Η Καρπάσεια είναι μικρή κοινότητα Μαρωνιτών της κατεχόμενης επαρχίας Κερύνειας. Βρίσκεται 23 χιλιόμετρα δυτικά της Κερύνειας, σε υψόμετρο 290 μέτρων, κοντά στη Μύρτου. Ήταν ένα από τα τέσσερα χωριά των Μαρωνιτών της Κύπρου που έφτασαν ως τον 20ό αιώνα, μαζί με τον Κορμακίτη, τον Ασώματο και την Αγία Μαρίνα Σκιλλούρας.¹ Στην απογραφή του 1960 είχε 193 κατοίκους, από τους οποίους 3 ήταν Έλληνες και 190 Μαρωνίτες.

Όνομα

Η προέλευση του ονόματος δεν έχει εξηγηθεί από γλωσσολόγο. Στις πηγές του 15ου και του 16ου αιώνα το χωριό γράφεται «Carpassia»: έτσι το καταγράφουν ο Κύπριος χρονογράφος του 16ου αιώνα Φλώριος Βουστρώνιος και ένας βενετικός κατάλογος του τέλους του 15ου αιώνα, που δημοσίευσε ο Γάλλος ιστορικός του 19ου αιώνα Louis de Mas Latrie. Με την ίδια μορφή το αναφέρει το 1596 ο Ιταλός ιησουίτης Girolamo Dandini, απεσταλμένος του πάπα στους Μαρωνίτες. Στον χάρτη του Kitchener, στα τέλη του 19ου αιώνα, γράφεται «Karpasia». Το επίσημο τοπωνυμικό ευρετήριο της Κύπρου (Gazetteer) καταγράφει το χωριό ως Καρπάσεια και το δάσος του με τη μορφή «Καρπάχεια».²

Ίδρυση και πρώτες αναφορές

Πότε ιδρύθηκε το χωριό δεν είναι γνωστό. Η πρώτη γραπτή αναφορά του είναι του 1461, όταν ο Βουστρώνιος κατονομάζει την Καρπάσεια ανάμεσα στα χωριά που αφαίρεσε ο βασιλιάς Ιάκωβος Β΄ από τον ευγενή Galtier de Nores.³

Φραγκοκρατία, Βενετοκρατία

Στα μέσα του 15ου αιώνα η Καρπάσεια ήταν φέουδο του Galtier de Nores, που είχε επίσης τη Βασίλεια, τον Κορμακίτη, τη Μύρτου, την Καμπύλη και το «Margi». Στον αγώνα για τον θρόνο ανάμεσα στη βασίλισσα Καρλόττα και στον ετεροθαλή αδελφό της Ιάκωβο, ο de Nores έμεινε πιστός στην Καρλόττα. Το 1461 το πλοίο με το οποίο ταξίδευε ναυάγησε στην ακτή της Πεντάγειας, και οι άνθρωποι του Ιακώβου τον έπιασαν μαζί με δύο γιους του. Αρνήθηκε να ορκιστεί πίστη στον Ιάκωβο, γιατί είχε ορκιστεί να υπερασπίζεται την Καρλόττα. Ο βασιλιάς του αφαίρεσε τα χωριά του και, κατά τον Mas Latrie, τον φυλάκισε με τα παιδιά του, αλλά του άφησε μια μικρή σύνταξη για να ζει. Η σταθερότητά του έμεινε παροιμιώδης στην Κύπρο: για τους ανθρώπους που δεν άλλαζαν γνώμη έλεγαν «η πίστη του σερ Galtier» («la fe de ser Galtier»).⁴

Στα τέλη του 15ου αιώνα, λίγο μετά το πέρασμα της Κύπρου στους Βενετούς, η Καρπάσεια ήταν βασιλικό χωριό, δηλαδή ανήκε απευθείας στο δημόσιο και όχι σε φεουδάρχη. Ο βενετικός κατάλογος που δημοσίευσε ο Mas Latrie καταγράφει το «Casal Carpassia» ανάμεσα στα βασιλικά χωριά της βαϊλίας της Λαπήθου, της διοικητικής περιφέρειας στην οποία ανήκε, μαζί με τη Βασίλεια, τη Μύρτου, την Καμπύλη και την Κλεπίνη.⁵

Τουρκοκρατία

Το 1596 ο Dandini κατέγραψε την Καρπάσεια ανάμεσα στα δεκαεννέα χωριά και αγροκτήματα όπου ζούσαν τότε Μαρωνίτες. Όπως του είπαν, σε καθένα από αυτά είχαν τουλάχιστον μία ενορία.⁶ Ως το 1686 οι Μαρωνίτες είχαν περιοριστεί σε οκτώ χωριά, ανάμεσά τους και η Καρπάσεια.⁷

Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, από την Καρπάσεια καταγόταν ο Λουκάς, επίσκοπος των Μαρωνιτών της Κύπρου από το 1671 ως τον θάνατό του το 1673, που αναφέρεται ως «Luca di Carpasia». Μετά τον θάνατό του η έδρα της μαρωνιτικής αρχιεπισκοπής της Κύπρου μεταφέρθηκε στον Λίβανο.⁸

Στην κτηματική απογραφή που έκανε η οθωμανική διοίκηση το 1832/33, που κατέγραφε μόνο όσους είχαν περιουσία, η Καρπάσεια έχει 15 νοικοκυριά με περιουσία. Είχαν βαμβακοχώραφα, σιτοχώραφα και χωράφια για ζωοτροφές, μικρούς κήπους και αλώνια, 166 ελιές, 28 μουριές, μία συκιά και δύο αμυγδαλιές, δύο ελαιοτριβεία και δέκα κυψέλες. Τα ζώα ήταν κυρίως κατσίκες, 600, και βόδια για το όργωμα. Ανάμεσα στους ιδιοκτήτες καταγράφεται και ένας εξισλαμισμένος, ο Χουσεΐν.⁹

Εκκλησίες και μονές

Η εκκλησία του χωριού, μαρωνιτική, είναι αφιερωμένη στον Τίμιο Σταυρό και βρίσκεται στην ανατολική άκρη του κέντρου του χωριού. Ο Βρετανός αρχιτέκτονας George Jeffery, που κατέγραψε τα μνημεία της Κύπρου στις αρχές του 20ού αιώνα, τη σημειώνει ως εκκλησία παλαιού θεμελίου, πολύ ξαναχτισμένη, με λίγες τοιχογραφίες ακόμη στους πλάγιους τοίχους.¹⁰ Το μαρωνιτικό κοιμητήριο βρίσκεται 200 μέτρα βορειοανατολικά της εκκλησίας.¹¹

Οικονομία και κοινωνική ζωή

Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, πριν από το 1974 οι κάτοικοι καλλιεργούσαν κυρίως σιτηρά, κτηνοτροφικά φυτά, χαρουπιές και ελιές. Νότια και δυτικά του χωριού απλώνονταν ακαλλιέργητες εκτάσεις με πεύκα, θυμάρι, αγριελιές και μαζιές, και μέρος της γης του ανήκε στο δάσος της Καρπάχειας. Το 1973 οι κάτοικοι είχαν 634 πρόβατα, 286 κατσίκες και 53 αγελάδες· σε αγελάδες το χωριό ήταν τρίτο στην επαρχία, μετά τη Λάπηθο και τον Ασώματο.¹² Το 1946 ιδρύθηκε η Νέα Συνεργατική Πιστωτική Εταιρεία Καρπασίας.

Πληθυσμός

Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, το χωριό είχε 63 κατοίκους το 1881, 65 το 1891, 67 το 1901, 112 το 1911 και 119 το 1921.¹³ Το 1931 το χωριό είχε 132 κατοίκους, 129 χριστιανούς και 3 μουσουλμάνους, και το 1946 183, από τους οποίους 4 ήταν ορθόδοξοι και 179 καταγράφηκαν σε άλλα θρησκεύματα (στις απογραφές του 1931 και του 1946 καταγραφόταν μόνο το θρήσκευμα). Το 1960 είχε 193 κατοίκους, 190 Μαρωνίτες και 3 Έλληνες, και το 1973 245 κατοίκους και κανέναν Τούρκο. Τη σχολική χρονιά 1973–74 το δημοτικό σχολείο του χωριού είχε 30 μαθητές και έναν δάσκαλο.

Η τουρκική εισβολή του 1974

Κατά την τουρκική εισβολή του 1974 η Καρπάσεια καταλήφθηκε από τον τουρκικό στρατό. Οι περισσότεροι κάτοικοί της έγιναν πρόσφυγες, και όσοι έμειναν στο χωριό ζουν από τότε εγκλωβισμένοι· ο πληθυσμός του χωριού υπέστη εθνοκάθαρση.

Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, οι εγκλωβισμένοι Μαρωνίτες της Καρπάσειας ήταν 82 τον Οκτώβριο του 1975, 50 το 1981 και 42 τον Δεκέμβριο του 1985, και το 2009 έμεναν μόνιμα στο χωριό μόνο 13. Το δημοτικό σχολείο ξαναλειτούργησε στο τέλος του 1975 και το 1981 είχε μόνο 10 μαθητές.¹⁴ Τον Μάρτιο του 2026 οι εγκλωβισμένοι της Καρπάσειας ήταν 5.¹⁵

Ένας άμαχος, κάτοικος του χωριού, καταγράφεται ανάμεσα στους νεκρούς του 1974· έχασε τη ζωή του μέσα στην Καρπάσεια.