Η Κερύνεια είναι η πρωτεύουσα της ομώνυμης κατεχόμενης επαρχίας. Είναι χτισμένη στη βόρεια ακτή της Κύπρου, γύρω από ένα μικρό λιμάνι με μεσαιωνικό κάστρο, σε υψόμετρο περίπου 30 μέτρων, ανάμεσα στη θάλασσα και τους πρόποδες του Πενταδακτύλου. Ήταν η μικρότερη πόλη του νησιού. Δήμος ήταν ήδη από το 1878. Στην απογραφή του 1960 είχε 3.498 κατοίκους, από τους οποίους 2.373 ήταν Έλληνες και 696 Τούρκοι.
Η πόλη διατήρησε το όνομά της από την αρχαιότητα ως σήμερα. Ο Έλληνας ιστορικός Διόδωρος ο Σικελιώτης (1ος αιώνας π.Χ.) την ονομάζει Κερυνία, και ο Έλληνας γεωγράφος Κλαύδιος Πτολεμαίος (2ος αιώνας μ.Χ.) Κερωνία ή Κεραυνία. Στα ελληνικά μεσαιωνικά κείμενα εμφανίζεται ως Κυρηνία και Κηρύνεια, ενώ η Άννα Κομνηνή, που έγραψε την ιστορία της βασιλείας του πατέρα της, του αυτοκράτορα Αλεξίου Α΄, την αναφέρει ως Κυρήνη. Ο Κύπριος χρονογράφος Λεόντιος Μαχαιράς (15ος αιώνας) γράφει Κερινία και ονομάζει τους κατοίκους της Κερινιώτες. Η παράδοση συνδέει το όνομα με την ομώνυμη αρχαία ελληνική πόλη της Αχαΐας στην Πελοπόννησο.1
Κατά την παράδοση, την πόλη ίδρυσε μετά τον Τρωικό Πόλεμο ο Κηφέας. Ο Έλληνας ποιητής Λυκόφρων (3ος αιώνας π.Χ.) γράφει ότι ο Κηφέας και ο Πράξανδρος έφτασαν στην Κύπρο, ο ένας με Αχαιούς από την Ώλενο, τη Δύμη και τη Βούρα, γειτονική πόλη της αχαϊκής Κερύνειας, και ο άλλος με Λάκωνες από τη Θεράπνη. Ο Έλληνας γεωγράφος Στράβων (1ος αιώνας π.Χ.) αναφέρει ότι οι Λάκωνες του Πραξάνδρου ίδρυσαν τη γειτονική Λάπηθο. Το αρχαιότερο εύρημα από την πόλη είναι ένας τάφος στις Μυλόπετρες, στην Πάνω Κερύνεια, με μυκηναϊκή κεραμική του 13ου αιώνα π.Χ.2
Η πρώτη γραπτή αναφορά στην Κερύνεια βρίσκεται στον «Περίπλου» που αποδίδεται στον Έλληνα γεωγράφο Σκύλακα, μια περιγραφή των ακτών του 4ου αιώνα π.Χ., που την κατατάσσει ανάμεσα στις παράλιες πόλεις της Κύπρου.
Η πόλη είχε δύο παραδοσιακές γειτονιές: την Κάτω Κερύνεια, γύρω από το λιμάνι και το κάστρο, και την Πάνω Κερύνεια, το Ρηάτικο. Οι δύο ενορίες της πόλης ήταν του Αρχαγγέλου Μιχαήλ και του Αγίου Γεωργίου. Τον 20ό αιώνα η πόλη απλώθηκε προς το βουνό, όπου σχηματίστηκε η νέα γειτονιά της Καλλιφόρνιας.3
Η αρχαία Κερύνεια βρίσκεται κάτω από την παλιά πόλη και δεν ανασκάφηκε ποτέ συστηματικά. Ό,τι γνωρίζουμε προέρχεται κυρίως από τάφους που ήρθαν στο φως σε οικοδομικές εργασίες. Ήδη το 1882–1883 ο Βρετανός αξιωματικός Andrew Scott-Stevenson άνοιξε τάφους σε ένα νεκροταφείο της πτολεμαϊκής περιόδου γύρω από την πόλη, που ήταν ήδη πολύ λεηλατημένο. Δυτικά της πόλης, κοντά στη θάλασσα, απλώνεται μεγάλη νεκρόπολη με λαξευτούς τάφους, που οι Κερυνειώτες ονόμαζαν «Τάφους των Ελλήνων». Ο φιλόλογος Αθανάσιος Σακελλάριος κατέγραψε και την ονομασία «μνήματα των ειδωλολατρών».4
Από το 1962 ως το 1973 το Τμήμα Αρχαιοτήτων έκανε σωστικές ανασκαφές σε τάφους μέσα στην πόλη. Το 1969 βρέθηκε στις Μυλόπετρες ένας μισολεηλατημένος τάφος του δεύτερου μισού του 13ου αιώνα π.Χ., με μυκηναϊκά αγγεία και έναν κρατήρα που εικονίζει έναν ταύρο να μυρίζει έναν θάμνο. Ο Τάφος 33, που ανασκάφηκε το 1972, ανήκει στη γεωμετρική αρχαία ελληνική περίοδο και περιείχε 76 αγγεία. Οι τάφοι της κλασικής ελληνικής περιόδου είχαν αττικά αγγεία, ανάμεσά τους μια ερυθρόμορφη λήκυθο, καθώς και αιγυπτιακά φυλαχτά, χρυσά κοσμήματα και χάλκινους καθρέφτες. Το 1963 βρέθηκε στη βορειοανατολική άκρη της πόλης ένας βόθρος με αναθήματα της κλασικής και της πτολεμαϊκής περιόδου, ανάμεσά τους λίθινα αγαλμάτια και ένα σύμπλεγμα της τριπρόσωπης Εκάτης. Ήταν ο λάκκος όπου έθαβαν τις παλιές προσφορές ενός ιερού που βρισκόταν κοντά. Στην πτολεμαϊκή και τη ρωμαϊκή περίοδο οι Κερυνειώτες λάξευαν θαλαμωτούς τάφους στον μαλακό βράχο γύρω από την πόλη. Ένας από αυτούς, στην αυλή του ξενοδοχείου Dome, είχε δύο πήλινες σαρκοφάγους. Ο Τάφος 34, στο κέντρο της πόλης, είχε θέσεις για δώδεκα σαρκοφάγους και χρησιμοποιήθηκε για αιώνες: ένα νόμισμα του αυτοκράτορα Ηρακλείου δείχνει ότι εκεί γίνονταν ταφές ως τον 7ο αιώνα μ.Χ. Τα ευρήματα φυλάγονταν στο Μουσείο της Κερύνειας, μέσα στο κάστρο. Μετά το 1974 δεν είναι γνωστό πού βρίσκονται.5
