Το Καραβοστάσι, μαζί με τον γειτονικό Ξερό, είναι μεγάλη, κυρίως ελληνική κοινότητα του κατεχόμενου τμήματος της επαρχίας Λευκωσίας, στη γεωγραφική περιφέρεια της Μόρφου. Βρίσκεται 16 χιλιόμετρα νοτιοδυτικά της Μόρφου, σε υψόμετρο 10 μέτρων, πάνω στην ακτή του κόλπου της Μόρφου. Είναι χτισμένο δίπλα στα ερείπια των αρχαίων Σόλων, μιας από τις σημαντικότερες πόλεις της αρχαίας Κύπρου, και τον 20ό αιώνα ήταν το λιμάνι των μεταλλείων της περιοχής. Στην απογραφή του 1960 είχε 1.510 κατοίκους, από τους οποίους 1.111 ήταν Έλληνες και 333 Τούρκοι.

Όνομα

Στα χρόνια της Φραγκοκρατίας ο τόπος ήταν γνωστός με το όνομα του αγίου Αυξιβίου, του πρώτου επισκόπου των Σόλων: ο Κύπριος χρονογράφος του 15ου αιώνα Λεόντιος Μαχαιράς γράφει «Άγιος Αυξίβιος», και ο Κύπριος χρονογράφος του 16ου αιώνα Φλώριος Βουστρώνιος «Santo Euxivio». Ο Άγγλος περιηγητής Richard Pococke, που πέρασε από εδώ το 1738, άκουσε να λένε τον τόπο «Aligora».¹ Ο φιλόλογος Αθανάσιος Σακελλάριος γράφει το 1890 ότι οι Σόλοι λέγονταν τότε Καραβοστάσι ή Παλαιά Χώρα, και το επίσημο τοπωνυμικό ευρετήριο της Κύπρου (Gazetteer) καταγράφει την Παλιά Χώρα ως αρχαίο χώρο στη γη του χωριού. Ο Ξερός έχει το ίδιο όνομα με τον ποταμό Ξερό, που χύνεται στη θάλασσα δίπλα του.² Στο ενωτικό δημοψήφισμα του 1950 οι κάτοικοι υπέγραψαν με το όνομα «Νέοι Σόλοι».

Ίδρυση και πρώτες αναφορές

Ο σημερινός οικισμός είναι νέος. Ο Σακελλάριος γράφει ότι πάνω στους Σόλους δεν υπήρχε χωριό και ότι γύρω στο 1850 άρχισαν να χτίζονται δίπλα τους οι αποθήκες, τα «Εργαστήρια», όπου μαζεύονταν για εξαγωγή τα προϊόντα της Σολέας και της Μαραθάσας. Ο Ιταλοαμερικανός πρόξενος και αρχαιοσυλλέκτης Luigi Palma di Cesnola, γύρω στο 1870, είδε ένα μεγάλο κυκλικό κτίσμα, πιθανότατα το θέατρο, να γκρεμίζεται για να χτιστούν οι νέες αποθήκες του Καραβοστασίου. Ο οικισμός μεγάλωσε γύρω από τη σκάλα, δηλαδή το αγκυροβόλιο, και τον 20ό αιώνα γύρω από τις εγκαταστάσεις των μεταλλείων στον Ξερό. Το Συμβούλιο Βελτιώσεως του Καραβοστασίου περιλάμβανε τον Ξερό και τον Ποταμό του Κάμπου, στα δυτικά.³

Αρχαιολογικοί χώροι

Οι Σόλοι απλώνονται στους λόφους και στην πεδιάδα νοτιοδυτικά του χωριού, γύρω από το παλιό λιμάνι, που έχει γίνει έλος. Το Τμήμα Αρχαιοτήτων έχει κηρύξει Αρχαία Μνημεία τον χώρο και τα κατάλοιπα της αρχαίας πόλης, καθώς και το θέατρο και τους αρχαίους τάφους. Στο Gazetteer καταγράφονται εδώ τα τοπωνύμια Θέατρον Σόλων, Παλιά Χώρα και Χολλάδες.⁴

Οι πρώτες ανασκαφές έγιναν το 1883, όταν ο Γερμανός αρχαιολόγος Max Ohnefalsch-Richter άνοιξε τάφους για το Κυπριακό Μουσείο και ανέσκαψε ένα ιερό θηλυκής θεότητας, πιθανότατα της Αφροδίτης, με πήλινα αναθήματα όπως κυκλικούς χορούς και αυλητές. Από το 1927 ως το 1931 η Σουηδική Αρχαιολογική Αποστολή, με τον Alfred Westholm και τον Einar Gjerstad, αποκάλυψε το θέατρο, λαξευμένο στην πλαγιά κάτω από την ακρόπολη, με θέσεις για περίπου 4.000 θεατές, και στις Χολλάδες έξι ναούς της πτολεμαϊκής και της ρωμαϊκής περιόδου. Στην κορυφή της ακρόπολης ο Gjerstad βρήκε τα θεμέλια ενός ελληνικού ναού του τέλους του 6ου αιώνα π.Χ., και στα γεμίσματα του θεάτρου βρέθηκαν τμήματα ενός αρχαϊκού δωρικού ναού. Το θέατρο αναστηλώθηκε αργότερα. Το 1930 η ίδια αποστολή ανέσκαψε στο Μερσινάκι, στην ακτή δυτικά των Σόλων, λάκκους γεμάτους αναθήματα ενός ιερού του Απόλλωνα και της Αθηνάς, από το 500 περίπου ως το 50 π.Χ., ανάμεσά τους ένα πήλινο σύμπλεγμα της Αθηνάς που ανεβαίνει στο άρμα της.⁵

