στο ανατολικό μέρος του παλιού κέντρου του χωριού. Το ελληνικό ορθόδοξο κοιμητήριο ήταν στη βόρεια άκρη του χωριού, στον δρόμο προς τον Ασώματο.7
Η κτηνοτροφία, που κυριαρχεί ήδη στην απογραφή του 1832/33, έμεινε η κύρια ασχολία. Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, το 1973 133 κτηνοτρόφοι του χωριού έτρεφαν 1.401 πρόβατα, 1.499 κατσίκες και 4.411 πουλερικά, και στα χωράφια καλλιεργούνταν σιτάρι, κριθάρι, κτηνοτροφικά φυτά και λίγες χαρουπιές. Το 1972 λειτουργούσαν στο χωριό συνεργεία επισκευής οχημάτων και μικρές μονάδες μεταλλικών προϊόντων και ειδών ένδυσης.8 Η Ένωση Κοινοτήτων Επαρχίας Κερύνειας αναφέρει ότι από το 1950 οι κάτοικοι απέκτησαν νωρίς φορτηγά, εκσκαφείς και σύγχρονα γεωργικά μηχανήματα.9
Το 1927 ιδρύθηκε η Συνεργατική Πιστωτική Εταιρεία Κοντεμένου και το 1959 το Συνεργατικό Παντοπωλείο Κοντεμένου.
Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, γύρω στο 1850 δίδασκε στο χωριό τα «κοινά γράμματα», δηλαδή στοιχειώδη ανάγνωση και γραφή, ο ιερέας Χριστόδουλος Πρωτοπαπάς από το Αγριδάκι. Τον διαδέχτηκε ο ντόπιος Κυπριανός Ελευθερίου ή Σιακαλλής, που δίδασκε στο σπίτι του και, την εποχή των γεωργικών εργασιών, στα χωράφια. Με δική του πρωτοβουλία χτίστηκε το 1870 το πρώτο σχολείο του χωριού, που κόστισε στην κοινότητα 3.000 γρόσια και χρησιμοποιήθηκε ως το 1921. Το 1879 ήρθε δάσκαλος ο Λάμπρος Βασιλειάδης από τον Καραβά, που είχε σπουδάσει στην Αθήνα και έφερε την αλληλοδιδακτική μέθοδο. Στα πρώτα χρόνια της Αγγλοκρατίας το σχολείο είχε πέντε τάξεις με 22 αγόρια, τέσσερα από τα οποία ήταν από τον Ασώματο.10
Κατά την Ένωση Κοινοτήτων, το 1933 ο ευεργέτης Λουκάς Χριστοφίδης έχτισε νέο σχολείο, που επεκτάθηκε το 1960.11 Τη σχολική χρονιά 1973–74 το ελληνικό δημοτικό σχολείο του Κοντεμένου είχε 88 μαθητές και τρεις δασκάλους.
Ο πληθυσμός του Κοντεμένου μεγάλωνε σταθερά σε όλη την Αγγλοκρατία. Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, το χωριό είχε 270 κατοίκους το 1881, 311 το 1891, 369 το 1901, 365 το 1911 και 439 το 1921.12 Το 1931 είχε 558 κατοίκους, 554 χριστιανούς και 4 μουσουλμάνους, και το 1946 637, από τους οποίους 635 ήταν ορθόδοξοι (στις απογραφές του 1931 και του 1946 καταγραφόταν μόνο το θρήσκευμα). Το 1960 είχε 831 κατοίκους, 829 Έλληνες και 2 Μαρωνίτες, και το 1973 839 Έλληνες.
Στο ενωτικό δημοψήφισμα του 1950 υπέγραψαν 411 κάτοικοι, ουσιαστικά όλοι οι ενήλικες Έλληνες κάτοικοι. Το Μητρώο Αγωνιστών ΕΟΚΑ καταγράφει 16 Έλληνες κατοίκους του χωριού που συμμετείχαν ή συνέδραμαν στον Αγώνα.
Κατά την τουρκική εισβολή του 1974 ο Κοντεμένος βομβαρδίστηκε και καταλήφθηκε από τον τουρκικό στρατό, και ο ελληνικός πληθυσμός του υπέστη εθνοκάθαρση.13 Από τότε οι τουρκικές κατοχικές δυνάμεις και η παράνομη κατοχική αρχή εμποδίζουν την επιστροφή των κατοίκων.
Πέντε κάτοικοι του Κοντεμένου, τρεις από αυτούς άμαχοι, καταγράφηκαν ως αγνοούμενοι. Τα λείψανα του ενός ταυτοποιήθηκαν· οι άλλοι τέσσερις αγνοούνται ακόμη. Ένας χάθηκε μέσα στον ίδιο τον Κοντεμένο και οι τέσσερις αλλού: στον Κορμακίτη (2), στην περιοχή της Τέμπλου Κερύνειας και στην Κερύνεια. Ένας ακόμη στρατιώτης από το χωριό σκοτώθηκε στον Καραβά. Στη γη του Κοντεμένου καταγράφονται 17 νεκροί του 1974, 12 στρατιώτες και 5 άμαχοι, στο χωριό και στην περιοχή του.