Το 1950–1954 το Τμήμα Αρχαιοτήτων ερεύνησε τις οικοδομικές φάσεις του κάστρου. Στον αρχαιότερο από τους τρεις διαδοχικούς νότιους τοίχους του βρέθηκε πύργος με δεξαμενή, παλαιότερος από τα γνωστά ελληνικά μεσαιωνικά τμήματα. Στον δυτικό τοίχο του ελληνικού μεσαιωνικού φρουρίου βρέθηκε εντοιχισμένη η ελληνική επιτύμβια επιγραφή κάποιου Χάρμου, της ρωμαϊκής περιόδου, και στην ακτή ανατολικά του κάστρου μια πυλίδα στα εξωτερικά οχυρά της Φραγκοκρατίας.6
Το 1965 ένας Κερυνειώτης δύτης εντόπισε περίπου ένα χιλιόμετρο έξω από την ακτή, σε βάθος σχεδόν 30 μέτρων, το ναυάγιο ενός ελληνικού εμπορικού πλοίου που βυθίστηκε γύρω στο 300 π.Χ. Αρχαιολόγοι του Πανεπιστημίου της Πενσυλβάνια το ανέσκαψαν το 1968–69. Το φορτίο του ήταν περίπου 400 αμφορείς, κυρίως ροδιακοί και μερικοί σαμιακοί, αμύγδαλα και μυλόπετρες. Τα σκεύη του πλοίου δείχνουν πλήρωμα τεσσάρων ανθρώπων. Το σκαρί, μήκους περίπου 14 μέτρων, ανασυναρμολογήθηκε από τα αρχικά του ξύλα και εκτέθηκε στο κάστρο της Κερύνειας. Είναι ένα από τα καλύτερα σωζόμενα αρχαία πλοία στον κόσμο. Ναυπηγήθηκαν και δύο πιστά αντίγραφά του, που ταξίδεψαν στη θάλασσα. Το «Κερύνεια ΙΙ» καθελκύστηκε το 1985 και το 1986 έπλευσε στην Κύπρο. Το «Κερύνεια Ελευθερία» καθελκύστηκε το 2002 και το 2004 έπλευσε από την Αμαθούντα, μέσω της Ρόδου και των νησιών του Αιγαίου, στον Πειραιά.7
Ο χώρος της αρχαίας πόλης, το κάστρο με την τάφρο του, μέρος των οχυρώσεων της πόλης και του λιμανιού και ένας λαξευτός τάφος είναι κηρυγμένα Αρχαία Μνημεία.
Γύρω από την Κερύνεια σώζονται πολλά ίχνη προελληνικής κατοίκησης. Στην αρχαία ελληνική περίοδο η Κερύνεια ήταν ένα από τα ελληνικά βασίλεια της Κύπρου. Κατά τον Διόδωρο, το 315 π.Χ. οι βασιλιάδες του Κιτίου, της Λαπήθου, του Μαρίου και της Κερύνειας συμμάχησαν με τον Αντίγονο, και ο Σέλευκος, σύμμαχος του Πτολεμαίου, κατέλαβε την Κερύνεια και τη Λάπηθο. Το 312 π.Χ. ο Πτολεμαίος συνέλαβε τον βασιλιά της Λαπήθου Πράξιππο και τον δυνάστη της Κερύνειας, του οποίου το όνομα δεν σώθηκε.8
Σε ανασκαφές του 1910–1911 στο Ρηάτικο, στην Πάνω Κερύνεια, βρέθηκαν ερείπια δημόσιων κτιρίων και ενός ναού, μαζί με πήλινα και λίθινα αγαλμάτια ιερέων και ιερειών του 6ου ως του 3ου αιώνα π.Χ. Ο ιστορικός Ιερώνυμος Περιστιάνης, που εξέτασε τον χώρο, συμπέρανε ότι εκεί βρίσκονταν τα δημόσια κτίρια της αρχαίας πόλης και ο ναός της Αφροδίτης. Στο ίδιο σημείο βρέθηκε βάθρο αγαλματίου με επιγραφή του 5ου ή 4ου αιώνα π.Χ. στην κυπριακή ελληνική συλλαβική γραφή: «Ἄκης κατέθηκε ἰ(ν) τύχα», δηλαδή «ο Άκης το αφιέρωσε για καλή τύχη». Από την Κερύνεια προέρχονται επίσης δύο συλλαβικές αφιερώσεις στην Παφία θεά, την Αφροδίτη. Η μία γράφει «Τᾶς θεῶ ἠμὶ τᾶς Παφίας» («ανήκω στην Παφία θεά»), ενώ η άλλη καταγράφει ότι την αφιέρωσε ο Ακεστόθεμις.9
Η Κερύνεια παρέμεινε ακμαία ελληνική πόλη. Μια μεγάλη επιγραφή των Δελφών, γύρω στο 230 π.Χ., καταγράφει σε ποιους πολίτες κάθε ελληνικής πόλης φιλοξενούνταν οι ιεροί απεσταλμένοι του μαντείου του Απόλλωνα. Ανάμεσα στις πόλεις της Κύπρου αναφέρεται και η Κερύνεια. Τους δεσμούς της πόλης με το Αιγαίο τους δείχνει και το ναυάγιο ενός ελληνικού εμπορικού πλοίου που βυθίστηκε έξω από το λιμάνι της στις αρχές της περιόδου, φορτωμένο με αμφορείς από τη Ρόδο και τη Σάμο.10
Οι επιγραφές της Κερύνειας από τη ρωμαϊκή περίοδο είναι γραμμένες στα ελληνικά, τη γλώσσα της Κύπρου και ολόκληρης της ανατολικής Μεσογείου στα χρόνια της Ρώμης. Στα ελληνικά έγραφαν και οι ίδιοι οι Ρωμαίοι αξιωματούχοι. Μια επιγραφή του 43 μ.Χ., που φυλάγεται στο Κυπριακό Μουσείο, καταγράφει ότι ο Ρωμαίος ανθύπατος της Κύπρου Τίτος Κομίνιος Πρόκλος και ο βοηθός του έφεραν στην πόλη νερό από μια πηγή κάτω από τους βράχους του Αγίου Ιλαρίωνα:11
ἐπὶ Αὐτοκράτορος Τιβερίου Κλαυδίου Καίσαρος Σεβαστοῦ Γερμανικοῦ ἔτους τρίτου Τίτος Κομίνιος Πρόκλος [ἀ]νθύπατος … [εἰσήγα]γαν ὕδωρ τὸ [ἐκρέον ἐκ] τῆς ἐν Λίμναις [πηγῆς]
«Τον τρίτο χρόνο του αυτοκράτορα Τιβερίου Κλαυδίου Καίσαρος Σεβαστού Γερμανικού, ο ανθύπατος Τίτος Κομίνιος Πρόκλος … έφεραν το νερό που αναβλύζει από την πηγή στις Λίμνες.»