Από το 1964 ως το 1974 ανέσκαπτε στους Σόλους η αποστολή του Πανεπιστημίου Laval του Καναδά, με διευθυντή τον Jean des Gagniers. Βρήκε τάφους της γεωμετρικής αρχαίας ελληνικής περιόδου, που ανέβασαν την αρχή της πόλης στον 9ο αιώνα π.Χ., σπίτια του 6ου αιώνα π.Χ., έναν μεγάλο δρόμο με στοές και καταστήματα που οδηγούσε στην αγορά, ένα νυμφαίο, δηλαδή μνημειακή κρήνη, και μια χάλκινη κεφαλή σε φυσικό μέγεθος του 2ου αιώνα μ.Χ., που εκτίθεται σήμερα στο Κυπριακό Μουσείο. Βορειοανατολικά του θεάτρου αποκάλυψε δύο διαδοχικές βασιλικές με ψηφιδωτά δάπεδα, και στο πλάτωμα κάτω από τον ναό της ακρόπολης ένα ανάκτορο της πτολεμαϊκής περιόδου. Το 1972 το Τμήμα Αρχαιοτήτων ανέσκαψε σωστικά 28 τάφους που αποκάλυψαν οι ισοπεδώσεις, με ευρήματα από τη μυκηναϊκή κεραμική του 13ου αιώνα π.Χ. ως την αρχαϊκή αρχαία ελληνική περίοδο. Άλλοι τάφοι, της κλασικής ελληνικής ως τη ρωμαϊκή περίοδο, βρέθηκαν το 1967 στον Άγιο Κουρνούτα. Το 2005–2006 το κατοχικό καθεστώς έκανε, χωρίς άδεια, ανασκαφές σε τάφους της νεκρόπολης.⁶

Αρχαιότητα

Ο Έλληνας βιογράφος Πλούταρχος (1ος–2ος αιώνας μ.Χ.) αφηγείται ότι ο Αθηναίος νομοθέτης Σόλων, όταν ήρθε στην Κύπρο, φιλοξενήθηκε από τον βασιλιά Φιλόκυπρο, που είχε μια μικρή πόλη, την Αίπεια, χτισμένη από τον Δημοφώντα, γιο του Θησέα, σε οχυρή αλλά δύσκολη θέση. Ο Σόλων τον έπεισε να τη μεταφέρει στην εύφορη πεδιάδα από κάτω, και ο Φιλόκυπρος, για να τον τιμήσει, ονόμασε τη νέα πόλη Σόλους. Ο Πλούταρχος παραθέτει και τους στίχους που έγραψε ο ίδιος ο Σόλων στον βασιλιά:⁷

νῦν δὲ σὺ μὲν Σολίοισι πολὺν χρόνον ἐνθάδ᾽ ἀνάσσων τήνδε πόλιν ναίοις καὶ γένος ὑμέτερον

«Και τώρα εσύ να βασιλεύεις για πολύ καιρό εδώ στους Σολίους και να κατοικείς αυτή την πόλη, εσύ και το γένος σας.»

Ο Έλληνας γεωγράφος Στράβων (1ος αιώνας π.Χ.) γράφει ότι οι Σόλοι είχαν λιμάνι, ποταμό και ιερό της Αφροδίτης και της Ίσιδας, ότι τους ίδρυσαν οι Αθηναίοι Φάληρος και Ακάμας, και ότι από εδώ καταγόταν ο Στασάνωρ, ένας από τους εταίρους του Μεγάλου Αλεξάνδρου.⁸ Τα ευρήματα δείχνουν ότι η πόλη ήταν ήδη ακμαία τη γεωμετρική αρχαία ελληνική περίοδο. Σε ένα αρχαϊκό αγγείο από τους τάφους είναι χαραγμένο με το κυπριακό συλλαβάριο το ελληνικό όνομα Θέμιστος, ενώ ένας ιωνικός σκύφος και ένας κορινθιακός αρύβαλλος δείχνουν επαφές με τις πόλεις της Ιωνίας και με την Κόρινθο.⁹

