Η Κώμη, γνωστή ως Κώμη Κεπίρ, είναι μεικτή κοινότητα της κατεχόμενης επαρχίας Αμμοχώστου, στη χερσόνησο της Καρπασίας. Βρίσκεται 33 χιλιόμετρα βόρεια της Αμμοχώστου, σε υψόμετρο 90 μέτρων, στους πρόποδες του ανατολικότερου τμήματος του Πενταδακτύλου, και η γη της έφτανε βόρεια ως τη θάλασσα.¹ Στην απογραφή του 1960 είχε 952 κατοίκους, από τους οποίους 654 ήταν Έλληνες και 289 Τούρκοι.

Όνομα

Το επίσημο τοπωνυμικό ευρετήριο της Κύπρου (Gazetteer) γράφει το όνομα «Κώμη, η».² Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, που παραθέτει τον Σίμο Μενάρδο, το «Κεπίρ», που σημαίνει «μεγάλη», προστέθηκε για να ξεχωρίζει το χωριό από την Κώμα του Γιαλού. Οι κάτοικοί του λέγονταν «Κωμήτες», ενώ της Κώμας του Γιαλού «Κωμιάτες».³

Ίδρυση και πρώτες αναφορές

Η πρώτη γραπτή μαρτυρία για το χωριό που βρέθηκε είναι η οθωμανική κτηματική απογραφή του 1832/33.⁴ Η γη του χωριού κατοικούνταν όμως πολύ νωρίτερα: κοντά στον οικισμό βρίσκονται ένα αρχαίο νεκροταφείο και ένας αρχαίος οικισμός (βλ. «Αρχαιολογικοί χώροι»).

Αρχαιολογικοί χώροι

Το 1965 βρέθηκε στη θέση Φτάνι, περίπου 800 μέτρα νοτιοδυτικά του χωριού, ένα άγνωστο ως τότε νεκροταφείο της αρχαϊκής αρχαίας ελληνικής περιόδου. Το Τμήμα Αρχαιοτήτων άνοιξε έναν λαξευτό ορθογώνιο τάφο, που είχε εν μέρει συληθεί. Είχε λευκά γραπτά, μαύρα σε κόκκινο βάθος και δίχρωμα αγγεία, ανάμεσά τους δύο μεγάλους αμφορείς και ένα κύπελλο με ασυνήθιστη λαβή, και ένα σιδερένιο εγχειρίδιο.⁵

Βόρεια του χωριού ο ψηφιακός άτλαντας αρχαίων τόπων Pleiades, που στηρίζεται στον ιστορικό άτλαντα Barrington, καταγράφει αρχαίο οικισμό της πτολεμαϊκής ελληνικής και της ρωμαϊκής περιόδου.⁶ Ο Βρετανός αρχιτέκτονας George Jeffery, που κατέγραψε τα ιστορικά μνημεία της Κύπρου στις αρχές του 20ού αιώνα, σημείωνε επίσης, λίγο βόρεια του χωριού, ερείπια μιας μεγάλης αρχαίας έπαυλης.⁷

Τουρκοκρατία

Στην κτηματική απογραφή που έκανε η οθωμανική διοίκηση το 1832/33, που κατέγραφε μόνο όσους είχαν περιουσία, η Κώμη καταγράφεται ως μικτό χωριό, με 51 νοικοκυριά με περιουσία, διπλάσια από την Κώμα του Γιαλού. Οι ιδιοκτήτες είχαν κυρίως χέρσα χωράφια, και ακόμη αμπέλια, μουριώνες, περιβόλια με μαγγανοπήγαδα, χωράφια με ριζάρι, αλώνια, σχεδόν 400 ελιές, ένα μαγαζί και ένα σιδεράδικο, 37 κυψέλες και δύο μύλους που τους γύριζαν άλογα. Είχαν περίπου 290 πρόβατα, 42 βόδια και μουλάρια.⁸ Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, στην Κώμη έδρευαν και στα χρόνια της Τουρκοκρατίας οι αστυνομικές αρχές της γύρω περιοχής.⁹

Αγγλοκρατία

Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, το 1905 ιδρύθηκε στην Κώμη αστυνομικός σταθμός.¹⁰ Την ίδια χρονιά, κατά το Cyprus Religious Heritage, έκλεισε το παλιό κοιμητήριο, που βρισκόταν πιθανότατα γύρω από την εκκλησία του Αγίου Αυξεντίου, ως επικίνδυνο για τη δημόσια υγεία.¹¹

Εκκλησίες και μονές

Η ενοριακή εκκλησία του χωριού, στο κέντρο του παλιού οικισμού, είναι αφιερωμένη στον Άγιο Γεώργιο και χρονολογείται στον 17ο–18ο αιώνα.¹²

Η εκκλησία του Αγίου Αυξεντίου, στο ανατολικό μέρος του παλιού οικισμού, είναι Αρχαίο Μνημείο. Δεν είναι γνωστό πότε χτίστηκε· έχει τμήματα από διάφορες περιόδους, και τα παλαιότερα ίσως είναι του 16ου αιώνα.¹³ Κατά μια τοπική παράδοση, που καταγράφει η Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, το λείψανο του αγίου το βρήκαν σε μια σπηλιά ταυτόχρονα κάτοικοι της Κώμης και της γειτονικής Επτακώμης, και το διεκδικούσαν και τα δύο χωριά. Για να λυθεί η διαφορά, έβαλαν το λείψανο σε ένα κάρο και άφησαν τα βόδια να πάνε όπου ήθελαν. Εκείνα πήραν τον δρόμο για την Κώμη και σταμάτησαν στο ξωκλήσι της Αγίας Μαύρης, όπου τάφηκε ο άγιος, και από τότε το ξωκλήσι πήρε το όνομά του. Η εκκλησία ανακαινίστηκε το 1859.¹⁴

Αρχαία Μνημεία είναι ακόμη το ερειπωμένο εξωκκλήσι του Αγίου Γεωργίου του Παρούζη, του 15ου–16ου αιώνα, και το εξωκκλήσι του Αγίου Ονουφρίου. Στον δρόμο που φτάνει στο χωριό από τα νοτιοδυτικά, πάνω σε ένα ύψωμα, βρίσκεται το παρεκκλήσι του Αγίου Λουκά.¹⁵ Το χωριό είχε ακόμη τα παρεκκλήσια του Αγίου Βασιλείου, της Αγίας Αικατερίνης, του Αγίου Φωτίου και του Αγίου Γερασίμου.