Η πόλη ήταν αυτοδιοικούμενος δήμος. Ένα βάθρο που βρέθηκε το 1898 στο Ρηάτικο, εκεί όπου κατά τον Περιστιάνη βρισκόταν η αγορά της πόλης, τιμά έναν τοπικό ευεργέτη, Ρωμαίο πολίτη με ελληνικό όνομα:12
Τι(βέριον) Κλαύδιον Τι(βερίου) Κλαυδίου Αἰνείου υἱὸν Κυρείνᾳ Αἰνέαν ὁ Κερυνητῶν δῆμος τὸν ἴδιον εὐεργέτην τιμῆς χάριν.
«Τον Τιβέριο Κλαύδιο Αινέα, γιο του Τιβερίου Κλαυδίου Αινεία, από τη φυλή Κυρίνα, ο δήμος των Κερυνητών, τον ευεργέτη του, για να τον τιμήσει.»
Στα ελληνικά είναι και ο όρκος πίστης που ορκίστηκαν οι Κύπριοι στον αυτοκράτορα Τιβέριο, όταν ανέβηκε στον θρόνο το 14 μ.Χ. Η μαρμάρινη πλάκα βρέθηκε στη Νικόκλεια, κοντά στην Παλαίπαφο. Οι Κύπριοι ορκίζονται στους δικούς τους θεούς, και ανάμεσά τους στον Απόλλωνα της Κερύνειας:13
[νὴ τ]ὴ̣ν ἡμετέραν Ἀκραίαν Ἀφροδίτην κα[ὶ] τὴ̣[ν ἡμ]ετέραν Κόρην καὶ τὸν ἡμέτερον Ὑλάτη[ν Ἀπόλλ]ω καὶ τὸν ἡμέτερον Κε[ρ]υν̣ή̣την Ἀ̣πόλλω … καὶ θεοὺς θεάς τε τοὺ[ς] κοινοὺς τῆς νήσου πατρῴους …
«Μα την Ακραία Αφροδίτη μας και την Κόρη μας και τον Απόλλωνα τον Υλάτη μας και τον Απόλλωνα τον Κερυνήτη μας … και τους θεούς και τις θεές που είναι κοινοί και πατρογονικοί θεοί του νησιού …»
Στις αρχές του 4ου αιώνα οι χριστιανοί της Κερύνειας είχαν ήδη επίσκοπο, τον Θεόδοτο, σε μια εποχή που η πίστη τους ήταν ακόμη υπό διωγμό. Η ιστορία του σώζεται στο Μηνολόγιο, τους βίους των αγίων της Ορθόδοξης Εκκλησίας, και τη διασώζει ο Γάλλος εκκλησιαστικός ιστορικός του 18ου αιώνα Michel Le Quien. Όταν ο αυτοκράτορας Λικίνιος ξανάρχισε τους διωγμούς των χριστιανών στο ανατολικό μέρος της αυτοκρατορίας, ο Θεόδοτος οδηγήθηκε μπροστά στον Ρωμαίο διοικητή της Κύπρου Σαβίνο, βασανίστηκε και ρίχτηκε στη φυλακή. Όταν ο Μέγας Κωνσταντίνος νίκησε τον Λικίνιο και σταμάτησε τον διωγμό, ο Θεόδοτος αφέθηκε ελεύθερος με διάταγμά του και πέθανε ειρηνικά δύο χρόνια αργότερα. Η Εκκλησία τον τιμά ως ιερομάρτυρα, δηλαδή ως κληρικό που υπέφερε για την πίστη του. Ο Έλληνας γεωγράφος Ιεροκλής (6ος αιώνας) και ο Γεώργιος ο Κύπριος, που έγραψε στις αρχές του 7ου αιώνα κατάλογο των πόλεων της αυτοκρατορίας, κατατάσσουν την Κερύνεια στις πόλεις του νησιού. Ανατολικά του κάστρου, στη Χρυσοκάβα, τα αρχαία λατομεία έγιναν χριστιανικό κοιμητήριο, και σε έναν από τους τάφους της πόλης οι ταφές συνεχίζονταν ως τον 7ο αιώνα.14
Στη μέση ελληνική μεσαιωνική περίοδο χτίστηκε δίπλα στο κάστρο η εκκλησία του Αγίου Γεωργίου. Το κάστρο πρωταγωνίστησε σε κρίσιμες στιγμές της ιστορίας του νησιού. Η Άννα Κομνηνή γράφει ότι, όταν επαναστάτησε ο διοικητής της Κύπρου Ραψομάτης, ο στρατηγός Ιωάννης Δούκας κατέλαβε πρώτα την Κερύνεια με έφοδο, το 1092. Το 1191, όταν ο Ριχάρδος της Αγγλίας εισέβαλε στην Κύπρο, η κόρη του Ισαακίου Κομνηνού είχε καταφύγει, κατά έναν Άγγλο χρονογράφο της εποχής, σε ένα «πολύ ισχυρό κάστρο» που λεγόταν Cherin, δηλαδή στο κάστρο της Κερύνειας.15
Στα χρόνια της Φραγκοκρατίας οι ξένοι ηγεμόνες του νησιού επέκτειναν το κάστρο και περιέβαλαν την πόλη με τείχη. Το κάστρο άντεξε πολλές πολιορκίες στους πολέμους τους, ανάμεσά τους και την πολιορκία των Γενουατών το 1373–74.
