Η Κατωκοπιά είναι μεγάλη ελληνική κοινότητα του κατεχόμενου τμήματος της επαρχίας Λευκωσίας. Βρίσκεται 6 χιλιόμετρα νοτιοανατολικά της Μόρφου, σε υψόμετρο 120 μέτρων, στη γεωγραφική περιφέρεια της Μόρφου. Η γη της είναι πεδινή και στα βόρεια φτάνει ως τον ποταμό Σερράχη.¹ Στην απογραφή του 1960 είχε 1.198 κατοίκους, όλους Έλληνες.

Όνομα

Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, που παραθέτει τον Σίμο Μενάρδο, το όνομα δεν έχει για πρώτο συνθετικό το «κάτω» αλλά προέρχεται από τη λέξη «κακοτοπιά», δηλαδή δύσβατος, πετρώδης τόπος, γιατί η γη του χωριού είναι γεμάτη πέτρες· γι’ αυτό ο Μενάρδος έγραφε «Κατοκοπιά».² Στον κατάλογο φέουδων της δεκαετίας του 1460 το χωριό γράφεται «Catocopia», ενώ σε ένα βενετικό υπόμνημα του τέλους του 15ου αιώνα γράφεται «Cacotopia».³

Ίδρυση και πρώτες αναφορές

Η Κατωκοπιά εμφανίζεται για πρώτη φορά σε γραπτή πηγή τη δεκαετία του 1460, ως «Catocopia», στον κατάλογο των φέουδων που μοίρασε ο βασιλιάς Ιάκωβος Β΄. Τον διασώζει ο Κύπριος χρονογράφος του 16ου αιώνα Φλώριος Βουστρώνιος.⁴

Φραγκοκρατία, Βενετοκρατία

Στον κατάλογο του Βουστρωνίου η Κατωκοπιά αναφέρεται τρεις φορές. Ο Ιάκωβος Β΄ έδωσε «το χωριό Catocopia» στον Gioan Ferer, και η Κατωκοπιά καταγράφεται επίσης ως φέουδο του Gianes Sivalier. Μια τρίτη εγγραφή δίνει την Κατωκοπιά και ένα χωριό «Syriati» στη Μαργαρίτα, κόρη του Franceschin de Bandes.⁵

Στο βενετικό υπόμνημα του τέλους του 15ου αιώνα, που δημοσίευσε ο Γάλλος ιστορικός του 19ου αιώνα Louis de Mas Latrie, το «Casal Cacotopia» καταγράφεται ανάμεσα στα τρία χωριά μιας «madonna Margharita», μαζί με τα χωριά «Calavasso» και «Striatis», όπως και στον κατάλογο του Βουστρωνίου η Μαργαρίτα είχε την Κατωκοπιά μαζί με το «Syriati».⁶

Τουρκοκρατία

Στην κτηματική απογραφή που έκανε η οθωμανική διοίκηση το 1832/33, που κατέγραφε μόνο όσους είχαν περιουσία, η Κατωκοπιά καταγράφεται ως χωριό με μεικτό πληθυσμό και 27 νοικοκυριά με περιουσία. Τα κτήματα ήταν σχεδόν όλα χωράφια, με σιτηρά, κτηνοτροφικά φυτά, λίγο βαμβάκι, αμπέλια και ένα περιβόλι με μουριές, και 22 αλώνια. Οι κάτοικοι είχαν μόλις οκτώ ελιές, γύρω στα 180 πρόβατα και κατσίκες, και 40 βόδια και αγελάδες.⁷

Εκκλησίες και μονές

Η παλιά ελληνική ορθόδοξη εκκλησία του χωριού είναι αφιερωμένη στην Παναγία Χρυσελεούσα και είναι Αρχαίο Μνημείο. Τα παλαιότερα μέρη της χρονολογούνται στον 15ο ή στον 16ο αιώνα, ενώ το μεγαλύτερο μέρος της ξαναχτίστηκε το 1818. Το 1904 η εκκλησία ανακαινίστηκε και επεκτάθηκε προς τα δυτικά, και το 1910 προστέθηκε το καμπαναριό. Γύρω της ήταν πιθανότατα το παλιό κοιμητήριο, που έκλεισε το 1915· το νέο κοιμητήριο έγινε 300 μέτρα ανατολικότερα, στον δρόμο προς το Μάσαρι.⁸

Τον 20ό αιώνα οι κάτοικοι έχτισαν νέα εκκλησία, πάλι της Παναγίας Χρυσελεούσας, περίπου 200 μέτρα νοτιοδυτικά της παλιάς. Το χτίσιμό της άρχισε το 1969 και τελείωσε τον Δεκέμβριο του 1973, και λειτούργησε για λίγους μόνο μήνες, πριν καν εγκαινιαστεί.⁹

