Η Κώμα του Γιαλού είναι ελληνική κοινότητα της κατεχόμενης επαρχίας Αμμοχώστου, στη χερσόνησο της Καρπασίας. Βρίσκεται 39 χιλιόμετρα βορειοανατολικά της Αμμοχώστου, σε υψόμετρο 30 μέτρων, σε πεδινή περιοχή κοντά στη νότια ακτή της χερσονήσου, δίπλα στον κύριο δρόμο Αμμοχώστου–Γιαλούσας.¹ Στην απογραφή του 1960 είχε 854 κατοίκους, όλους Έλληνες.

Όνομα

Το επίσημο τοπωνυμικό ευρετήριο της Κύπρου (Gazetteer) γράφει το όνομα «Κώμα του Γιαλού, η». Στον βενετικό κατάλογο των βασιλικών χωριών του τέλους του 15ου αιώνα, όπως και στον Κύπριο χρονογράφο του 16ου αιώνα Φλώριο Βουστρώνιο, το χωριό γράφεται απλώς «Coma».² Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, που παραθέτει τον Σίμο Μενάρδο, οι κάτοικοι της Κώμας του Γιαλού λέγονταν «Κωμιάτες», ενώ οι κάτοικοι της γειτονικής Κώμης Κεπίρ «Κωμήτες».³

Ίδρυση και πρώτες αναφορές

Η παλαιότερη μαρτυρία για το χωριό που βρέθηκε είναι μια ταφόπλακα του 14ου αιώνα. Ο Βρετανός περιηγητής Alexander Drummond, που πέρασε από την Κώμα του Γιαλού το 1745, βρήκε στα ερείπια της εκκλησίας της Παναγίας μια πλάκα με επιγραφή στα παλαιά γαλλικά: «Εδώ κείται η κυρία Μαργαρίτα de Boudaper, σύζυγος του κυρίου Αντωνίου de Gebelin, που πέθανε στις 30 Οκτωβρίου 1324».⁴ Ο Βουστρώνιος αναφέρει το «casal Coma» στην Καρπασία, όταν απαριθμεί τους αγίους που τιμούσαν στα διάφορα μέρη της Κύπρου.⁵

Αρχαιολογικοί χώροι

Το 1966, κατά την ισοπέδωση ενός χωραφιού στη θέση Κορτύλας, στη βόρεια άκρη του χωριού, βρέθηκε ένας τάφος της αρχαϊκής αρχαίας ελληνικής περιόδου, που ανέσκαψε το Τμήμα Αρχαιοτήτων. Το νεκροταφείο δεν ήταν γνωστό ως τότε. Ο τάφος είχε κυρίως λευκά αγγεία χωρίς διακόσμηση, ανάμεσά τους μια ασυνήθιστα μεγάλη πρόχους, ύψους 40,5 εκατοστών, και μια χάλκινη πόρπη.⁶

Ο Άγγλος αρχαιολόγος David Hogarth, που επισκέφθηκε το χωριό το 1888, βρήκε στα ερείπια της εκκλησίας της Παναγίας δύο κομμάτια από ασβεστολιθικό γείσο με μια ελληνική επιγραφή, που είχε φθαρεί στη μέση:

[Κ]αλλιστὼ Κο[ί]ν[τος] … τὴν ἄλοχο[ν].

Δηλαδή: «Καλλιστώ … ο Κόιντος … τη σύζυγο». Η επιγραφή μιλά για έναν Κόιντο και τη σύζυγό του Καλλιστώ, με την παλιά ελληνική λέξη «άλοχος» για τη σύζυγο.⁷

Βενετοκρατία

Στα τέλη του 15ου αιώνα η Κώμα του Γιαλού ήταν βασιλικό χωριό, δηλαδή ανήκε απευθείας στο δημόσιο και όχι σε φεουδάρχη. Σε ένα βενετικό στατιστικό υπόμνημα, που δημοσίευσε ο Γάλλος ιστορικός του 19ου αιώνα Louis de Mas Latrie, το «Casal Coma» καταγράφεται ανάμεσα στα βασιλικά χωριά της βαϊλίας της Καρπασίας, μαζί με τα Άρδανα, τη Γαληνόπορνη και τη Λυθράγκωμη.⁸

Κοντά στη θάλασσα, ανατολικά του χωριού, δίπλα στο ερειπωμένο εκκλησάκι της Αγίας Άννας, υπάρχει ένα λατομείο με χαραγμένη στον βράχο τη χρονολογία M.D.XXXIII, δηλαδή 1533· την ίδια χρονολογία, με την ημερομηνία 12 Μαρτίου, έχει και ένα μικρό ερειπωμένο παρεκκλήσι εκεί κοντά. Κατά τον Βρετανό αρχιτέκτονα George Jeffery, που κατέγραψε τα ιστορικά μνημεία της Κύπρου στις αρχές του 20ού αιώνα, ίσως από εκεί βγήκε η πέτρα για τα τείχη της Αμμοχώστου.⁹

