Ο Κοιλάνεμος είναι μικρή ελληνική κοινότητα της κατεχόμενης επαρχίας Αμμοχώστου, στη χερσόνησο της Καρπασίας. Βρίσκεται 46 χιλιόμετρα βορειοανατολικά της Αμμοχώστου, σε υψόμετρο 120 μέτρων, ανάμεσα στο Λεονάρισσο και τον Άγιο Ανδρόνικο, σε λοφώδη γη που τη διασχίζουν μικρές ξερές κοιλάδες.¹ Στην απογραφή του 1960 είχε 99 κατοίκους, από τους οποίους 85 ήταν Έλληνες.

Όνομα

Το επίσημο τοπωνυμικό ευρετήριο της Κύπρου (Gazetteer) γράφει το όνομα «Κοιλάνεμος, το». Στον βενετικό κατάλογο των βασιλικών χωριών του τέλους του 15ου αιώνα το χωριό γράφεται «Chilanemos».²

Ίδρυση και πρώτες αναφορές

Η πρώτη γραπτή μαρτυρία για τον Κοιλάνεμο που βρέθηκε είναι του τέλους του 15ου αιώνα. Σε ένα βενετικό στατιστικό υπόμνημα, που δημοσίευσε ο Γάλλος ιστορικός του 19ου αιώνα Louis de Mas Latrie, το «Casal Chilanemos» καταγράφεται ανάμεσα στα βασιλικά χωριά της βαϊλίας της Καρπασίας, της διοικητικής περιφέρειας στην οποία ανήκε.³

Αρχαιολογικοί χώροι

Ο Έλληνας φιλόλογος Αθανάσιος Σακελλάριος σημείωνε το 1890 ότι στον Κοιλάνεμο υπήρχαν αρχαία ερείπια, ναοί της ελληνικής μεσαιωνικής περιόδου και πολλοί τάφοι, και ότι κοντά στη θάλασσα, όπως έδειχναν τα ερείπια, υπήρχε κάποτε και ένας αρχαίος οικισμός.⁴ Κατά τον Βρετανό αρχιτέκτονα George Jeffery, που κατέγραψε τα ιστορικά μνημεία της Κύπρου στις αρχές του 20ού αιώνα, έλεγαν ότι στο αρχαίο παρεκκλήσι του χωριού υπήρχαν ενεπίγραφες πέτρες, φερμένες από κάποια από τις πολλές αρχαίες θέσεις της περιοχής.⁵

Φραγκοκρατία, Βενετοκρατία

Στα τέλη του 15ου αιώνα ο Κοιλάνεμος ήταν βασιλικό χωριό, δηλαδή ανήκε απευθείας στο δημόσιο και όχι σε φεουδάρχη. Στον βενετικό κατάλογο καταγράφεται μαζί με τα γειτονικά χωριά της Καρπασίας, την Πλατανισσό, την Κανακαριά, τη Γαληνόπορνη και την Επτακώμη.⁶

Τουρκοκρατία

Στην κτηματική απογραφή που έκανε η οθωμανική διοίκηση το 1832/33, που κατέγραφε μόνο όσους είχαν περιουσία, ο Κοιλάνεμος καταγράφεται ως μικτό χωριό, με 13 νοικοκυριά με περιουσία. Οι ιδιοκτήτες είχαν βαμβακοχώραφα, μουριώνες για τον μεταξοσκώληκα, χωράφια με κτηνοτροφικά φυτά, αλώνια και πηγές νερού, 154 ελιές, τις περισσότερες αγριελιές, και 19 χαρουπιές, 250 πρόβατα και λίγα βόδια και αγελάδες.⁷

Αγγλοκρατία

Ο Σακελλάριος έγραφε το 1890 ότι ο Κοιλάνεμος, όπως και ο Άγιος Ανδρόνικος και η Γιαλούσα, ήταν γεμάτος οπωροφόρα δέντρα και έβγαζε πολύ μετάξι.⁸ Λίγο νωρίτερα, το 1888, ο Άγγλος αρχαιολόγος David Hogarth, που περιόδευσε την Καρπασία, σημείωνε ότι τα λίγα χωριά αυτής της πλευράς, ανάμεσά τους ο Κοιλάνεμος, ήταν κρυμμένα πίσω από τη ράχη, σε βαθιές κοιλάδες ή σε προφυλαγμένα οροπέδια, και καλλιεργούσαν βαμβάκι, κολοκύθες, πεπόνια και κάθε λογής λαχανικά, όπου υπήρχε νερό.⁹