Ο τουρκικός στρατός περιέκλεισε την εκκλησία του Αρχαγγέλου Μιχαήλ σε στρατόπεδο, όπου είναι απροσπέλαστη· ο κατάλογος του 2009 την καταγράφει βεβηλωμένη και λεηλατημένη. Κατά την Ένωση Κοινοτήτων, ο στρατός τη μετέτρεψε παράνομα σε κοιτώνα. Το κοιμητήριο είναι ερειπωμένο και οι σταυροί των τάφων σκορπισμένοι.14
Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια (Polignosi), «Κοντεμένος».↩︎
G. Jeffery, A Description of the Historic Monuments of Cyprus (1918), σ. 277.↩︎
Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια (Polignosi), «Κοντεμένος».↩︎
Οθωμανική κτηματική απογραφή 1832/33 (Χαροκόπειο Πανεπιστήμιο, Ίδρυμα Συλβίας Ιωάννου), «Kontemenos».↩︎
Foreign Relations of the United States, 1958–1960, τ. X, μέρος 1: Eastern Europe Region; Soviet Union; Cyprus (Office of the Historian, U.S. Department of State); Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια (Polignosi), «Κοντεμένος».↩︎
The Cyprus Gazette, αρ. 4144, 16.6.1958, Παράρτημα 3, αρ. 374: The Commissions of Inquiry (Geunyeli Incidents) Order, 1958 (CyLaw), σ. 443.↩︎
Cyprus Religious Heritage, «Kontemenos».↩︎
Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια (Polignosi), «Κοντεμένος».↩︎
Ένωση Κοινοτήτων Επαρχίας Κερύνειας (ekek.org.cy), «Κοντεμένος».↩︎
Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια (Polignosi), «Κοντεμένος».↩︎
Ένωση Κοινοτήτων Επαρχίας Κερύνειας (ekek.org.cy), «Κοντεμένος».↩︎
Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια (Polignosi), «Κοντεμένος».↩︎
Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια (Polignosi), «Κοντεμένος»; Ένωση Κοινοτήτων Επαρχίας Κερύνειας (ekek.org.cy), «Κοντεμένος».↩︎
Cyprus Religious Heritage, «Kontemenos».↩︎
Στον Κοντεμένο υπήρχαν μία εκκλησία και ένα κοιμητήριο. Μετά την τουρκική εισβολή του 1974, ένας ναός βεβηλώθηκε ή λεηλατήθηκε. Παρακάτω παρουσιάζονται όλα, με φωτογραφίες και, όπου είναι γνωστή, την κατάστασή τους.
Φωτογραφία: 7 Σεπτεμβρίου 2018, cyreligiousheritage.org/Dr Thorsten Kruse
Σύμφωνα με τον κατάλογο κατεχόμενων ναών της Εκκλησίας της Κύπρου (2009), η εκκλησία χρονολογείται στο 1841. Η κατάστασή της το 2009 σημειώνεται ως «Εντός Τουρκικού Στρατοπέδου, βεβηλώθηκε, λεηλατήθηκε».
Τη σχολική χρονιά 1973–74, την τελευταία πριν από την τουρκική εισβολή, στον Κοντεμένο λειτουργούσε ένα δημοτικό σχολείο. Σε αυτό φοιτούσαν 88 μαθητές, με 3 δασκάλους. Παρακάτω δίνονται τα στοιχεία του, με τους μαθητές ανά τάξη και το διδακτικό προσωπικό, όπου είναι γνωστά.
| Τάξη | Α | Β | Γ | Δ | Ε | Στ | Σύνολο |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Αγόρια | 7 | 11 | 9 | 8 | 5 | 10 | 50 |
| Κορίτσια | 7 | 5 | 6 | 7 | 5 | 8 | 38 |
| Σύνολο | 14 | 16 | 15 | 15 | 10 | 18 | 88 |
Στον Κοντεμένο, στο ενωτικό δημοψήφισμα που οργάνωσε η Εθναρχία τον Ιανουάριο του 1950, υπέγραψαν υπέρ της ένωσης με την Ελλάδα 411 κάτοικοι, ουσιαστικά το σύνολο των ενήλικων κατοίκων.
Το Μητρώο Αγωνιστών ΕΟΚΑ καταγράφει 16 Έλληνες με καταγωγή από τον Κοντεμένο που συμμετείχαν ή συνέδραμαν στον Αγώνα. Τα ονόματα ακολουθούν όπως είναι τυπωμένα στο Μητρώο.
16 / 16 ονόματα
Κατά την τουρκική εισβολή του 1974 σκοτώθηκαν ή αγνοούνται εννέα άνθρωποι με καταγωγή από τον Κοντεμένο, τρεις στρατιώτες και έξι άμαχοι. Από τους πέντε αγνοούμενους, ένας έχει εντοπιστεί και ταυτοποιηθεί, ενώ τέσσερις εξακολουθούν να αγνοούνται. Στον Κοντεμένο σκοτώθηκαν ή εθεάθησαν για τελευταία φορά 19 άνθρωποι, 13 στρατιώτες και έξι άμαχοι. Παρακάτω, στην καρτέλα «Από την κοινότητα» είναι όσοι κατάγονταν από τον Κοντεμένο, και στην καρτέλα «Στην κοινότητα» όσοι σκοτώθηκαν ή εθεάθησαν για τελευταία φορά εκεί.
Στο μητρώο συνεργατικών εταιρειών ήταν εγγεγραμμένες οι ακόλουθες 2 συνεργατικές εταιρείες της κοινότητας:
Ο ταχυδρομικός κώδικας των Κυπριακών Ταχυδρομείων για την κοινότητα αυτή ήταν και είναι ο 9617.
