Το Κάρμι είναι ελληνική κοινότητα της κατεχόμενης επαρχίας Κερύνειας. Βρίσκεται 6 χιλιόμετρα δυτικά της Κερύνειας, σε υψόμετρο 310 μέτρων, στις βόρειες πλαγιές του Πενταδακτύλου, χτισμένο αμφιθεατρικά σε απότομη, πράσινη πλαγιά. Η γη του ανέβαινε ως την κορυφογραμμή και περιλάμβανε το δάσος του Καρμιού και, στα νοτιοανατολικά, το μεσαιωνικό κάστρο του Αγίου Ιλαρίωνα.¹ Στην απογραφή του 1960 είχε 653 κατοίκους, από τους οποίους 650 ήταν Έλληνες.

Όνομα

Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, που παραθέτει τον Σίμο Μενάρδο, το χωριό πήρε το όνομά του από το λατινικό τάγμα των Καρμηλιτών, που είχε μονές στην Κύπρο στα χρόνια της Φραγκοκρατίας. Ο Μενάρδος, ακολουθώντας τον Γάλλο ιστορικό της τέχνης Camille Enlart, αποδίδει στους Καρμηλίτες το ερειπωμένο μοναστήρι δυτικά του κάστρου του Αγίου Ιλαρίωνα, από το οποίο, κατά τον ίδιο, ονομάστηκε και το χωριό. Γραπτή μαρτυρία ότι το χωριό ανήκε στο τάγμα δεν έχει βρεθεί.² Στα μέσα του 18ου αιώνα ένας Βρετανός περιηγητής γράφει το όνομα «Carmi».

Ίδρυση και πρώτες αναφορές

Κατά μια τοπική παράδοση, που καταγράφει η Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, ο πρώτος κάτοικος του τόπου ήταν ένας βοσκός, που έχτισε τη μάντρα του κοντά στη δροσερή πηγή του χωριού. Κατά την ίδια εγκυκλοπαίδεια, στα τέλη του 16ου αιώνα, μετά την κατάληψη της Κερύνειας από τους Τούρκους το 1570, εγκαταστάθηκαν στο Κάρμι κάτοικοι της πόλης.³

Το Κάρμι δεν αναφέρεται στους σωζόμενους καταλόγους φέουδων και βασιλικών χωριών του 15ου αιώνα. Μια από τις πρώτες βέβαιες γραπτές αναφορές είναι του Βρετανού προξένου στο Χαλέπι Alexander Drummond, που περιόδευσε την Κύπρο τον Απρίλιο του 1750. Πηγαίνοντας στο κάστρο του Αγίου Ιλαρίωνα, βρήκε τη δυτική πλευρά του βουνού τόσο απότομη, που άφησε τις αποσκευές του στο «Carmi» και ανέβηκε από τα ανατολικά.⁴

Αρχαιολογικοί χώροι

Στη γη του Καρμιού, βόρεια του χωριού, στις θέσεις Παλιάλωνα και Λαπάτσα, βρίσκονται δύο προελληνικά νεκροταφεία με λαξευτούς τάφους. Τα ανέσκαψε το 1961 μια αυστραλιανή αποστολή με επικεφαλής τον αρχαιολόγο James R. B. Stewart, με άδεια του Τμήματος Αρχαιοτήτων, και η πλήρης δημοσίευσή τους έγινε το 2009. Τη Λαπάτσα τη χρησιμοποιούσαν νωρίτερα, ενώ τα Παλιάλωνα συνέχισαν να δέχονται ταφές για αρκετούς αιώνες ακόμη. Το νεκροταφείο των Παλιαλώνων είναι κηρυγμένο Αρχαίο Μνημείο.⁵

Στα Παλιάλωνα, στον τοίχο του διαδρόμου που οδηγεί στον Τάφο 6, βρέθηκε μια ανθρώπινη μορφή σκαλισμένη ανάγλυφα στον βράχο, ύψους 116 εκατοστών, δίπλα στην είσοδο του θαλάμου. Είναι η μόνη ανάγλυφη μορφή που είναι γνωστή από την πρώιμη εποχή του Χαλκού στην Κύπρο, και η πρόσοψη του τάφου είναι σκαλισμένη έτσι, ώστε να θυμίζει σπίτι. Ερευνητές θεωρούν ότι ο τάφος χρησίμευε και ως χώρος λατρείας των νεκρών. Σε έναν ασύλητο τάφο, τον 11Β, βρέθηκε ένα πολύχρωμο κύπελλο του λεγόμενου ρυθμού των Καμαρών, φτιαγμένο στη μινωική Κρήτη, μαζί με μια αιχμή δόρατος. Το κύπελλο δείχνει ότι ο τόπος είχε επαφές με την Κρήτη, και σήμερα βρίσκεται στο Κυπριακό Μουσείο.⁶

