Η Κάτω Ζώδεια είναι μεγάλη ελληνική κοινότητα του κατεχόμενου τμήματος της επαρχίας Λευκωσίας. Βρίσκεται 4 χιλιόμετρα νότια της Μόρφου, σε υψόμετρο 90 μέτρων, στη δυτική Μεσαορία. Μαζί με την Πάνω Ζώδεια, που απέχει μόλις μισό χιλιόμετρο, σχηματίζει ένα δίδυμο χωριό, κοντά στη σημερινή γραμμή κατάπαυσης του πυρός.¹ Στην απογραφή του 1960 είχε 2.279 κατοίκους, από τους οποίους 2.278 ήταν Έλληνες.

Όνομα

Η προέλευση του ονόματος δεν είναι γνωστή. Ο Κύπριος χρονογράφος του 15ου αιώνα Λεόντιος Μαχαιράς γράφει «Ζωτία», ένα βενετικό υπόμνημα του τέλους του ίδιου αιώνα «Cato Zodia» και «Apano Zodia», και ο Κύπριος χρονογράφος του 16ου αιώνα Φλώριος Βουστρώνιος «Zodies».² Ο αρχιμανδρίτης Κυπριανός, που έγραψε το 1788 την ιστορία της Κύπρου, μιλά για τις «δύο Ζώδιες», και ο Άγγλος περιηγητής William Turner, που πέρασε από την περιοχή το 1815, γράφει «Zothia».³

Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, οι δύο κοινότητες ήταν γνωστές με το κοινό όνομα «Ζώδκιες».⁴

Ίδρυση και πρώτες αναφορές

Η παλαιότερη αναφορά στη Ζώδεια βρίσκεται στον Μαχαιρά. Όταν οι Σαρακηνοί κατέλαβαν τους Αγίους Τόπους, γράφει, τριακόσιοι χριστιανοί κατέφυγαν στην Κύπρο και ασκήτευσαν σκορπισμένοι σε όλο το νησί, σε τρύπες στη γη. Ένας από αυτούς, ο άγιος Ειρηνικός, ασκήτευσε «προς τη Ζωτία». Το ίδιο σημειώνει αργότερα και ο Βουστρώνιος.⁵

Ο Μαχαιράς μιλά για έναν οικισμό. Στο βενετικό υπόμνημα του τέλους του 15ου αιώνα όμως η Κάτω και η Πάνω Ζώδεια καταγράφονται ήδη ως δύο χωριστά χωριά, και η διαίρεση υπήρχε επομένως από τότε.⁶

Βενετοκρατία

Λίγο μετά το πέρασμα της Κύπρου στους Βενετούς, η Κάτω Ζώδεια ήταν βασιλικό χωριό, δηλαδή ανήκε απευθείας στο δημόσιο και όχι σε φεουδάρχη. Στο υπόμνημα που δημοσίευσε ο Γάλλος ιστορικός του 19ου αιώνα Louis de Mas Latrie, το «Casal Cato Zodia» είναι ένα από τα δώδεκα βασιλικά χωριά της βαϊλίας της Μόρφου, της διοικητικής περιφέρειας στην οποία ανήκε, μαζί με τη Μόρφου, την Περιστερώνα, το Ακάκι, τη Λεύκα και την Πάνω Ζώδεια.⁷

Τουρκοκρατία

Ο Κυπριανός σημειώνει ότι ο πασάς της Λευκωσίας εισέπραττε τα έσοδα του σαντζακιού της Πάφου και του αξιώματος του τεφτερτάρ-κεχαγιά, περίπου 9.000 γρόσια, κυρίως από τη φορολογική μίσθωση (μουκατάα) των δύο Ζώδιων και εν μέρει από άλλα χωριά.⁸

Στην κτηματική απογραφή που έκανε η οθωμανική διοίκηση το 1832/33, που κατέγραφε μόνο όσους είχαν περιουσία, η Κάτω Ζώδεια καταγράφεται ως χριστιανικό χωριό με 23 νοικοκυριά με περιουσία, λιγότερα από την Πάνω Ζώδεια, που είχε 32. Η περιουσία τους ήταν κυρίως χωράφια, 750 περίπου στρέμματα, με αλώνια, ενώ δέντρα δεν καταγράφονται. Είχαν 160 πρόβατα και κατσίκες και 29 βόδια και αγελάδες.⁹