Οι Βενετοί ξανάχτισαν το κάστρο ώστε να αντέχει στο πυροβολικό. Το 1570 όμως, μετά την άλωση της Λευκωσίας, οι Βενετοί διοικητές του το παρέδωσαν στους Τούρκους χωρίς μάχη.16
Στα χρόνια της Τουρκοκρατίας η πόλη παράκμασε. Ο Φλαμανδός περιηγητής de Stochove, που πέρασε από την Κερύνεια το 1631, γράφει ότι ήταν κάποτε από τις ωραιότερες πόλεις του νησιού, αλλά είχε πια σχεδόν ερημωθεί. Σημειώνει ακόμη ότι οι περισσότεροι κάτοικοί της ήταν Έλληνες και ότι οι Τούρκοι αποσύρονταν τις νύχτες στο κάστρο. Πολλοί Κερυνειώτες ζούσαν στην Πάνω Κερύνεια, το Ρηάτικο, και στα γύρω χωριά. Στην οθωμανική κτηματική απογραφή του 1832/33, που κατέγραφε μόνο όσους είχαν περιουσία, η Κερύνεια καταγράφεται ως πόλη με μεικτό πληθυσμό και 109 νοικοκυριά με περιουσία.17
Όταν ξέσπασε η Ελληνική Επανάσταση του 1821, ο Τούρκος διοικητής της Κύπρου, με την πρόφαση ότι οι Έλληνες του νησιού ετοίμαζαν εξέγερση, τους αφόπλισε και στις 9 Ιουλίου εκτέλεσε στη Λευκωσία τον Αρχιεπίσκοπο Κυπριανό, τους επισκόπους και πολλούς προκρίτους. Ανάμεσά τους ήταν ο Μητροπολίτης Κυρηνείας Λαυρέντιος, που κατά τον Δήμο Κερύνειας συνελήφθη στην Παναγία Χρυσοπολίτισσα.18
Τον 19ο αιώνα η πόλη αναπτύχθηκε ξανά χάρη στο εμπόριο με τα απέναντι μικρασιατικά παράλια. Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, εγκαταστάθηκαν τότε σε αυτήν πολλοί Έλληνες από τα γύρω χωριά, όπως η Λάπηθος, ο Καραβάς, το Μπέλαπαϊς και το Κάρμι.19
Στα χρόνια της Αγγλοκρατίας ανοίχτηκε ο δρόμος προς τη Λευκωσία και διαμορφώθηκε το λιμάνι. Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, οι λιμενικές εργασίες έγιναν το 1886–1891, όταν χτίστηκε και ο φάρος. Το 1893 χτίστηκε νοσοκομείο με εισφορές των κατοίκων.20
Η Μικρασιατική Καταστροφή του 1922 έκοψε το εμπόριο της πόλης με τους Έλληνες της Μικράς Ασίας, και πολλοί Κερυνειώτες μετανάστευσαν στην Αίγυπτο και στην Αμερική. Την ίδια χρονιά η έδρα της Μητρόπολης Κυρηνείας επέστρεψε στην πόλη. Η Κερύνεια στράφηκε τότε στον τουρισμό. Ο Κερυνειώτης Κώστας Κατσελλής, που είχε επιστρέψει από την Αμερική, έχτισε τα πρώτα σύγχρονα ξενοδοχεία της, το Seaview το 1922 και το Dome το 1932, ενώ η πόλη έγινε ο τόπος παραθερισμού των Λευκωσιατών.21
Η μεγάλη εκκλησία της πόλης ήταν ο Αρχάγγελος Μιχαήλ, ο μητροπολιτικός ναός, χτισμένος γύρω στο 1860 πάνω στον βράχο του λιμανιού. Ενοριακός ναός της Πάνω Κερύνειας ήταν ο Άγιος Γεώργιος, που οι κάτοικοί της άρχισαν να χτίζουν το 1917. Η Παναγία Χρυσοπολίτισσα, η παλαιά μητρόπολη, χρονολογείται από τον 16ο αιώνα και ανακαινίστηκε το 1783. Η επιγραφή του τέμπλου της κατέγραφε ότι οι εικόνες έγιναν με τη συνδρομή των κατοίκων.22
Το λαξευτό εκκλησάκι της Αγίας Μαύρας στη Χρυσοκάβα είναι κηρυγμένο Αρχαίο Μνημείο. Διαμορφώθηκε μέσα σε έναν από τους τάφους του χριστιανικού κοιμητηρίου και είχε τοιχογραφίες του 10ου αιώνα. Στην ίδια περιοχή βρίσκεται η Αγία Αικατερίνη της Χρυσοκάβας, του 16ου αιώνα. Οι λαξευτοί τάφοι της Χρυσοκάβας, με χαραγμένους σταυρούς, είναι τα αρχαιότερα χριστιανικά κατάλοιπα της επαρχίας. Ο Άγιος Γεώργιος δίπλα στο κάστρο, του 10ου–11ου αιώνα, βρίσκεται σήμερα μέσα στα τείχη του. Ο τρούλος του στηριζόταν σε τέσσερις μαρμάρινους κίονες με παλαιότερα κιονόκρανα.23
