Η Κοντέα είναι μεγάλη ελληνική κοινότητα της κατεχόμενης επαρχίας Αμμοχώστου. Βρίσκεται 20 χιλιόμετρα δυτικά της Αμμοχώστου, σε υψόμετρο 50 μέτρων, στην πεδιάδα της Μεσαορίας. Στη γη της, νότια του χωριού, βρίσκεται το ξωκλήσι του Αγίου Μάμα, που είναι Αρχαίο Μνημείο. Στην απογραφή του 1960 είχε 1.305 κατοίκους, όλους Έλληνες.

Όνομα

Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, που παραθέτει τον Σίμο Μενάρδο, το όνομα πιθανότατα προέρχεται από τη λέξη «βικοντέα», από το γαλλικό vicomte (υποκόμης), δηλαδή την κατοικία ενός ευγενή, όπως μαρτυρούσαν κατά τον Μενάρδο τα ερείπια κτιρίων και τα γέρικα δέντρα του τόπου.¹ Στην απογραφή του 1931 και στον Jeffery το χωριό γράφεται «Kondea».

Ίδρυση και πρώτες αναφορές

Η Κοντέα δεν βρέθηκε στους καταλόγους χωριών και φέουδων της Φραγκοκρατίας και της Βενετοκρατίας. Η πρώτη γραπτή αναφορά που βρέθηκε είναι η οθωμανική κτηματική απογραφή του 1832/33, όπου ο οικισμός δεν καταγράφεται με το όνομα Κοντέα αλλά ως «τα περιβόλια της Λύσης».²

Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, το χωριό σχηματίστηκε στα χρόνια της Τουρκοκρατίας γύρω από ένα μεγάλο κτήμα, την έπαυλη της Κοντέας. Οι εργάτες του κτήματος αγόραζαν σιγά σιγά κομμάτια γης, και έτσι το κτήμα μίκρυνε· ένα μέρος του πέρασε στην Εκκλησία και άλλο στους κατοίκους.³ Ο Βρετανός αρχιτέκτονας George Jeffery, που κατέγραψε τα ιστορικά μνημεία της Κύπρου στις αρχές του 20ού αιώνα, σημειώνει ότι στην Κοντέα σώζονταν θεμέλια παλιών κτιρίων και ότι στην περιοχή είχαν βρεθεί πολλές αρχαιότητες.⁴

Λίγο δυτικά του χωριού το επίσημο τοπωνυμικό ευρετήριο της Κύπρου (Gazetteer) καταγράφει το τοπωνύμιο «Παλιόν Πραστιόν», δηλαδή «παλιός οικισμός», που δείχνει ότι εκεί πιθανότατα υπήρχε παλαιότερα κατοίκηση. Λίγο πιο νοτιοδυτικά, στη γη της Λύσης, βρισκόταν ο μεσαιωνικός οικισμός Αγλάσσυκα, που τη δεκαετία του 1460 ο Κύπριος χρονογράφος του 16ου αιώνα Φλώριος Βουστρώνιος καταγράφει ως φέουδο («Aglassica»).⁵

Τουρκοκρατία

Στην απογραφή του 1832/33, που κατέγραφε μόνο όσους είχαν περιουσία, καταγράφονται 20 νοικοκυριά με περιουσία, όλα χριστιανικά εκτός από ένα. Ανάμεσα στους ιδιοκτήτες είναι και ο ιερέας του χωριού. Το μεγαλύτερο μέρος της γης ήταν αγρανάπαυση, δηλαδή χωράφια που άφηναν να ξεκουραστούν· υπήρχαν ακόμη βαμβακοχώραφα, περιβόλια, αλώνια, ένας μικρός ελαιώνας με 24 ελιές και μια εγκατάσταση νερού. Τα νοικοκυριά είχαν 170 πρόβατα, 13 ζευγάρια βόδια, λίγες αγελάδες και 24 κυψέλες.⁶

Εκκλησίες και μονές

Η ελληνική ορθόδοξη ενοριακή εκκλησία του χωριού, στο νοτιοδυτικό άκρο του παλιού οικισμού, είναι αφιερωμένη στον άγιο Χαράλαμπο και χρονολογείται στον 19ο ή στον 20ό αιώνα. Στην ίδια θέση υπήρχε εκκλησία ήδη από τον 16ο αιώνα· η σημερινή εγκαινιάστηκε το 1876 από τον αρχιεπίσκοπο Σωφρόνιο. Το κοιμητήριο βρίσκεται περίπου 500 μέτρα βορειοδυτικά της εκκλησίας, μέσα στα χωράφια.⁷

Περίπου τρία χιλιόμετρα νότια του χωριού βρίσκεται το ξωκλήσι του Αγίου Μάμα, που είναι Αρχαίο Μνημείο. Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, στη γη της Κοντέας υπήρχε ακόμη ένα παρεκκλήσι του Αγίου Γεωργίου.⁸