Εκκλησίες και μονές

Η ελληνική ορθόδοξη ενοριακή εκκλησία του χωριού, στο κέντρο του παλιού οικισμού, είναι αφιερωμένη στον Τίμιο Σταυρό. Κατά το Cyprus Religious Heritage, που παραθέτει τον Κασίνη, τα εγκαίνιά της έγιναν το 1914 από τον επίσκοπο Κυρηνείας Κύριλλο. Γύρω της βρισκόταν πιθανότατα το παλιό κοιμητήριο, που έκλεισε το 1915 για λόγους υγείας. Το νέο κοιμητήριο είναι βορειοανατολικά της εκκλησίας, στον δρόμο προς το Αργάκι.¹⁰

Ο Βρετανός αρχιτέκτονας George Jeffery, που κατέγραψε τα μνημεία της Κύπρου το 1918, βρήκε στις δύο Ζώδειες, «μεγάλο χωριό και αγροτικό κέντρο», τις εκκλησίες του Σταυρού, του Αγίου Γεωργίου και του Αρχαγγέλου, όλες σε νεότερο ρυθμό.¹¹ Στη γη της Κάτω Ζώδειας βρίσκεται και το παρεκκλήσι του Αγίου Γεωργίου του Ξαλώνου.

Οικονομία και κοινωνική ζωή

Η γη της Κάτω Ζώδειας ήταν πεδινή και ποτιστική. Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, ποτιζόταν από γεωτρήσεις και από τα νερά του Σερράχη, και πριν από το 1974 οι κάτοικοι καλλιεργούσαν κυρίως εσπεριδοειδή, λαχανικά και σιτηρά. Τα πορτοκάλια του χωριού, σε περισσότερες από 2.000 σκάλες γης, ήταν φημισμένα σε όλη την Κύπρο. Το 1973 οι κάτοικοι έτρεφαν 1.355 πρόβατα και κατσίκες, 43 αγελάδες και 28.585 πουλερικά.¹² Το επίσημο τοπωνυμικό ευρετήριο της Κύπρου (Gazetteer) καταγράφει στη γη του χωριού τα αυλάκια του Νικήτα και του Πραστειού, που έφερναν το νερό.¹³

Το 1923 η Συνεργατική Εταιρεία Λινού, με το Τμήμα Γεωργίας, έχτισε έξω από το χωριό, στον δρόμο προς την Κατωκοπιά, ένα λινουργείο, δηλαδή εργοστάσιο επεξεργασίας του λιναριού. Το 1927 το αγόρασε η Μονή Κύκκου.¹⁴

Το 1940 ιδρύθηκε η Συνεργατική Πιστωτική Εταιρεία Ζώδιας, το 1946 η Νέα Συνεργατική Πιστωτική Εταιρεία Κάτω Ζώδιας και το 1953 το Συνεργατικό Παντοπωλείο Κάτω Ζώδιας.

Εκπαίδευση

Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, που παραθέτει τον Κύπριο λόγιο Ιερώνυμο Περιστιάνη, στην Κάτω Ζώδεια λειτουργούσε σχολείο από το 1860. Εκεί δίδαξαν τα «κοινά γράμματα» πρώτα ο Χατζηδημήτρης Ττιρίτας και ύστερα ο Χατζηνικόλας Χατζηγιάννης, καλός ψάλτης, που δίδασκε και την εκκλησιαστική μουσική. Γύρω στο 1875–76 ο δάσκαλος Νεόφυτος Παπαδόπουλος από το Αργάκι, που είχε σπουδάσει στη Σμύρνη, άνοιξε σχολείο στο σπίτι του με την αλληλοδιδακτική μέθοδο, όπου φοιτούσαν περίπου 230 παιδιά από τις δύο Ζώδειες και τα γύρω χωριά.¹⁵ Τη σχολική χρονιά 1973–74 λειτουργούσαν τα δύο ελληνικά δημοτικά σχολεία της Ζώδειας: το Α΄, με τις τρεις πρώτες τάξεις, 288 μαθητές και 9 δασκάλους, και το Β΄, με τις τρεις τελευταίες, 282 μαθητές και 10 δασκάλους.