Η πόλη είχε ακόμη τις εκκλησίες της Αγίας Βαρβάρας και του Αγίου Γρηγορίου και τα εξωκλήσια της Παναγίας Γλυκιώτισσας στη δυτική ακτή (15ος–16ος αιώνας), του Αγίου Δημητρίου, του Αγίου Στεφάνου και του Αγίου Γεωργίου του Θεολόγου, στο κοιμητήριο.24
Η ζωή της πόλης στηριζόταν στο λιμάνι, στο εμπόριο και, από τον 20ό αιώνα, στον τουρισμό. Δύο από τα κύρια προϊόντα της περιοχής, τα χαρούπια και τα λεμόνια, είχαν δικές τους συνεργατικές ενώσεις με έδρα την πόλη, τη Συνεργατική Ένωση Διάθεσης Χαρουπιών (1946) και τη Συνεργατική Ένωση Λεμονοπαραγωγών (1962). Λειτουργούσαν ακόμη συνεργατική εταιρεία καταναλωτών (1947) και συνεργατική πιστωτική εταιρεία (1961). Κατά τον Δήμο Κερύνειας, τη δεκαετία του 1960 η Αρχή Λιμένων διαμόρφωσε το λιμάνι, και μέσα στα δημοτικά όρια χτίστηκαν 12 νέα ξενοδοχεία.25
Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, πριν από το 1845 δίδασκε στο σπίτι του ο παπα-Χαράλαμπος Οικονόμος, και το 1870 λειτούργησε το πρώτο ελληνικό δημοτικό σχολείο. Το 1912 εγκαινιάστηκε το κτίριο του «Σεβερείου» δημοτικού σχολείου, δωρεά του Δημοσθένη Σεβέρη. Το 1918 λειτούργησαν οι πρώτες τάξεις της Ανώτερης Ελληνικής Σχολής, που εξελίχθηκε στο Ελληνικό Γυμνάσιο Κερύνειας. Τη σχολική χρονιά 1973–74 το ελληνικό δημοτικό σχολείο είχε 338 μαθητές και 10 δασκάλους, και το νηπιαγωγείο 49 παιδιά και 2 νηπιαγωγούς. Στην πόλη λειτουργούσαν επίσης ελληνικό γυμνάσιο, εμπορική σχολή και σχολή για παιδιά με ειδικές ανάγκες.26
Το 1931 η πόλη είχε 2.049 κατοίκους, 1.557 χριστιανούς και 492 μουσουλμάνους, και το 1946 2.916, από τους οποίους 2.204 ήταν ορθόδοξοι, 572 μουσουλμάνοι και 140 άλλοι (στις απογραφές του 1931 και του 1946 καταγραφόταν μόνο το θρήσκευμα). Το 1960 είχε 3.498 κατοίκους, από τους οποίους 2.373 Έλληνες, και το 1973 οι Έλληνες ήταν 2.892. Η Κερύνεια είχε μεικτό πληθυσμό: το 1960 ζούσαν σε αυτήν επίσης 696 Τούρκοι, 233 Άγγλοι, 30 Αρμένιοι και 9 Μαρωνίτες. Το 1973 οι Τούρκοι υπολογίζονταν γύρω στους 1.000 (εκτίμηση).
Κατά τον Δήμο Κερύνειας, ο οθωμανικός νόμος που ίσχυε πριν από την Αγγλοκρατία όριζε ότι οι δήμαρχοι έπρεπε να είναι Οθωμανοί, παρόλο που οι περισσότεροι κάτοικοι ήταν Έλληνες. Ο πρώτος γνωστός Έλληνας δήμαρχος, ο ναυτέμπορος Δημήτριος Μιχαηλίδης, παύθηκε εξαιτίας αυτού του νόμου. Από το 1882 το δημοτικό συμβούλιο εκλεγόταν. Επί δημαρχίας του Χαρίλαου Δημητριάδη (1917–1935) χτίστηκαν η δημοτική αγορά και γραφεία του δήμου, δημοτικά θαλάσσια λουτρά και σφαγείο, βελτιώθηκε η υδροδότηση και η πόλη απέκτησε ηλεκτρικό φωτισμό. Μετά την εξέγερση του Οκτωβρίου του 1931 ο δήμαρχος αρνήθηκε να υψώσει την αγγλική σημαία στο δημαρχείο, και το 1935 οι Άγγλοι τον απομάκρυναν. Ξαναεκλέχτηκε το 1943 και έμεινε δήμαρχος ως το 1962. Το νέο δημαρχείο ολοκληρώθηκε το 1970. Μετά την εισβολή ο Δήμος Κερύνειας φιλοξενήθηκε στο δημαρχείο της Λεμεσού, και σήμερα λειτουργεί προσωρινά στη Λευκωσία.27
Στο ενωτικό δημοψήφισμα του 1950 υπέγραψαν 1.192 κάτοικοι στις δύο ενορίες της πόλης, του Αρχαγγέλου και του Αγίου Γεωργίου. Ο Μητροπολίτης Κυρηνείας Κυπριανός εξορίστηκε από τους Άγγλους στις Σεϋχέλλες μαζί με τον Αρχιεπίσκοπο Μακάριο.28