Εκκλησίες και μονές

Η εκκλησία του χωριού, του Αγίου Γεωργίου, χρονολογείται στον 14ο αιώνα και είναι Αρχαίο Μνημείο. Αρχαίο Μνημείο είναι επίσης το παρεκκλήσι του Αρχαγγέλου Μιχαήλ, γνωστό και ως Άγιος Γεώργιος, που βρίσκεται έξω από το χωριό, στη θέση Άγιος Γεώργιος, μέσα σε ένα μικρό δάσος.¹⁰

Οικονομία και κοινωνική ζωή

Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, πριν από το 1974 οι κάτοικοι καλλιεργούσαν κυρίως σιτηρά, κτηνοτροφικά φυτά, ελιές και χαρουπιές, και το 1973 22 κτηνοτρόφοι είχαν σχεδόν 800 πρόβατα και πάνω από εκατό κατσίκες.¹¹

Εκπαίδευση

Ο Κοιλάνεμος είχε κοινό ελληνικό δημοτικό σχολείο με το γειτονικό Λεονάρισσο.

Πληθυσμός

Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, το χωριό είχε 49 κατοίκους το 1881, 66 το 1891, 62 το 1901, 87 το 1911 και 103 το 1921.¹² Το 1931 είχε 106 κατοίκους, και το 1946 153, από τους οποίους 136 ήταν ορθόδοξοι και 17 μουσουλμάνοι (στις απογραφές του 1931 και του 1946 καταγραφόταν μόνο το θρήσκευμα). Το 1960 είχε 99 κατοίκους, 85 Έλληνες, 12 Τούρκους και 2 άλλους, και το 1973 80 Έλληνες και γύρω στους 10 Τούρκους (εκτίμηση).

Εθνικοί αγώνες

Στο ενωτικό δημοψήφισμα του 1950 υπέγραψαν 65 κάτοικοι. Το Μητρώο Αγωνιστών ΕΟΚΑ καταγράφει 52 Έλληνες κατοίκους του χωριού που συμμετείχαν ή συνέδραμαν στον Αγώνα.

Η τουρκική εισβολή του 1974

Κατά την τουρκική εισβολή του 1974 ο Κοιλάνεμος καταλήφθηκε από τον τουρκικό στρατό. Κατά το Cyprus Religious Heritage, τον Αύγουστο του 1974 οι περισσότεροι Έλληνες κάτοικοι έφυγαν μπροστά στον τουρκικό στρατό που προέλαυνε· λίγοι έμειναν στο χωριό, αλλά ως το 1976 αναγκάστηκαν κι αυτοί να φύγουν. Ο ελληνικός πληθυσμός του χωριού υπέστη έτσι εθνοκάθαρση, και από τότε οι τουρκικές κατοχικές δυνάμεις και η παράνομη κατοχική αρχή εμποδίζουν την επιστροφή των κατοίκων.¹³

Το 2022 η εκκλησία του Αγίου Γεωργίου ήταν σε κακή κατάσταση, με ρωγμές στους τοίχους· όλοι οι σταυροί της είχαν αφαιρεθεί και η καμπάνα έλειπε. Από το παρεκκλήσι του Αρχαγγέλου έλειπαν οι πόρτες και τα παράθυρα, και το εσωτερικό του ήταν άδειο. Από το κοιμητήριο, δίπλα στην εκκλησία, σώζονται μόνο κομμάτια του τοίχου, και οι τάφοι δεν αναγνωρίζονται πια.¹⁴

---

1. Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια (Polignosi), «Κοιλάνεμος».↩︎

2. A Complete Gazetteer of Cyprus, τ. 1, σ. 560; L. de Mas Latrie, Histoire de l’île de Chypre sous le règne des princes de la maison de Lusignan, τ. 3 (1852–1861), σ. 508.↩︎

3. L. de Mas Latrie, Histoire de l’île de Chypre sous le règne des princes de la maison de Lusignan, τ. 3 (1852–1861), σ. 508.↩︎