Τουρκοκρατία

Ο Drummond βρήκε το 1745 το χωριό όμορφα τοποθετημένο, με καλοδουλεμένα χωράφια κοντά στη θάλασσα. Του είπαν ότι κάποτε ήταν τόσο μεγάλο, ώστε είχε δεκατέσσερις εκκλησίες, αλλά τότε τα πέντε έκτα του ήταν ερείπια.¹⁰

Στην κτηματική απογραφή που έκανε η οθωμανική διοίκηση το 1832/33, που κατέγραφε μόνο όσους είχαν περιουσία, η Κώμα του Γιαλού καταγράφεται ως μικτό χωριό, με 25 νοικοκυριά με περιουσία. Ανάμεσα στους ιδιοκτήτες ήταν και ιερείς. Είχαν κυρίως βαμβακοχώραφα, και ακόμη σιτοχώραφα, μουριώνες με πηγάδι, ένα περιβόλι με μαγγανοπήγαδο, 40 κυψέλες, ένα ελαιοτριβείο, έναν νερόμυλο, έναν μύλο που τον γύριζαν άλογα, περίπου 830 πρόβατα και κατσίκες και δεκατρία ζευγάρια βόδια.¹¹

Αγγλοκρατία

Ο Hogarth βρήκε την Κώμα του Γιαλού ένα από τα ομορφότερα και πλουσιότερα χωριά της Καρπασίας. Σώζονταν τότε ερείπια τεσσάρων εκκλησιών, και οι κάτοικοι του έδειξαν τις θέσεις άλλων επτά.¹² Ο Έλληνας φιλόλογος Αθανάσιος Σακελλάριος, που περιηγήθηκε την Κύπρο τον 19ο αιώνα, σημείωνε το 1890 ερείπια πολλών παλιών ναών στο χωριό, και άλλα ερείπια ναών και λαξευμένα σπήλαια στη θέση Καμινάρια.¹³

Εκκλησίες και μονές

Η ενοριακή εκκλησία του χωριού είναι αφιερωμένη στον Αρχάγγελο Μιχαήλ, στη δυτική άκρη του παλιού οικισμού, και ο κατάλογος του 2009 τη χρονολογεί στον 16ο–18ο αιώνα. Κατά τον Jeffery, η μεγάλη εκκλησία του Αρχαγγέλου, όπως και οι εκκλησίες του Αγίου Γεωργίου, του Αγίου Νικολάου, του Αγιονικολουδιού και της Παναγίας, είχαν ξαναχτιστεί, και η εκκλησία του Αρχαγγέλου έφερε τη χρονολογία 1859.¹⁴ Στην ανατολική άκρη του χωριού βρίσκεται η δεύτερη μεγάλη εκκλησία, του Αγίου Γεωργίου, που χτίστηκε το 1897 και εγκαινιάστηκε το 1909. Στη δυτική άκρη του χωριού βρίσκεται η εκκλησία της Παναγίας, του 14ου–15ου αιώνα.¹⁵

Δύο παρεκκλήσια είναι Αρχαία Μνημεία. Το παρεκκλήσι της Αγίας Σολομονής, περίπου 700 μέτρα βορειοανατολικά του χωριού, χρονολογείται στον 8ο αιώνα, και κάτω από αυτό υπάρχει σπήλαιο. Το παρεκκλήσι του Αγίου Νικολάου, στη βόρεια άκρη του χωριού, είναι του 15ου–16ου αιώνα.¹⁶

Η Αγία Σοφία είναι σπήλαιο που είχε γίνει εκκλησάκι.¹⁷ Το χωριό είχε ακόμη τα παρεκκλήσια της Αγίας Άννας και του Αγιονικολουδιού, του 16ου αιώνα.

Οικονομία και κοινωνική ζωή

Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, πριν από το 1974 οι κάτοικοι καλλιεργούσαν χαρουπιές, ελιές, καπνό, σιτηρά και κτηνοτροφικά φυτά, λίγες φιστικιές και αμυγδαλιές, και στα μικρά ποτιστικά κυρίως πορτοκάλια. Μεγάλο μέρος της γης του χωριού ήταν κρατικά δάση. Το 1973 εκτρέφονταν στο χωριό περίπου 1.700 πρόβατα και 220 κατσίκες. Η θέση του χωριού κοντά στη θάλασσα βοήθησε την αλιεία: πριν από την εισβολή υπήρχε αλιευτικό καταφύγιο, με 19 ψαρόβαρκες το 1974.¹⁸ Από το 1926 λειτουργούσε στο χωριό συνεργατική πιστωτική εταιρεία, και από το 1947 συνεργατικό παντοπωλείο.

