Το Καζάφανι είναι μεγάλη μεικτή κοινότητα της κατεχόμενης επαρχίας Κερύνειας. Βρίσκεται 3 χιλιόμετρα νοτιοανατολικά της Κερύνειας, σε υψόμετρο 60 μέτρων, στην παράκτια πεδιάδα της Κερύνειας, κάτω από το Μπέλαπαϊς. Στο χωριό σώζεται η μεσαιωνική εκκλησία της Παναγίας Ποταμίτισσας, που είναι Αρχαίο Μνημείο. Στην απογραφή του 1960 είχε 1.063 κατοίκους, από τους οποίους 458 ήταν Έλληνες και 598 Τούρκοι.

Όνομα

Στις μεσαιωνικές πηγές το χωριό λέγεται «casal Pifani» ή «casal Piphani», δηλαδή «χωριό Πιφάνι»· casal ονομαζόταν το χωριό στα έγγραφα της Φραγκοκρατίας και της Βενετοκρατίας. Ο εκδότης του χρονικού του Βουστρωνίου ταυτίζει το Pifani με το όνομα Επιφάνιος.¹

Στις πηγές της Τουρκοκρατίας το όνομα γράφεται «Casapifani» (1596) και «Casafani» (1683).² Από το χωριό πήρε το όνομά της και η «Καζαφανιόστρατα», ο δρόμος προς το Καζάφανι στη γη του Κάτω και του Πάνω Δικώμου.³

Ίδρυση και πρώτες αναφορές

Η πρώτη γραπτή αναφορά στο χωριό βρίσκεται στον Κύπριο χρονογράφο του 15ου αιώνα Λεόντιο Μαχαιρά. Στον κατάλογο των αγίων της Κύπρου γράφει ότι στο χωριό ασκήτευσε ο άγιος Επίκτητος και ότι στη γη του, προς τα βόρεια, υπήρχε ένα οστεοφυλάκιο γεμάτο λείψανα των αγίων Φανέντων, δηλαδή «Φανερωθέντων». Τα λείψανα, κατά τον Μαχαιρά, είχαν ξεραθεί και κολλήσει μεταξύ τους σαν πέτρα, και οι άγιοι αυτοί ήταν από τους τριακόσιους που είχαν έρθει στην Κύπρο φεύγοντας από τη Συρία. Τα ίδια καταγράφει τον 16ο αιώνα ο Κύπριος χρονογράφος Φλώριος Βουστρώνιος, που μιλά για μια σπηλιά γεμάτη λείψανα των αγίων «Phanondes» στη γη του χωριού.⁴ Το γειτονικό χωριό, ανατολικά, φέρει το όνομα του ίδιου αγίου, Άγιος Επίκτητος.

Αρχαιολογικοί χώροι

Στη θέση Μίνες του Καζάφανι ο Κύπριος αρχαιολόγος Πορφύριος Δίκαιος έκανε τον Μάρτιο του 1934 σωστική ανασκαφή σε έναν αποθέτη ιερού, δηλαδή σε λάκκο όπου θάβονταν τα παλιά αφιερώματα. Τα ευρήματα ανήκουν στην αρχαϊκή και την κλασική αρχαία ελληνική περίοδο: πήλινα ειδώλια και δύο ασβεστολιθικά αγαλματίδια αγοριών, αναθήματα του 5ου αιώνα π.Χ. Τα ειδώλια, άλλα εισηγμένα και άλλα τοπικής κατασκευής, έχουν τεχνοτροπικές συγγένειες με τους Σόλους, τη Λάπηθο, το Ιδάλιο και τη Σαλαμίνα, και δείχνουν επαφές του ιερού με τις πόλεις-βασίλεια της Κύπρου.⁵