Το Μητρώο Αγωνιστών ΕΟΚΑ καταγράφει 100 Έλληνες κατοίκους της πόλης που συμμετείχαν ή συνέδραμαν στον Αγώνα. Στον αγώνα της ΕΟΚΑ το κάστρο χρησιμοποιήθηκε για την κράτηση αγωνιστών χωρίς δίκη, και το 1955 δραπέτευσαν από εκεί ο Μάρκος Δράκος και άλλοι αγωνιστές. Στην Κερύνεια, όπου εργαζόταν, εντάχθηκε στην ΕΟΚΑ ο αγωνιστής Χαράλαμπος Πεττεμερίδης από τα Καννάβια. Τομεάρχης της ΕΟΚΑ στην επαρχία Κερύνειας ήταν από το 1956 ο Κυριάκος Μάτσης, ως τον θάνατό του στο Δίκωμο τον Νοέμβριο του 1958.29
Στις 20 Ιουλίου 1974 ο τουρκικός στρατός αποβιβάστηκε στο Πέντε Μίλι, δυτικά της Κερύνειας. Στις 22 Ιουλίου, παρά τη συμφωνία κατάπαυσης του πυρός, μπήκε στην πόλη και την κατέλαβε. Ο ελληνικός πληθυσμός υπέστη εθνοκάθαρση. Περίπου 350 Κερυνειώτες, που είχαν καταφύγει στο ξενοδοχείο Dome όταν βρισκόταν υπό την προστασία του ΟΗΕ, κρατήθηκαν εκεί σε περιορισμό. Μετά τις 14 Αυγούστου 1974, όταν ο τουρκικός στρατός ανάγκασε τη δύναμη του ΟΗΕ να αποχωρήσει, το ξενοδοχείο φρουρούνταν με διαταγές Τούρκου διοικητή. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων έκρινε ότι ο περιορισμός τους παραβίαζε το δικαίωμά τους στην ελευθερία.30 Τον Ιούνιο του 1975 είχαν απομείνει 53. Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, όσοι είχαν απομείνει μεταφέρθηκαν αργότερα στο Μπέλαπαϊς, και το 1979 ζούσαν στην Κερύνεια 11 Έλληνες, ενώ το 1985 έξι.31 Στις αρχές της δεκαετίας του 1990 είχαν μείνει τρεις ή τέσσερις.32 Από τότε οι τουρκικές κατοχικές δυνάμεις και η παράνομη κατοχική αρχή εμποδίζουν την επιστροφή των κατοίκων. Το 1996 το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων δικαίωσε την Κερυνειώτισσα Τιτίνα Λοϊζίδου κατά της Τουρκίας για τη στέρηση της περιουσίας της στην πόλη.33
Τριάντα τρεις Κερυνειώτες, 13 από αυτούς άμαχοι και 20 στρατιώτες, καταγράφηκαν ως αγνοούμενοι. Τα λείψανα 17 έχουν εντοπιστεί και ταυτοποιηθεί, ενώ 16 εξακολουθούν να αγνοούνται, ανάμεσά τους άμαχοι που συνελήφθησαν στην πόλη τον Αύγουστο του 1974. Οι 10 χάθηκαν μέσα στην πόλη, οι 6 στον Αστυνομικό Σταθμό Κερύνειας και οι 17 αλλού: στο Συγχαρί (7), στην περιοχή του Καζάφανι (4), στο Τριμίθι, στον Άγιο Γεώργιο Κερύνειας, στην περιοχή Πέλλα-Πάις, στο Νέο Χωριό Κυθρέας, στην Τέμπλο και στην περιοχή Κερύνειας-Αγίου Ιλαρίωνα. Τέσσερις ακόμη Κερυνειώτες σκοτώθηκαν αλλού: τρεις στρατιώτες και ένας άμαχος, στο Συγχαρί (2), στο Τριμίθι και στον Άγιο Επίκτητο. Στην ίδια την Κερύνεια καταγράφονται 27 νεκροί του 1974: 20 στρατιώτες, που σκοτώθηκαν στις μάχες στο Πέντε Μίλι, στο Πικρό Νερό, στη Γλυκιώτισσα, στο λιμάνι και μέσα στην πόλη, και 7 άμαχοι.
Οι κατοχικές αρχές μετέτρεψαν παράνομα την εκκλησία του Αρχαγγέλου Μιχαήλ σε μουσείο, και την Αγία Βαρβάρα και την Παναγία Γλυκιώτισσα σε τζαμιά. Η Αγία Μαύρα και η Αγία Αικατερίνη της Χρυσοκάβας βρίσκονται μέσα σε τουρκικό στρατόπεδο. Η Παναγία Χρυσοπολίτισσα βεβηλώθηκε και λεηλατήθηκε, και η στέγη της έχει καταρρεύσει. Βεβηλώθηκαν και λεηλατήθηκαν επίσης ο Άγιος Γεώργιος δίπλα στο κάστρο, ο Άγιος Δημήτριος και ο Άγιος Γεώργιος ο Θεολόγος.