Το 1962 ανασκάφηκαν δύο ακόμη τάφοι. Στη Λαούρα ένας τάφος, που είχε ήδη συληθεί, έδωσε όστρακα από ντόπια αγγεία και από μυκηναϊκά αγγεία, μια χάλκινη περόνη και ένα μαχαίρι, και φανέρωσε ένα μεταγενέστερο νεκροταφείο, από την εποχή που έφταναν στην Κύπρο αγγεία από τον μυκηναϊκό ελληνικό κόσμο. Στο Φούνκι ένας τάφος της αρχαϊκής αρχαίας ελληνικής περιόδου περιείχε μικρούς αμφορείς, κύπελλα και κανάτια.⁷

Αρχαιότητα

Οι τάφοι των Παλιαλώνων και της Λαπάτσας δείχνουν ότι η περιοχή του Καρμιού κατοικούνταν ήδη στην προελληνική περίοδο, από μια κοινότητα που είχε επαφές ως την Κρήτη. Τα μυκηναϊκά όστρακα της Λαούρας και ο τάφος του Φούνκι δείχνουν ότι η κατοίκηση συνεχίστηκε και στην αρχαία ελληνική περίοδο.

Ελληνική μεσαιωνική περίοδος («Βυζάντιο»)

Πάνω από το χωριό, στη γη του, βρισκόταν μια ελληνική ορθόδοξη μονή αφιερωμένη στον άγιο Ιλαρίωνα, που αργότερα έγινε κάστρο. Το παρεκκλήσι του Αγίου Ιλαρίωνα, μέσα στο κάστρο, χρονολογείται στον 11ο αιώνα, στη μέση ελληνική μεσαιωνική περίοδο.⁸

Φραγκοκρατία, Βενετοκρατία

Το 1228 ο αντιβασιλέας Ιωάννης Ιβελίνος μετέτρεψε τη μονή του Αγίου Ιλαρίωνα σε οχυρό καταφύγιο για τον νεαρό βασιλιά Ερρίκο Α΄ και τους οπαδούς του. Έτσι στη γη του Καρμιού υψώθηκε το κάστρο του Αγίου Ιλαρίωνα.⁹

Τουρκοκρατία

Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, τοπικές παραδόσεις μιλούν για τη γενναία αντίσταση των κατοίκων στους Τούρκους που ήθελαν να αρπάξουν γυναίκες του χωριού, και οι Καρμιώτες ήταν γνωστοί και ως «Σουλιώτες», επειδή απέκρουσαν τις προσπάθειες Τούρκων να εγκατασταθούν στο χωριό τους.¹⁰

Στην κτηματική απογραφή που έκανε η οθωμανική διοίκηση το 1832/33, που κατέγραφε μόνο όσους είχαν περιουσία, το Κάρμι καταγράφεται ως μεικτό χωριό με 40 νοικοκυριά με περιουσία. Ήταν πλούσιο σε ελιές: από τα σχεδόν 3.700 δέντρα του τα 3.055 ήταν ελιές, και τα περισσότερα από τα υπόλοιπα χαρουπιές, ενώ στο χωριό λειτουργούσαν εννέα ελαιοτριβεία. Οι κάτοικοι είχαν ακόμη σιτοχώραφα, αμπέλια και μουριές, 385 κατσίκες, λίγα βόδια και 38 κυψέλες.¹¹

Εκκλησίες και μονές

Η ελληνική ορθόδοξη εκκλησία του χωριού, στο κέντρο του, είναι αφιερωμένη στην Παναγία Καρμιώτισσα και χρονολογείται στον 18ο ή στον 19ο αιώνα. Κατά την Ένωση Κοινοτήτων Επαρχίας Κερύνειας, οι κάτοικοι την έλεγαν Παναγία Χρυσοκαρμιώτισσα και γιόρταζαν στις 8 Σεπτεμβρίου και την Τρίτη της Λαμπρής.¹²

Το παρεκκλήσι του Αγίου Ιλαρίωνα στο κάστρο είναι μέρος του Αρχαίου Μνημείου του κάστρου. Ψηλότερα στο βουνό βρίσκονται το παρεκκλήσι του Προφήτη Ηλία, του 16ου ή του 17ου αιώνα, και ένα σπήλαιο αφιερωμένο επίσης στον Προφήτη Ηλία. Γύρω από το χωριό υπήρχαν ακόμη τα ξωκλήσια του Σωτήρος, του 20ού αιώνα, του Αρχαγγέλου, του Αγίου Παντελεήμονα, του Αγίου Γεωργίου, του Αγίου Ευστρατίου, που οι κάτοικοι έλεγαν Άγιο Αξιστράτη, και της Αγίας Μαρίνας.¹³ Το ελληνορθόδοξο κοιμητήριο βρίσκεται περίπου μισό χιλιόμετρο νότια του κέντρου, στον δρόμο από την Κερύνεια.¹⁴