Οικονομία και κοινωνική ζωή

Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, η Κοντέα είχε λίγες βροχές, αλλά οι γεωτρήσεις πότιζαν μεγάλες εκτάσεις γύρω από το χωριό, και το 1966 χτίστηκαν στην περιοχή δύο μικρά φράγματα για τον εμπλουτισμό του υπόγειου νερού. Πριν από το 1974 οι κάτοικοι καλλιεργούσαν εσπεριδοειδή, λαχανικά, αμπέλια, όσπρια, σιτηρά, κτηνοτροφικά φυτά, ελιές και φιστικιές, και ανατολικά του χωριού λειτουργούσε γεωργικός σταθμός. Η κτηνοτροφία ήταν ανεπτυγμένη: το 1973 το χωριό είχε πάνω από 3.200 πρόβατα, σχεδόν 800 κατσίκες και σχεδόν 13.000 πουλερικά. Κατά την ίδια εγκυκλοπαίδεια, η θέση του χωριού δίπλα στον παλιό δρόμο Λευκωσίας–Αμμοχώστου και η εύφορη γη του βοήθησαν να μεγαλώσει γρήγορα ο πληθυσμός του.⁹

Εκπαίδευση

Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, που παραθέτει τον Κύπριο λόγιο Ιερώνυμο Περιστιάνη, ο πρώτος γνωστός δάσκαλος της Κοντέας ήταν ο ιερέας παπα-Χαράλαμπος, που γεννήθηκε γύρω στο 1800 και δίδασκε τα «κοινά γράμματα» ως τον θάνατό του, το 1879. Η σχολική χρονιά άρχιζε τον Νοέμβριο ή τον Δεκέμβριο και τελείωνε με τον θερισμό, για να βοηθούν τα παιδιά τους γονείς τους στα χωράφια. Τον διαδέχθηκε το 1880 ο παπα-Κωνσταντίνος και αργότερα ο δημοδιδάσκαλος Γεώργιος Τυρίμος, απόφοιτος του Σχολαρχείου Λάρνακας. Κατά την ίδια εγκυκλοπαίδεια, από το 1823 η οικογένεια Λαπιέρ, που ζούσε στην έπαυλη της Κοντέας, είχε ιδιωτικό δάσκαλο για τα παιδιά της τον Πάμπο Φιλαλήθη από τη Λάρνακα.¹⁰ Τη σχολική χρονιά 1973–74 το ελληνικό δημοτικό σχολείο της Κοντέας είχε 159 μαθητές και πέντε δασκάλους.

Πληθυσμός

Η Κοντέα μεγάλωνε σταθερά στον 20ό αιώνα. Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, η Κοντέα είχε 403 κατοίκους το 1881, 501 το 1891, 561 το 1901, 664 το 1911 και 729 το 1921.¹¹ Το 1931 είχε 857 κατοίκους, 843 χριστιανούς και 14 μουσουλμάνους, και το 1946 1.227, από τους οποίους 1.208 ήταν ορθόδοξοι, 13 μουσουλμάνοι και 6 άλλου θρησκεύματος (στις απογραφές του 1931 και του 1946 καταγραφόταν μόνο το θρήσκευμα). Το 1960 είχε 1.305 κατοίκους, όλους Έλληνες, και το 1973 1.359 Έλληνες.

Εθνικοί αγώνες

Στο ενωτικό δημοψήφισμα του 1950 υπέγραψαν 656 κάτοικοι της Κοντέας. Το Μητρώο Αγωνιστών ΕΟΚΑ καταγράφει 21 Έλληνες κατοίκους του χωριού που συμμετείχαν ή συνέδραμαν στον Αγώνα.

Η τουρκική εισβολή του 1974

Κατά την τουρκική εισβολή του 1974 η Κοντέα καταλήφθηκε από τον τουρκικό στρατό και ο ελληνικός πληθυσμός της υπέστη εθνοκάθαρση. Από τότε οι τουρκικές κατοχικές δυνάμεις και η παράνομη κατοχική αρχή εμποδίζουν την επιστροφή των κατοίκων.

Τρεις κάτοικοι της Κοντέας, δύο άμαχοι και ένας στρατιώτης, καταγράφηκαν ως αγνοούμενοι. Ο ένας άμαχος χάθηκε μέσα στο χωριό, και τα λείψανά του έχουν εντοπιστεί και ταυτοποιηθεί. Ο άλλος άμαχος χάθηκε στην Αμμόχωστο και ο στρατιώτης στη Βώνη· και οι δύο εξακολουθούν να αγνοούνται. Τρεις ακόμη κάτοικοι του χωριού, όλοι στρατιώτες, σκοτώθηκαν σε μάχες έξω από αυτό: στον Καραβά (Πέντε Μίλι), στην περιοχή του Αγίου Κασιανού στη Λευκωσία και στην περιοχή της Αθαλάσσας.

Οι κατοχικές αρχές μετέτρεψαν παράνομα την εκκλησία του Αγίου Χαραλάμπους σε πολιτιστικό κέντρο. Από το 2006 η εκκλησία επισκευάστηκε με δικοινοτική πρωτοβουλία, και το 2022 είχε ξανά τέμπλο και εικόνες. Στο κοιμητήριο πολλοί σταυροί έχουν ζημιές, και ο χώρος έχει γεμίσει άγρια βλάστηση.¹²