Το 1963 εργάτες της Αρχής Ηλεκτρισμού, ανοίγοντας λάκκο για στύλο στην είσοδο του χωριού από την Κερύνεια, έφεραν στο φως έναν τάφο του προελληνικού νεκροταφείου στη θέση Άγιος Ανδρόνικος. Ο τάφος, με δύο θαλάμους, ανασκάφηκε υπό την επίβλεψη του Κυριάκου Νικολάου, επιμελητή του Κυπριακού Μουσείου, και έδωσε πάνω από χίλια κτερίσματα: ντόπια κεραμική, μερικούς μυκηναϊκούς ψευδόστομους αμφορίσκους, συριακά αγγεία και ένα πήλινο ομοίωμα πλοίου μήκους 45 εκατοστών. Το 1971 το Τμήμα Αρχαιοτήτων ανέσκαψε δύο ακόμη τάφους του νεκροταφείου, που είχαν συληθεί από την αρχαιότητα αλλά περιείχαν ακόμη εκατοντάδες αντικείμενα, ανάμεσά τους μυκηναϊκά αγγεία, δύο μινωικούς ψευδόστομους αμφορίσκους, ένα πήλινο σύμπλεγμα ανθρώπου δίπλα σε ταύρο και μια χάλκινη ζώνη. Τα αγγεία από το Αιγαίο και τη Συρία δείχνουν επαφές με τον μυκηναϊκό κόσμο, την Κρήτη και την ανατολική Μεσόγειο.⁶

Φραγκοκρατία, Βενετοκρατία

Στα τέλη του 15ου αιώνα, λίγο μετά το πέρασμα της Κύπρου στους Βενετούς, το «Casal Pifani» ήταν βασιλικό χωριό, δηλαδή ανήκε απευθείας στο δημόσιο και όχι σε φεουδάρχη. Το καταγράφει ένα βενετικό στατιστικό υπόμνημα, που δημοσίευσε ο Γάλλος ιστορικός του 19ου αιώνα Louis de Mas Latrie, ανάμεσα στα δεκατέσσερα χωριά της βαϊλίας της Λαπήθου, της διοικητικής περιφέρειας στην οποία ανήκε, μαζί με τη Λάπηθο, τη Βασίλεια, τη Μύρτου και την Κλεπίνη.⁷

Τουρκοκρατία

Στα πρώτα χρόνια της Τουρκοκρατίας στο χωριό ζούσαν Μαρωνίτες. Ο Ιταλός ιησουίτης Girolamo Dandini, που πέρασε από την Κύπρο το 1596 ως απεσταλμένος του Πάπα στους Μαρωνίτες του Λιβάνου, καταγράφει το «Casapifani» ανάμεσα στα δεκαεννέα χωριά της Κύπρου όπου ζούσαν Μαρωνίτες, με μία τουλάχιστον ενορία το καθένα. Το 1683 ο Ολλανδός περιηγητής Cornelis van Bruyn, που επισκέφθηκε το γειτονικό αββαείο του Μπέλαπαϊς, σημειώνει ότι το χωριό είχε πολύ λίγα σπίτια. Ο Κύπριος αρχιμανδρίτης και ιστορικός Κυπριανός, στο έργο του του 1788, κατατάσσει το Καζάφανι στα χωριά από τα οποία πληρωνόταν το σώμα των γενιτσάρων: η γη τους έδινε δέκατο από όλη την παραγωγή και κάθε κάτοικος πλήρωνε ένα γρόσι τον χρόνο, τον φόρο που λεγόταν «σπέντζα».⁸