4. Α. Σακελλάριος, Τα Κυπριακά, τ. Α΄ (Αθήνα 1890), σ. 156.↩︎

5. G. Jeffery, A Description of the Historic Monuments of Cyprus (1918), «Kilanemos», σ. 251.↩︎

6. L. de Mas Latrie, Histoire de l’île de Chypre sous le règne des princes de la maison de Lusignan, τ. 3 (1852–1861), σ. 508.↩︎

7. Οθωμανική κτηματική απογραφή 1832/33 (Χαροκόπειο Πανεπιστήμιο, Ίδρυμα Συλβίας Ιωάννου), «Koilanemos».↩︎

8. Α. Σακελλάριος, Τα Κυπριακά, τ. Α΄ (Αθήνα 1890), σ. 156.↩︎

9. D. G. Hogarth, Devia Cypria (Λονδίνο 1889), σσ. 93–94.↩︎

10. Cyprus Religious Heritage, «Koilanemos».↩︎

11. Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια (Polignosi), «Κοιλάνεμος».↩︎

12. Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια (Polignosi), «Κοιλάνεμος».↩︎

13. Cyprus Religious Heritage, «Koilanemos».↩︎

14. Cyprus Religious Heritage, «Koilanemos».↩︎

Πηγές (15)

• Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια (Polignosi), «Κοιλάνεμος» (θέση, μορφή εδάφους· καλλιέργειες, κτηνοτροφία 1973· πληθυσμός 1881–1921)
• A Complete Gazetteer of Cyprus, τ. 1, τ. 1, σ. 560: Κοιλάνεμος, το
• L. de Mas Latrie, Histoire de l’île de Chypre sous le règne des princes de la maison de Lusignan, τ. 3 (1852–1861), σ. 508: «Casal Chilanemos» (χφ. «Ghilavenos»), βαϊλία της Καρπασίας, Villages du domaine royal
• Α. Σακελλάριος, Τα Κυπριακά, τ. Α΄ (Αθήνα 1890), σ. 156: αρχαία ερείπια, μεσαιωνικοί ναοί, τάφοι· οπωροφόρα και μετάξι
• G. Jeffery, A Description of the Historic Monuments of Cyprus (1918), σ. 251: «Kilanemos», ενεπίγραφες πέτρες
• D. G. Hogarth, Devia Cypria (Λονδίνο 1889), σσ. 93–94: χωριά πίσω από τη ράχη, καλλιέργειες
• Οθωμανική κτηματική απογραφή 1832/33 (Χαροκόπειο Πανεπιστήμιο, Ίδρυμα Συλβίας Ιωάννου), «Koilanemos»· 13 νοικοκυριά με περιουσία
• Cyprus Religious Heritage, «Koilanemos» (Άγιος Γεώργιος, Αρχάγγελος Μιχαήλ, κοιμητήριο· 1974–76· επίσκεψη 28.1.2022)
• Εκκλησία της Κύπρου, κατάλογος κατεχόμενων ναών (2009)
• Τμήμα Αρχαιοτήτων, Κατάλογος Αρχαίων Μνημείων (Μάιος 2025), αρ. 135 (Άγιος Γεώργιος στο χωριό), 136 (Άγιος Γεώργιος στη θέση Άγιος Γεώργιος)
• Κρατικό Αρχείο Κύπρου, E19/46 (σχολεία 1973–74), Ελληνικό Δημοτικό Σχολείο Λεονάρισσου-Κοιλάνεμου
• Στατιστική Υπηρεσία Κύπρου, απογραφές, 1931, 1946, 1960, 1973
• Εθναρχία Κύπρου, ανακοίνωση των αποτελεσμάτων του ενωτικού δημοψηφίσματος κατά χωριό, 27.1.1950, «Κοιλάνεμος 65»
• Μητρώον Αγωνιστών ΕΟΚΑ 1955-1959 (ΣΙΜΑΕ, 2004)
• Ένωση Εκτοπισμένων Κοινοτήτων Αμμοχώστου, «Κοιλάνεμος», σελίδα της κοινότητας (σύνδεσμος)

Σύνδεσμοι (2)

• Cyprus Religious Heritage, «Koilanemos»
• Ένωση Εκτοπισμένων Κοινοτήτων Αμμοχώστου, «Κοιλάνεμος»