Διόδωρος Σικελιώτης 19.59.1, 19.62.6, 19.79.4 (Loeb, LacusCurtius); Άννα Κομνηνή, Αλεξιάς 9.2 (μτφρ. E. Dawes, 1928); Α. Σακελλάριος, Τα Κυπριακά, τ. Α΄ (Αθήνα 1890), σ. 145.↩︎
Λυκόφρων, Αλεξάνδρα 586 κ.ε. (μτφρ. A. W. Mair, 1921), στ. 586–591; Στράβων, Γεωγραφικά, 14.6.3; Ancient Cyprus (ancientcyprus.com), μητρώο ανασκαφών και ερευνών, «Kyrenia: Department rescue excavations and the Kyrenia District Museum» (πρόσβαση 1.11.2026).↩︎
Δήμος Κερύνειας, «Ιστορία της Πόλης».↩︎
Ancient Cyprus (ancientcyprus.com), μητρώο ανασκαφών και ερευνών, «Kyrenia: tomb openings by the Scott-Stevensons» (πρόσβαση 1.11.2026); Α. Σακελλάριος, Τα Κυπριακά, τ. Α΄ (Αθήνα 1890).↩︎
Ancient Cyprus (ancientcyprus.com), μητρώο ανασκαφών και ερευνών, «Kyrenia: Department rescue excavations and the Kyrenia District Museum» (πρόσβαση 1.11.2026).↩︎
Ancient Cyprus (ancientcyprus.com), μητρώο ανασκαφών και ερευνών, «Kyrenia Castle: the Department’s building investigations» (πρόσβαση 1.11.2026).↩︎
Ancient Cyprus (ancientcyprus.com), μητρώο ανασκαφών και ερευνών, «Kyrenia shipwreck: the Penn Museum underwater excavation» (πρόσβαση 1.11.2026); Penn Museum, Expedition: «The Kyrenia Shipwreck».↩︎
Διόδωρος Σικελιώτης 19.59.1, 19.62.6, 19.79.4 (Loeb, LacusCurtius).↩︎
Ι. Κ. Περιστιάνης, «A Cypriote Inscription from Keryneia», JHS 34 (1914), σσ. 119–121.↩︎
Κατάλογος θεωροδόκων των Δελφών (A. Plassart, BCH 45, 1921).↩︎
PHI Greek Inscriptions, OpArch 6 (1950) 17,9; Livius.org: «Kyrenia, Aqueduct inscription» (OpArch 6, 1950, 17 αρ. 9).↩︎
Ι. Κ. Περιστιάνης, «A Cypriote Inscription from Keryneia», JHS 34 (1914), σσ. 119–121; PHI Greek Inscriptions, OpArch 6 (1950) 20,10.↩︎
PHI Greek Inscriptions, SEG 18:578.↩︎
M. Le Quien, Oriens Christianus, τ. II (Παρίσι 1740), στ. 1073–1074; C. D. Cobham, Excerpta Cypria (Cambridge 1908), σ. 219.↩︎
Άννα Κομνηνή, Αλεξιάς 9.2 (μτφρ. E. Dawes, 1928); G. Jeffery, A Description of the Historic Monuments of Cyprus (1918), σσ. 307–314.↩︎
G. Jeffery, A Description of the Historic Monuments of Cyprus (1918), σσ. 307–314; C. D. Cobham, Excerpta Cypria (Cambridge 1908), σ. 108.↩︎
C. D. Cobham, Excerpta Cypria (Cambridge 1908), σ. 216; Οθωμανική κτηματική απογραφή 1832/33 (Χαροκόπειο Πανεπιστήμιο, Ίδρυμα Συλβίας Ιωάννου), «Keryneia».↩︎
C. D. Cobham, Excerpta Cypria (Cambridge 1908), σ. 453; Δήμος Κερύνειας, «Εκκλησίες».↩︎
Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια (Polignosi), «Άνθιση της πόλης τον 19ο αιώνα».↩︎
Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια (Polignosi), «Αγγλοκρατία».↩︎
Δήμος Κερύνειας, «Ιστορία της Πόλης».↩︎
Δήμος Κερύνειας, «Εκκλησίες».↩︎
G. Jeffery, A Description of the Historic Monuments of Cyprus (1918), σσ. 307–314.↩︎
Δήμος Κερύνειας, «Ιστορία της Πόλης».↩︎
Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια (Polignosi), «Εκπαίδευση».↩︎
Δήμος Κερύνειας, «Προηγούμενοι Δήμαρχοι».↩︎
Ίδρυμα Απελευθερωτικού Αγώνα ΕΟΚΑ, βιογραφία Γεωργίου Νικολάου.↩︎
Ίδρυμα Απελευθερωτικού Αγώνα ΕΟΚΑ, βιογραφία Μάρκου Δράκου; Ίδρυμα Απελευθερωτικού Αγώνα ΕΟΚΑ, βιογραφία Χαράλαμπου Πεττεμερίδη; Ίδρυμα Απελευθερωτικού Αγώνα ΕΟΚΑ, βιογραφία Κυριάκου Μάτση.↩︎
Ευρωπαϊκή Επιτροπή Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων, Κύπρος κατά Τουρκίας (προσφυγές 6780/74 και 6950/75), Έκθεση της Επιτροπής (1976), §§ 266–288.↩︎
Εκθέσεις του Γενικού Γραμματέα του ΟΗΕ για την UNFICYP (S/21981, 1990· S/25912, 1993· S/1994/680).↩︎
ΕΔΔΑ, Λοϊζίδου κατά Τουρκίας, αρ. 15318/89, απόφαση 18.12.1996.↩︎
Στην Κερύνεια υπήρχαν πέντε εκκλησίες, εννέα εξωκκλήσια και ένα κοιμητήριο. Μετά την τουρκική εισβολή του 1974, τέσσερις ναοί βεβηλώθηκαν ή λεηλατήθηκαν και τρεις μετατράπηκαν παράνομα σε τζαμιά. Παρακάτω παρουσιάζονται όλα, με φωτογραφίες και, όπου είναι γνωστή, την κατάστασή τους.
Σύμφωνα με τον κατάλογο κατεχόμενων ναών της Εκκλησίας της Κύπρου (2009), η εκκλησία χρονολογείται γύρω στο 1860. Ο κατάλογος την περιγράφει ως «Ο καθεδρικός ναός». Η κατάστασή της το 2009 σημειώνεται ως «Μετατράπηκε σε μουσείο».
Σύμφωνα με τον κατάλογο κατεχόμενων ναών της Εκκλησίας της Κύπρου (2009), η χρονολόγησή της σημειώνεται ως «16ος αι., 1783». Η κατάστασή της το 2009 σημειώνεται ως «Βεβηλώθηκε και λεηλατήθηκε. Η οροφή έχει καταρρεύσει».
Σύμφωνα με τον κατάλογο κατεχόμενων ναών της Εκκλησίας της Κύπρου (2009), η κατάστασή της το 2009 σημειώνεται ως «Χρησιμοποιείται ως τζαμί».
Σύμφωνα με τον κατάλογο κατεχόμενων ναών της Εκκλησίας της Κύπρου (2009), η εκκλησία χρονολογείται στον 10ο – 11ο αιώνα. Η κατάστασή της το 2009 σημειώνεται ως «Βεβηλώθηκε και λεηλατήθηκε».
Φωτογραφία: 5 Σεπτεμβρίου 2018, cyreligiousheritage.org/Dr Thorsten Kruse
Σύμφωνα με τον κατάλογο κατεχόμενων ναών της Εκκλησίας της Κύπρου (2009), το παρεκκλήσι χρονολογείται στον 15ο – 16ο αιώνα.