Οικονομία και κοινωνική ζωή

Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, πριν από το 1974 οι κάτοικοι καλλιεργούσαν σιτηρά, κτηνοτροφικά φυτά, ελιές, χαρουπιές, εσπεριδοειδή και αμυγδαλιές, και μέρος της γης του χωριού ήταν κρατικά δάση. Η κτηνοτροφία ήταν πολύ ανεπτυγμένη: το 1973 οι 182 κτηνοτρόφοι του χωριού, Έλληνες και Τούρκοι, εξέτρεφαν περίπου 2.000 πρόβατα και 200 κατσίκες.¹⁶ Από το 1923 λειτουργούσε στο χωριό συνεργατική πιστωτική εταιρεία, και από το 1937 συνεργατικό παντοπωλείο.

Εκπαίδευση

Κατά την Ένωση Εκτοπισμένων Κοινοτήτων Αμμοχώστου, το πρώτο ελληνικό δημοτικό σχολείο του χωριού λειτούργησε το 1881, με έναν δάσκαλο και περίπου 30 μαθητές, και το 1926 άνοιξε παρθεναγωγείο.¹⁷ Τη σχολική χρονιά 1973–74 το ελληνικό δημοτικό σχολείο του χωριού είχε 66 μαθητές και δύο δασκάλους.

Πληθυσμός

Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, το χωριό είχε 714 κατοίκους το 1881, 740 το 1891, 938 το 1901, 1.167 το 1911 και 1.238 το 1921.¹⁸ Το 1931 είχε 1.330 κατοίκους, 999 χριστιανούς και 331 μουσουλμάνους, και το 1946 1.325, από τους οποίους 946 ήταν ορθόδοξοι και 379 μουσουλμάνοι (στις απογραφές του 1931 και του 1946 καταγραφόταν μόνο το θρήσκευμα). Το 1960 είχε 952 κατοίκους, από τους οποίους 654 ήταν Έλληνες και 289 Τούρκοι, και το 1973 562 Έλληνες και γύρω στους 200 Τούρκους (εκτίμηση).

Εθνικοί αγώνες

Στο ενωτικό δημοψήφισμα του 1950 υπέγραψαν 600 κάτοικοι, ουσιαστικά όλοι οι ενήλικες Έλληνες κάτοικοι. Το Μητρώο Αγωνιστών ΕΟΚΑ καταγράφει 87 Έλληνες κατοίκους του χωριού που συμμετείχαν ή συνέδραμαν στον Αγώνα.

Η τουρκική εισβολή του 1974

Κατά την τουρκική εισβολή του 1974 η Κώμη καταλήφθηκε από τον τουρκικό στρατό. Οι περισσότεροι Έλληνες κάτοικοι έφυγαν, αλλά αρκετοί έμειναν στο χωριό, εγκλωβισμένοι. Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, τον Νοέμβριο του 1975 ζούσαν ακόμη στο χωριό 155 Έλληνες· τον Μάιο του 1976 επιτράπηκε στα παιδιά τους να πηγαίνουν στο δημοτικό σχολείο που λειτούργησε στην Επτακώμη, αλλά ως τον Νοέμβριο του 1976 αναγκάστηκαν να φύγουν και οι τελευταίοι δώδεκα.¹⁹ Ο ελληνικός πληθυσμός του χωριού υπέστη έτσι εθνοκάθαρση, και από τότε οι τουρκικές κατοχικές δυνάμεις και η παράνομη κατοχική αρχή εμποδίζουν την επιστροφή των κατοίκων.

Δεκατέσσερις κάτοικοι της Κώμης, όλοι άμαχοι, καταγράφηκαν ως αγνοούμενοι. Τα λείψανα των δεκατριών έχουν ταυτοποιηθεί· ένας εξακολουθεί να αγνοείται. Εννέα χάθηκαν μέσα στο ίδιο το χωριό και πέντε στη Γαλάτεια. Στο ίδιο το χωριό καταγράφονται ακόμη τρεις νεκροί, όλοι άμαχοι κάτοικοί του, και μια ακόμη άμαχη κάτοικος του χωριού σκοτώθηκε σε άγνωστο τόπο.

Οι κατοχικές αρχές μετέτρεψαν παράνομα την εκκλησία του Αγίου Γεωργίου σε τζαμί· κατά το Cyprus Religious Heritage, αργότερα έγινε πολιτιστικό κέντρο, και από αυτήν έχουν αφαιρεθεί όλοι οι σταυροί. Η εκκλησία του Αγίου Αυξεντίου λεηλατήθηκε, βεβηλώθηκε και υπέστη σοβαρές ζημιές· αναστηλώθηκε το 2015. Το νέο κοιμητήριο, περίπου 500 μέτρα ανατολικά του Αγίου Αυξεντίου, είναι σχεδόν ερειπωμένο: ο τοίχος του έχει εν μέρει καταρρεύσει, και οι σταυροί των τάφων είναι σκόρπιοι.²⁰