Το Κάτω Δίκωμο είναι μεγάλη ελληνική κοινότητα της κατεχόμενης επαρχίας Κερύνειας. Είναι χτισμένο σε υψόμετρο 240 μέτρων, στις νότιες πλαγιές του Πενταδακτύλου, 8 χιλιόμετρα νότια της Κερύνειας, στον δρόμο που ενώνει τη Λευκωσία με την Κερύνεια. Λίγο βορειότερα βρίσκεται το Πάνω Δίκωμο, που είναι ξεχωριστή κοινότητα. Στην απογραφή του 1960 το Κάτω Δίκωμο είχε 1.900 κατοίκους, όλους Έλληνες. Εδώ έπεσε το 1958 ο ήρωας της ΕΟΚΑ Κυριάκος Μάτσης.

Φραγκοκρατία, Βενετοκρατία

Το Δίκωμο αναφέρεται ήδη στα χρόνια της Φραγκοκρατίας. Ο Κύπριος χρονογράφος Λεόντιος Μαχαιράς (15ος αιώνας) γράφει ότι στον πόλεμο των Γενουατών του 1373–74 οι Γενουάτες, που κρατούσαν στα χέρια τους τον νεαρό βασιλιά Πέτρο Β΄, ξεκίνησαν να πολιορκήσουν την Κερύνεια και στρατοπέδευσαν στο Δίκωμο. Επί οκτώ μέρες προσπαθούσαν από εκεί να περάσουν το στενό πέρασμα του βουνού, αλλά οι φρουροί τους απέκρουαν και τους προκαλούσαν μεγάλες απώλειες. Τελικά ένας Έλληνας ιερέας, που πίστεψε ότι έτσι βοηθούσε τον βασιλιά, τους οδήγησε από ένα άλλο μονοπάτι, και οι Γενουάτες αιφνιδίασαν τους φρουρούς.

Τουρκοκρατία

Το 1765 ο Χαλίλ, φρούραρχος του κάστρου της Κερύνειας, επαναστάτησε κατά της διοίκησης της Λευκωσίας. Ο Κύπριος ιστορικός αρχιμανδρίτης Κυπριανός (18ος αιώνας) γράφει ότι ο Χαλίλ προχώρησε ως το Δίκωμο με κανόνια και πολύ στρατό και απείλησε να καταστρέψει τη Λευκωσία. Κατά τον Ιταλό περιηγητή Giovanni Mariti, που έγραψε για την Κύπρο το 1769, στο Δίκωμο είχε την έδρα του ο Τούρκος αγάς που διοικούσε την περιοχή. Στην οθωμανική κτηματική απογραφή του 1832/33, που κατέγραφε μόνο όσους είχαν περιουσία, το Κάτω Δίκωμο καταγράφεται ως χωριό με μεικτό πληθυσμό και 55 νοικοκυριά ιδιοκτητών.

Αγγλοκρατία

Το 1887 χτίστηκε στο κέντρο του χωριού η ελληνική ορθόδοξη εκκλησία του Αγίου Γεωργίου. Ο Βρετανός αρχιτέκτονας George Jeffery, που κατέγραψε τα μνημεία της Κύπρου το 1918, σημείωσε ότι πιθανότατα πήρε τη θέση ενός παλαιότερου παρεκκλησιού. Το 1932 χτίστηκε το παρεκκλήσι της Παναγίας των Περβολιών. Στη γη του χωριού, στην Ορνίσα, υπάρχει ακόμη το ερειπωμένο ξωκλήσι του Αγίου Γεωργίου, και περίπου μισό χιλιόμετρο νοτιοδυτικά του κέντρου βρίσκεται το ελληνορθόδοξο κοιμητήριο.¹ Το 1940 ιδρύθηκε η Νέα Συνεργατική Πιστωτική Εταιρεία Δικώμου και το 1947 το Συνεργατικό Παντοπωλείο Κάτω Δικώμου. Στο ενωτικό δημοψήφισμα του 1950 υπέγραψαν 791 κάτοικοι του χωριού.

Στο Κάτω Δίκωμο, σε κρησφύγετο στο σπίτι του Κυριάκου Διάκου, σκοτώθηκε από τις βρετανικές δυνάμεις στις 19 Νοεμβρίου 1958 ο τομεάρχης της ΕΟΚΑ στην Κερύνεια Κυριάκος Μάτσης, από το Παλαιχώρι. Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, ο χώρος του κρησφυγέτου έγινε τόπος προσκυνήματος και εκεί στήθηκε η προτομή του.