Εκπαίδευση

Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, που παραθέτει τον Ιερώνυμο Περιστιάνη, το κοινοτικό σχολείο του χωριού ιδρύθηκε το 1866 από την εκκλησία του Αρχαγγέλου, και πρώτος δίδαξε σε αυτό ο Χατζηνικόλας το 1868. Από το 1872 ως το 1880 ο Ιωάννης Σαπαρίππας από τη Σύρο δίδασκε με την αλληλοδιδακτική μέθοδο, και το 1877–78 ο Αντώνης Καρυάδης από την Κάλυμνο, που εγκαταστάθηκε στο χωριό, δίδασκε βυζαντινή μουσική στο σπίτι του.¹⁹ Τη σχολική χρονιά 1973–74 το ελληνικό δημοτικό σχολείο του χωριού είχε 86 μαθητές και τρεις δασκάλους.

Πληθυσμός

Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, το χωριό είχε 482 κατοίκους το 1881, 497 το 1891, 528 το 1901, 680 το 1911 και 730 το 1921.²⁰ Το 1931 είχε 842 κατοίκους, από τους οποίους 841 ήταν χριστιανοί και ένας μουσουλμάνος, και το 1946 1.091, από τους οποίους 1.089 ήταν ορθόδοξοι (στις απογραφές του 1931 και του 1946 καταγραφόταν μόνο το θρήσκευμα). Το 1960 είχε 854 κατοίκους και το 1973 818, όλους Έλληνες.

Εθνικοί αγώνες

Στο ενωτικό δημοψήφισμα του 1950 υπέγραψαν 557 κάτοικοι. Το Μητρώο Αγωνιστών ΕΟΚΑ καταγράφει 117 Έλληνες κατοίκους του χωριού που συμμετείχαν ή συνέδραμαν στον Αγώνα. Από την Κώμα του Γιαλού καταγόταν ο αγωνιστής της ΕΟΚΑ Ανδρέας Παρασκευά.²¹

Η τουρκική εισβολή του 1974

Κατά την τουρκική εισβολή του 1974 η Κώμα του Γιαλού καταλήφθηκε από τον τουρκικό στρατό. Πολλοί κάτοικοι έφυγαν, αλλά αρκετοί έμειναν στο χωριό, εγκλωβισμένοι. Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, τον Οκτώβριο του 1975 ζούσαν ακόμη στο χωριό 147 εγκλωβισμένοι, που εκδιώχθηκαν σταδιακά όλοι ως τον Σεπτέμβριο του 1977.²² Ο ελληνικός πληθυσμός του χωριού υπέστη έτσι εθνοκάθαρση, και από τότε οι τουρκικές κατοχικές δυνάμεις και η παράνομη κατοχική αρχή εμποδίζουν την επιστροφή των κατοίκων.

Επτά κάτοικοι της Κώμας του Γιαλού καταγράφηκαν ως αγνοούμενοι, πέντε άμαχοι και δύο στρατιώτες. Τα λείψανα των έξι έχουν ταυτοποιηθεί· ένας εξακολουθεί να αγνοείται. Τέσσερις άμαχοι χάθηκαν μέσα στο ίδιο το χωριό, και ένας στην περιοχή του Αγίου Γεωργίου Σπαθαρικού· οι δύο στρατιώτες χάθηκαν ο ένας στην περιοχή Μπέλαπαϊς–Συγχαρίου και ο άλλος στην Κερύνεια. Στο ίδιο το χωριό καταγράφονται ακόμη πέντε νεκροί, όλοι άμαχοι κάτοικοί του.

Οι κατοχικές αρχές μετέτρεψαν παράνομα την εκκλησία του Αρχαγγέλου Μιχαήλ σε τζαμί, ώσπου χτίστηκε νέο τζαμί στο χωριό. Αφαιρέθηκαν όλοι οι σταυροί, και από τον ορθόδοξο εξοπλισμό του ναού δεν έμεινε τίποτα. Από την εκκλησία του Αγίου Γεωργίου λείπουν οι εικόνες του τέμπλου και όλος ο εξοπλισμός, και το εσωτερικό της έχει φθαρεί από την υγρασία και τα πουλιά. Το κοιμητήριο είναι ερειπωμένο: ο τοίχος του έχει σε μεγάλο μέρος καταρρεύσει, και οι σταυροί των τάφων είναι σκόρπιοι.²³