Σύμφωνα με τον κατάλογο κατεχόμενων ναών της Εκκλησίας της Κύπρου (2009), η κατάστασή του το 2009 σημειώνεται ως «Βεβηλώθηκε και λεηλατήθηκε».
Σύμφωνα με τον κατάλογο κατεχόμενων ναών της Εκκλησίας της Κύπρου (2009), η κατάστασή του το 2009 σημειώνεται ως «Ερειπωμένο».
Σύμφωνα με τον κατάλογο κατεχόμενων ναών της Εκκλησίας της Κύπρου (2009), το παρεκκλήσι περιγράφεται ως «Κοιμητηριακός ναός». Η κατάστασή του το 2009 σημειώνεται ως «Βεβηλώθηκε και λεηλατήθηκε».
Σύμφωνα με τον κατάλογο κατεχόμενων ναών της Εκκλησίας της Κύπρου (2009), το παρεκκλήσι χρονολογείται στο 1917. Ο κατάλογος το περιγράφει ως «Παρεκκλήσι εντός της πόλης». Η κατάστασή του το 2009 σημειώνεται ως «Συντηρείται από Ελληνοκύπρια γυναίκα που ζει στην Κερύνεια».
Σύμφωνα με τον κατάλογο κατεχόμενων ναών της Εκκλησίας της Κύπρου (2009), το παρεκκλήσι χρονολογείται στον 10ο αιώνα. Η κατάστασή του το 2009 σημειώνεται ως «Εντός Τουρκικού Στρατοπέδου».
Σύμφωνα με τον κατάλογο κατεχόμενων ναών της Εκκλησίας της Κύπρου (2009), το παρεκκλήσι χρονολογείται στον 16ο αιώνα. Η κατάστασή του το 2009 σημειώνεται ως «Εντός Τουρκικού Στρατοπέδου».
Σύμφωνα με τον κατάλογο κατεχόμενων ναών της Εκκλησίας της Κύπρου (2009), το παρεκκλήσι χρονολογείται στον 15ο – 16ο αιώνα. Η κατάστασή του το 2009 σημειώνεται ως «Χρησιμοποιείται ως τζαμί».
Σύμφωνα με τον κατάλογο κατεχόμενων ναών της Εκκλησίας της Κύπρου (2009), το παρεκκλήσι χρονολογείται στον 20ο αιώνα. Η κατάστασή του το 2009 σημειώνεται ως «Μετατράπηκε σε τζαμί από το 1571».
Τη σχολική χρονιά 1973–74, την τελευταία πριν από την τουρκική εισβολή, στην Κερύνεια λειτουργούσαν ένα νηπιαγωγείο, ένα δημοτικό σχολείο, δύο σχολεία μέσης εκπαίδευσης και ένα ειδικό σχολείο. Στο δημοτικό σχολείο φοιτούσαν 338 μαθητές, με 10 δασκάλους. Παρακάτω δίνονται τα στοιχεία κάθε σχολείου, με τους μαθητές ανά τάξη και το διδακτικό προσωπικό, όπου είναι γνωστά.
| Τάξη | Νηπιαγωγείο | Σύνολο |
|---|---|---|
| Αγόρια | 29 | 29 |
| Κορίτσια | 20 | 20 |
| Σύνολο | 49 | 49 |
| Τάξη | Α | Β | Γ | Δ | Ε | Στ | Σύνολο |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Αγόρια | 24 | 31 | 22 | 33 | 24 | 28 | 162 |
| Κορίτσια | 39 | 32 | 24 | 29 | 28 | 24 | 176 |
| Σύνολο | 63 | 63 | 46 | 62 | 52 | 52 | 338 |
| Τάξη | Ειδική | Σύνολο |
|---|---|---|
| Αγόρια | 5 | 5 |
| Κορίτσια | 3 | 3 |
| Σύνολο | 8 | 8 |
Στην Κερύνεια, στο ενωτικό δημοψήφισμα που οργάνωσε η Εθναρχία τον Ιανουάριο του 1950, υπέγραψαν υπέρ της ένωσης με την Ελλάδα 1.192 κάτοικοι. Κατά ενορία, όπως δημοσιεύτηκαν: Αρχάγγελος 653, Αγιος Γεώργιος 539.
Το Μητρώο Αγωνιστών ΕΟΚΑ καταγράφει 100 Έλληνες με καταγωγή από την Κερύνεια που συμμετείχαν ή συνέδραμαν στον Αγώνα. Τα ονόματα ακολουθούν όπως είναι τυπωμένα στο Μητρώο.
100 / 100 ονόματα
Κατά την τουρκική εισβολή του 1974 σκοτώθηκαν ή αγνοούνται 42 άνθρωποι με καταγωγή από την Κερύνεια, 25 στρατιώτες και 17 άμαχοι. Από τους 33 αγνοούμενους, 17 έχουν εντοπιστεί και ταυτοποιηθεί, ενώ 16 εξακολουθούν να αγνοούνται. Στην Κερύνεια σκοτώθηκαν ή εθεάθησαν για τελευταία φορά 149 άνθρωποι, 128 στρατιώτες και 21 άμαχοι· τρεις από τους στρατιώτες ήταν από την Ελλάδα. Παρακάτω, στην καρτέλα «Από την κοινότητα» είναι όσοι κατάγονταν από την Κερύνεια, και στην καρτέλα «Στην κοινότητα» όσοι σκοτώθηκαν ή εθεάθησαν για τελευταία φορά εκεί.
Οι συνδρομητές όπως καταγράφονται στον Ονομαστικό Τηλεφωνικό Κατάλογο του 1974 (ανατύπωση ΑΤΗΚ, 1996): 930 καταχωρίσεις, 1.034 αριθμοί.
930 / 930 καταχωρίσεις
Στο μητρώο συνεργατικών εταιρειών ήταν εγγεγραμμένες οι ακόλουθες 4 συνεργατικές εταιρείες της πόλης:
Ο ταχυδρομικός κώδικας των Κυπριακών Ταχυδρομείων για την πόλη αυτή ήταν και είναι ο 9000.