Το Μητρώο Αγωνιστών ΕΟΚΑ καταγράφει 41 Έλληνες κατοίκους του χωριού που συμμετείχαν ή συνέδραμαν στον Αγώνα: 8 με την ένδειξη «Κάτω Δίκωμο» και 33 με την ένδειξη «Δίκωμο». Ανάμεσά τους είναι και ο Κυριάκος Διάκος.

Εκπαίδευση

Τη σχολική χρονιά 1973–74 λειτουργούσαν στο Δίκωμο δύο ελληνικά δημοτικά σχολεία, το Α΄ και το Β΄, με 370 μαθητές και 13 δασκάλους. Κατά την Ένωση Κοινοτήτων Επαρχίας Κερύνειας, το χωριό δεν είχε γυμνάσιο και οι μαθητές φοιτούσαν στα γυμνάσια της Λευκωσίας.

Πληθυσμός

Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, το χωριό είχε 415 κατοίκους το 1881, 465 το 1891, 630 το 1901, 737 το 1911 και 848 το 1921.² Ο πληθυσμός του χωριού υπερδιπλασιάστηκε σε 42 χρόνια, από 961 κατοίκους το 1931 σε 2.178 το 1973. Το 1931 είχε 955 χριστιανούς και 6 μουσουλμάνους, και το 1960 όλοι οι κάτοικοί του ήταν Έλληνες. Κατά την Ένωση Κοινοτήτων Επαρχίας Κερύνειας, πολλοί κάτοικοι δούλευαν στη Λευκωσία και επέστρεφαν κάθε μέρα στο χωριό, γι’ αυτό το Δίκωμο δεν γνώρισε την αστυφιλία.

Η τουρκική εισβολή του 1974

Κατά την τουρκική εισβολή του 1974 το Δίκωμο, πάνω στον δρόμο Λευκωσίας–Κερύνειας, βρέθηκε στη γραμμή των μαχών και καταλήφθηκε από τον τουρκικό στρατό. Ο ελληνικός πληθυσμός του υπέστη εθνοκάθαρση, και οι κάτοικοι έγιναν πρόσφυγες. Από τότε οι τουρκικές κατοχικές δυνάμεις και η παράνομη κατοχική αρχή εμποδίζουν την επιστροφή τους.

Τριάντα ένας κάτοικοι του Κάτω Δικώμου, 22 από αυτούς άμαχοι, καταγράφηκαν ως αγνοούμενοι. Τα λείψανα 7 έχουν εντοπιστεί και ταυτοποιηθεί, ενώ 24 εξακολουθούν να αγνοούνται. Οι υπόλοιποι 9 ήταν στρατιώτες. Από όλους, 22 χάθηκαν μέσα στο Κάτω Δίκωμο και 9 αλλού, στο Πάνω Δίκωμο, στην Κερύνεια, στην περιοχή του Καζαφανίου και του δρόμου προς Πέλλα-Πάις, στον Άγιο Ιλαρίωνα και στο Συγχαρί. Ένας στρατιώτης του Δικώμου σκοτώθηκε αλλού, στην περιοχή του χωριού Τρούλλοι. Στη γη του χωριού σκοτώθηκαν ή τραυματίστηκαν θανάσιμα στις 20–23 Ιουλίου 5 νεκροί, ένας στρατιώτης και 4 άμαχοι. Δύο από αυτούς πέθαναν από τα τραύματά τους στο Γενικό Νοσοκομείο Λευκωσίας.

Η εκκλησία του Αγίου Γεωργίου βεβηλώθηκε, λεηλατήθηκε και έχει υποστεί σοβαρές ζημιές. Οι κατοχικές αρχές μετέτρεψαν παράνομα την εκκλησία του Αγίου Γεωργίου σε τζαμί. Το παρεκκλήσι της Παναγίας των Περβολιών βεβηλώθηκε και λεηλατήθηκε, ενώ τα παρεκκλήσια του Αγίου Δημητρίου και του Αγίου Κωνσταντίνου κατεδαφίστηκαν. Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, οι τουρκικές δυνάμεις κατέστρεψαν και την προτομή του Κυριάκου Μάτση.