Οικονομία και κοινωνική ζωή

Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, πριν από το 1974 οι κάτοικοι καλλιεργούσαν κυρίως σιτηρά, ελιές, χαρουπιές και λίγες λεμονιές, ενώ μεγάλο μέρος της γης έμενε ακαλλιέργητο και η κτηνοτροφία ήταν σχεδόν ανύπαρκτη.¹⁵ Κατά την Ένωση Κοινοτήτων Επαρχίας Κερύνειας, πολλοί κάτοικοι δούλευαν στις οικοδομές της Κερύνειας και συμπλήρωναν το εισόδημά τους από τις ελιές και τις χαρουπιές.¹⁶ Το 1944 ιδρύθηκε η Συνεργατική Πιστωτική Εταιρεία Καρμιού. Η τοποθεσία του χωριού και η παραδοσιακή του αρχιτεκτονική είχαν αρχίσει πριν από το 1974 να τραβούν το ενδιαφέρον για τουριστική ανάπτυξη, και γύρω από το χωριό χτίζονταν εξοχικά σπίτια.¹⁷

Εκπαίδευση

Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, πρώτος δάσκαλος του χωριού ήταν ο Ιωάννης Γεωργιάδης, ο επονομαζόμενος Σχολαστικός, από τον Καραβά, που εγκαταστάθηκε στο Κάρμι και δίδαξε εκεί από το 1883 ως το 1894, αφού είχε διδάξει προηγουμένως στην Κερύνεια και στη Λάπηθο.¹⁸ Τη σχολική χρονιά 1973–74 το ελληνικό δημοτικό σχολείο του Καρμιού είχε 47 μαθητές και 2 δασκάλους.

Πληθυσμός

Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, το χωριό είχε 404 κατοίκους το 1881, 474 το 1891, 518 το 1901, 673 το 1911 και 747 το 1921.¹⁹ Το 1931 το Κάρμι είχε 672 κατοίκους, όλους χριστιανούς, και το 1946 741, όλους ορθόδοξους (στις απογραφές του 1931 και του 1946 καταγραφόταν μόνο το θρήσκευμα). Το 1960 είχε 653 κατοίκους, από τους οποίους 650 ήταν Έλληνες και 3 Άγγλοι, και το 1973 528 Έλληνες.

Εθνικοί αγώνες

Στο ενωτικό δημοψήφισμα του 1950 υπέγραψαν 432 κάτοικοι του Καρμιού, ουσιαστικά όλοι οι ενήλικες Έλληνες κάτοικοι. Το Μητρώο Αγωνιστών ΕΟΚΑ καταγράφει 31 Έλληνες κατοίκους του χωριού που συμμετείχαν ή συνέδραμαν στον Αγώνα.

Η τουρκική εισβολή του 1974

Κατά την τουρκική εισβολή του 1974 το Κάρμι καταλήφθηκε από τον τουρκικό στρατό και ο ελληνικός πληθυσμός του υπέστη εθνοκάθαρση. Από τότε οι τουρκικές κατοχικές δυνάμεις και η παράνομη κατοχική αρχή εμποδίζουν την επιστροφή των κατοίκων.

Τέσσερις κάτοικοι του Καρμιού, δύο στρατιώτες και δύο άμαχοι, καταγράφηκαν ως αγνοούμενοι. Κανένας δεν χάθηκε μέσα στο χωριό· χάθηκαν στην περιοχή του 2ου μιλιοδείκτη Κερύνειας–Καζαφανίου, στο Καζάφανι και στον Άγιο Γεώργιο Κερύνειας. Τα λείψανα τριών έχουν εντοπιστεί και ταυτοποιηθεί, ενώ ένας εξακολουθεί να αγνοείται. Ένας ακόμη άμαχος του Καρμιού σκοτώθηκε και πέθανε στο Γενικό Νοσοκομείο Λευκωσίας. Στη γη του Καρμιού καταγράφονται έξι νεκροί του 1974, όλοι στρατιώτες, που σκοτώθηκαν στις μάχες στα βουνά του Αγίου Ιλαρίωνα και του Πενταδακτύλου, ανάμεσά τους στην Αετοφωλιά.

Οι παράνομες τουρκικές αρχές επέτρεψαν σε Βρετανό πολίτη να μετατρέψει την εκκλησία της Παναγίας Καρμιώτισσας σε μουσείο, και από τη στέγη και το καμπαναριό της αφαιρέθηκαν οι σταυροί.²⁰ Το παρεκκλήσι του Προφήτη Ηλία και το σπήλαιο του Προφήτη Ηλία έχουν κλειστεί μέσα σε τουρκικό στρατόπεδο, και βεβηλώθηκαν και λεηλατήθηκαν. Το παρεκκλήσι του Σωτήρος βεβηλώθηκε, λεηλατήθηκε και υπέστη σοβαρές ζημιές.