Στην κτηματική απογραφή που έκανε η οθωμανική διοίκηση το 1832/33 καταγράφονταν μόνο όσοι είχαν περιουσία, όχι όλοι οι κάτοικοι. Το Καζάφανι εμφανίζεται εκεί ως μικτό χωριό, με 94 νοικοκυριά με περιουσία, από τα μεγαλύτερα της επαρχίας Κερύνειας. Τα νοικοκυριά αυτά είχαν σιτοχώραφα, βαμβακοχώραφα, λίγα αμπέλια και περιβόλια, πάνω από 2.000 ελιές και άλλες τόσες χαρουπιές, και ακόμη μουριές, αμυγδαλιές και πορτοκαλιές, καθώς και δικαιώματα σε τρεχούμενο νερό. Στο χωριό καταγράφονται δέκα ελαιοτριβεία, το ένα ερειπωμένο, και δύο χαρουπόμυλοι. Τα ζώα ήταν κυρίως κατσίκες, πάνω από 600, και βόδια για το όργωμα, ενώ υπήρχαν και 84 κυψέλες. Ανάμεσα στους ιδιοκτήτες καταγράφονται και δύο εξισλαμισμένοι, ο Αχμέτ και ο Μοχάμετ.⁹

Εκκλησίες και μονές

Η ενοριακή εκκλησία των Ελλήνων κατοίκων, αφιερωμένη στον Αρχάγγελο Μιχαήλ, χτίστηκε το 1863 στη βόρεια άκρη του χωριού.¹⁰

Η παλαιότερη εκκλησία του χωριού, η Παναγία Ποταμίτισσα ή Παναγία του Ποταμού, του 16ου αιώνα, είναι Αρχαίο Μνημείο. Ο Βρετανός αρχιτέκτονας George Jeffery, έφορος των αρχαίων μνημείων της Κύπρου στις αρχές του 20ού αιώνα, την περιγράφει ως μικρή, καλοδιατηρημένη εκκλησία στο ύφος του 15ου αιώνα, με οξυκόρυφη καμάρα από λαξευτή πέτρα, που την περιβάλλει στη βόρεια και στη δυτική πλευρά νάρθηκας σε μορφή στοάς. Στη νότια άκρη του νάρθηκα σωζόταν ένας μεσαιωνικός επιτοίχιος τάφος κάτω από τοξωτό κουβούκλιο, με ταφόπλακα όπου είναι χαραγμένη, με τον τρόπο του 14ου αιώνα, η μορφή ενός γενειοφόρου άνδρα με πολιτική ενδυμασία, στρογγυλό σκούφο και μακρύ ένδυμα. Ο τάφος δεν έχει επιγραφή ή χρονολογία και ήταν κάποτε ζωγραφισμένος. Το τέμπλο ήταν του συνηθισμένου βενετικού τύπου, σε μπλε και χρυσό.¹¹

Στο χωριό βρίσκονταν ακόμη τα παρεκκλήσια του Αγίου Ανδρονίκου και του Αποστόλου Παύλου, και τα δύο του 16ου αιώνα· το παρεκκλήσι του Αποστόλου Παύλου είχε μετατραπεί σε τζαμί στα χρόνια της Τουρκοκρατίας. Η κυβέρνηση έκλεισε το παλιό κοιμητήριο του χωριού στις 21 Απριλίου 1893, και στο νέο κοιμητήριο, μισό χιλιόμετρο βορειοανατολικά της εκκλησίας του Αρχαγγέλου, χτίστηκε το 1894 το παρεκκλήσι του Αγίου Γεωργίου.¹²

Οικονομία και κοινωνική ζωή

Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, πριν από το 1974 οι κάτοικοι καλλιεργούσαν εσπεριδοειδή, κυρίως λεμόνια και κιτρόμηλα, στα ποτιστικά χωράφια βόρεια του χωριού, καθώς και σιτηρά, λίγα λαχανικά, ελιές, χαρουπιές και χρυσομηλιές. Είχε αναπτυχθεί και η κτηνοτροφία· το 1973 το Καζάφανι είχε τον τρίτο μεγαλύτερο αριθμό πουλερικών στην επαρχία, μετά την Κερύνεια και τον Σύσκληπο. Η ίδια εγκυκλοπαίδεια αναφέρει ότι το χωριό ήταν παλιά ξακουστό για το παστέλλι του, που φτιαχνόταν από πηχτό χυμό χαρουπιού.¹³ Το 1960 ιδρύθηκε η Β΄ Συνεργατική Πιστωτική Εταιρεία Καζαφανίου.