Οικονομία και κοινωνική ζωή

Η Κατωκοπιά βρίσκεται πάνω στο μεγάλο υπόγειο υδροφόρο στρώμα της πεδιάδας της Μόρφου. Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, οι γεωτρήσεις και τα νερά του Σερράχη επέτρεψαν να επεκταθούν οι ποτιστικές καλλιέργειες, και πριν από το 1974 οι κάτοικοι καλλιεργούσαν κυρίως εσπεριδοειδή, λαχανικά και λίγα σιτηρά. Τα πορτοκάλια της Κατωκοπιάς, από περισσότερα από 214 εκτάρια, ήταν γνωστά σε όλη την Κύπρο. Το 1973 το χωριό είχε ακόμη 615 πρόβατα, 351 κατσίκες και 39 αγελάδες. Κατά την ίδια εγκυκλοπαίδεια, από τη γη του χωριού περνούσε ο κυπριακός σιδηρόδρομος, που είχε εκεί στάση.¹⁰

Το 1923 ιδρύθηκε η Συνεργατική Πιστωτική Εταιρεία Κατωκοπιάς, το 1952 το Συνεργατικό Παντοπωλείο και το 1961 η Συνεργατική Εταιρεία Διάθεσης Γεωργικών Προϊόντων Κατωκοπιάς.

Πληθυσμός

Ο πληθυσμός της Κατωκοπιάς μεγάλωνε σταθερά, και σε 42 χρόνια σχεδόν διπλασιάστηκε. Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, το χωριό είχε 301 κατοίκους το 1881, 352 το 1891, 412 το 1901, 492 το 1911 και 602 το 1921.¹¹ Το 1931 το χωριό είχε 705 κατοίκους, όλους χριστιανούς, και το 1946 901, όλους ορθόδοξους (στις απογραφές του 1931 και του 1946 καταγραφόταν μόνο το θρήσκευμα). Το 1960 είχε 1.198 κατοίκους, όλους Έλληνες, και το 1973 1.578 Έλληνες. Τη σχολική χρονιά 1973–74 το ελληνικό δημοτικό σχολείο της Κατωκοπιάς είχε 190 μαθητές και 6 δασκάλους.

Εθνικοί αγώνες

Στο ενωτικό δημοψήφισμα του 1950 υπέγραψαν 548 κάτοικοι, ουσιαστικά όλοι οι ενήλικες Έλληνες κάτοικοι. Το Μητρώο Αγωνιστών ΕΟΚΑ καταγράφει 35 Έλληνες κατοίκους του χωριού που συμμετείχαν ή συνέδραμαν στον Αγώνα.

Η τουρκική εισβολή του 1974

Κατά την τουρκική εισβολή του 1974 η Κατωκοπιά καταλήφθηκε από τον τουρκικό στρατό και ο ελληνικός πληθυσμός της υπέστη εθνοκάθαρση. Οι περισσότεροι κάτοικοι έφυγαν μπροστά στον τουρκικό στρατό που προχωρούσε.¹² Στις αρχές του 1975 κάποιοι από όσους είχαν μείνει στο χωριό μεταφέρθηκαν, όπως και άλλοι από τα γύρω χωριά, σε ένα σχολείο της Μόρφου, όπου οι Έλληνες κρατούνταν σε περιορισμό, ώσπου το κέντρο κράτησης έκλεισε τον Ιούλιο του 1975.¹³ Από τότε οι τουρκικές κατοχικές δυνάμεις και η παράνομη κατοχική αρχή εμποδίζουν την επιστροφή των κατοίκων.

Τρεις κάτοικοι της Κατωκοπιάς, δύο στρατιώτες και ένας άμαχος, καταγράφηκαν ως αγνοούμενοι, και κανένας δεν έχει ταυτοποιηθεί ως σήμερα. Κανείς δεν χάθηκε μέσα στο χωριό· χάθηκαν στην περιοχή Λαπήθου-Καραβά, στον δρόμο Κερύνειας-Πανάγρων και στο Αργάκι. Ένας ακόμη στρατιώτης από το χωριό σκοτώθηκε στην Κερύνεια.

Οι κατοχικές αρχές μετέτρεψαν παράνομα τη νέα εκκλησία της Παναγίας Χρυσελεούσας σε τζαμί. Η παλιά εκκλησία βεβηλώθηκε και υπέστη ζημιές, και από το κοιμητήριο έχουν μείνει μόνο κομμάτια του περιβόλου του.¹⁴