Πληθυσμός

Η Κάτω Ζώδεια μεγάλωνε σταθερά. Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, το χωριό είχε 497 κατοίκους το 1881, 566 το 1891, 686 το 1901 και 882 το 1911.¹⁶ Το 1931 είχε 1.277 κατοίκους, όλους χριστιανούς, και το 1946 1.712, από τους οποίους 1.711 ήταν ορθόδοξοι και ένας άλλου θρησκεύματος (στις απογραφές του 1931 και του 1946 καταγραφόταν μόνο το θρήσκευμα). Το 1960 είχε 2.279 κατοίκους, 2.278 Έλληνες και έναν Βρετανό, και το 1973 2.894 Έλληνες. Ήταν τότε, μετά την ίδια τη Μόρφου, το μεγαλύτερο χωριό της περιοχής Μόρφου.

Εθνικοί αγώνες

Στο ενωτικό δημοψήφισμα του 1950 υπέγραψαν 955 κάτοικοι της Κάτω Ζώδειας. Το Μητρώο Αγωνιστών ΕΟΚΑ καταγράφει 101 Έλληνες κατοίκους του χωριού που συμμετείχαν ή συνέδραμαν στον Αγώνα.

Μετά από ενέδρα της ΕΟΚΑ στην Κάτω Ζώδεια, τον Οκτώβριο του 1958, συνελήφθη ο αγωνιστής της ΕΟΚΑ Νικόλαος Γιάγκου από τη γειτονική Πάνω Ζώδεια.¹⁷

Η τουρκική εισβολή του 1974

Κατά την τουρκική εισβολή του 1974 η Κάτω Ζώδεια καταλήφθηκε από τον τουρκικό στρατό και ο ελληνικός πληθυσμός της υπέστη εθνοκάθαρση. Κατά την Ευρωπαϊκή Επιτροπή Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων, στις αρχές του 1975 κάτοικοι της Ζώδειας που είχαν μείνει στο χωριό μεταφέρθηκαν, μαζί με κατοίκους άλλων χωριών της περιοχής, στο δεύτερο δημοτικό σχολείο της Μόρφου, όπου κρατούνταν σε περιορισμό οι Έλληνες που είχαν απομείνει στη Μόρφου.¹⁸ Από τότε οι τουρκικές κατοχικές δυνάμεις και η παράνομη κατοχική αρχή εμποδίζουν την επιστροφή των κατοίκων.

Έξι κάτοικοι της Κάτω Ζώδειας καταγράφηκαν ως αγνοούμενοι, τέσσερις στρατιώτες και δύο άμαχοι. Οι δύο άμαχοι χάθηκαν μέσα στο ίδιο το χωριό· οι τέσσερις στρατιώτες χάθηκαν αλλού, στη Λάπηθο, στην περιοχή του Καραβά, στην περιοχή του αεροδρομίου της Λευκωσίας και στον δρόμο Κερύνειας-Πανάγρων. Τα λείψανα δύο έχουν ταυτοποιηθεί· οι άλλοι τέσσερις αγνοούνται ακόμη. Άλλοι πέντε κάτοικοι του χωριού σκοτώθηκαν αλλού: τέσσερις στρατιώτες και ένας άμαχος, στην περιοχή του Αγριδακίου, στην περιοχή των Καζιβερών, στην περιοχή του Αγίου Παύλου Λευκωσίας, στη Μόρφου και στην περιοχή του Πενταδακτύλου.

Οι κατοχικές αρχές μετέτρεψαν παράνομα την εκκλησία του Τιμίου Σταυρού σε τζαμί, το 1979, και το παρεκκλήσι του Αγίου Γεωργίου του Ξαλώνου σε πολιτιστικό κέντρο.¹⁹