Πληθυσμός

Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, το χωριό είχε 497 κατοίκους το 1881, 551 το 1891, 601 το 1901, 736 το 1911 και 754 το 1921.¹⁴ Το 1931 το χωριό είχε 748 κατοίκους, 333 χριστιανούς και 415 μουσουλμάνους, και το 1946 962, από τους οποίους 447 ήταν ορθόδοξοι, 512 μουσουλμάνοι και 3 άλλοι (στις απογραφές του 1931 και του 1946 καταγραφόταν μόνο το θρήσκευμα). Το 1960 είχε 1.063 κατοίκους, 458 Έλληνες, 598 Τούρκους, 3 Άγγλους και 4 άλλους, και το 1973 455 Έλληνες και γύρω στους 650 Τούρκους (εκτίμηση). Κατά την ίδια εγκυκλοπαίδεια, λίγα χρόνια πριν από το 1974 ο οικισμός είχε αρχίσει να απλώνεται κατά μήκος των δρόμων προς την Κερύνεια και τα γύρω χωριά.¹⁵ Τη σχολική χρονιά 1973–74 το ελληνικό δημοτικό σχολείο είχε 42 μαθητές και δύο δασκάλους.

Εθνικοί αγώνες

Στο ενωτικό δημοψήφισμα του 1950 υπέγραψαν 248 κάτοικοι του χωριού. Το Μητρώο Αγωνιστών ΕΟΚΑ καταγράφει 20 Έλληνες κατοίκους του χωριού που συμμετείχαν ή συνέδραμαν στον Αγώνα.

Η τουρκική εισβολή του 1974

Κατά την τουρκική εισβολή του 1974 το Καζάφανι καταλήφθηκε από τον τουρκικό στρατό. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων, στην έκθεσή της του 1976, καταγράφει την καταγγελία της Κυπριακής Δημοκρατίας ότι στις 2 Αυγούστου 1974 περίπου 600 άνθρωποι, κυρίως γυναίκες, παιδιά και ηλικιωμένοι, από την Κάρμι, το Τριμίθι, τη Θέρμεια, το Καζάφανι και τον Άγιο Γεώργιο μεταφέρθηκαν στη γραμμή κατάπαυσης του πυρός και εκδιώχθηκαν.¹⁶ Πολλοί Έλληνες κάτοικοι έμειναν εγκλωβισμένοι στο χωριό· κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια ήταν 107 τον Νοέμβριο του 1975 και 99 τον Φεβρουάριο του 1976, και σταδιακά εκδιώχθηκαν και αυτοί προς τις ελεύθερες περιοχές.¹⁷ Έτσι ο ελληνικός πληθυσμός του χωριού υπέστη εθνοκάθαρση, και σήμερα δεν ζει εκεί κανείς εγκλωβισμένος.¹⁸ Οι τουρκικές κατοχικές δυνάμεις και η παράνομη κατοχική αρχή εμποδίζουν την επιστροφή των κατοίκων.

Στη γη του Καζάφανι καταγράφονται τέσσερις νεκροί του 1974, ένας στρατιώτης και τρεις άμαχοι, στο ίδιο το χωριό και στην περιοχή του.

Ο κατάλογος κατεχόμενων ναών της Εκκλησίας της Κύπρου του 2009 καταγράφει την εκκλησία του Αρχαγγέλου Μιχαήλ και την Παναγία Ποταμίτισσα βεβηλωμένες και λεηλατημένες. Το παρεκκλήσι του Αγίου Γεωργίου βεβηλώθηκε, λεηλατήθηκε και σήμερα είναι ερειπωμένο, και το παρεκκλήσι του Αγίου Ανδρονίκου βεβηλώθηκε και χρησιμοποιείται ως γκαράζ αρτοποιείου.