Το 498 π.Χ., όταν οι Κύπριοι επαναστάτησαν μαζί με τους Ίωνες εναντίον των Περσών, ο βασιλιάς των Σόλων Αριστόκυπρος, γιος του Φιλοκύπρου, σκοτώθηκε στη μάχη. Ο Έλληνας ιστορικός Ηρόδοτος (5ος αιώνας π.Χ.) γράφει ότι από όλες τις κυπριακές πόλεις οι Σόλοι άντεξαν περισσότερο στην πολιορκία, και οι Πέρσες τους κυρίευσαν μόλις τον πέμπτο μήνα, υπονομεύοντας τα τείχη.¹⁰

Πτολεμαϊκή ελληνική («ελληνιστική») περίοδος

Γύρω στο 250 π.Χ. χτίστηκε στις Χολλάδες ο πρώτος ναός του ιερού, αφιερωμένος στην Αφροδίτη. Το ιερό μεγάλωσε στα χρόνια των Πτολεμαίων με ναούς της Ίσιδας και του Σάραπη και, κατά τους ερευνητές, ακολουθεί την παραδοσιακή μορφή του κυπριακού ιερού περιβόλου. Στο πλάτωμα κάτω από τον ναό της ακρόπολης υψωνόταν ένα μεγάλο κτίσμα με χοντρούς τοίχους, που οι ανασκαφείς θεώρησαν ανάκτορο.¹¹

Ρωμαϊκή περίοδος

Στη ρωμαϊκή περίοδο οι Σόλοι πήραν τη μορφή που έχουν τα ερείπιά τους: το θέατρο, κατά τους νεότερους ερευνητές, χτίστηκε γύρω στο 200 μ.Χ., ο κεντρικός δρόμος με τις στοές έφτανε στην πλακόστρωτη αγορά, και στο πρώτο μισό του 3ου αιώνα χτίστηκε δίπλα της το νυμφαίο, με επιγραφή που αναφέρει αυτοκράτορα της δυναστείας των Σεβήρων. Ανάμεσα στα ευρήματα των Χολλάδων ήταν μια μαρμάρινη κεφαλή, που ο Westholm αναγνώρισε ως πορτρέτο της Αγριππίνας της Πρεσβύτερης. Γύρω στο 1870 ο Cesnola βρήκε στους Σόλους μια επιγραφή που, κατά τον Βρετανό αρχιτέκτονα George Jeffery, πιστεύεται ότι αναφέρει τον Σέργιο Παύλο, τον ανθύπατο της Κύπρου της εποχής των Αποστόλων.¹²

Ελληνική μεσαιωνική περίοδος («Βυζάντιο»)

Η παράδοση θεωρεί πρώτο επίσκοπο των Σόλων τον άγιο Αυξίβιο. Ο βίος του, που διασώζει ο Γάλλος εκκλησιαστικός ιστορικός του 18ου αιώνα Michel Le Quien, γράφει ότι τον βάπτισε ο Ιωάννης ο Μάρκος, ο συνεργάτης του αποστόλου Βαρνάβα, και ότι ποίμανε την εκκλησία των Σόλων για πενήντα περίπου χρόνια. Ο Μαχαιράς τον αναφέρει ανάμεσα στους αγίους επισκόπους της Κύπρου. Επίσκοποι των Σόλων πήραν μέρος στις οικουμενικές συνόδους της Εφέσου (431), της Κωνσταντινούπολης (680/81) και της Νίκαιας (787).¹³

Στην πρώιμη ελληνική μεσαιωνική περίοδο, στα τέλη του 4ου αιώνα, χτίστηκε βορειοανατολικά του θεάτρου μια μεγάλη πεντάκλιτη βασιλική με πολύχρωμα ψηφιδωτά. Τον 5ο αιώνα τη διαδέχτηκε μια τρίκλιτη βασιλική, 52 επί 30 μέτρα. Τα σπίτια της κάτω πόλης κατοικούνταν ως τον 7ο αιώνα. Αργότερα, μέσα στον κεντρικό κλίτο της βασιλικής χτίστηκε ένα μικρό παρεκκλήσι, και γύρω της απλώθηκε κοιμητήριο.¹⁴

Φραγκοκρατία, Βενετοκρατία

Στη Φραγκοκρατία ο Έλληνας επίσκοπος της περιοχής της Λευκωσίας είχε τον τίτλο του επισκόπου Σολίας. Το αγκυροβόλιο του Αγίου Αυξιβίου ήταν από τα λίγα λιμάνια της βόρειας ακτής. Στον πόλεμο με τους Γενουάτες, το 1373, οι γενουατικές γαλέρες λεηλατούσαν τις ακτές, αλλά, κατά τον Βουστρώνιο, εδώ δεν μπόρεσαν να κάνουν ζημιά, γιατί τον τόπο φύλαγε ο κοντόσταβλος Ιάκωβος με 300 ιππείς και 500 πεζούς φραγκομάτους, δηλαδή ελεύθερους χωρικούς. Αργότερα, με τις συμφωνίες του βασιλιά Ιακώβου Α΄ με τους Γενουάτες, τα καράβια από τα λιμάνια της Μικράς Ασίας δεν είχαν πια δικαίωμα να πιάνουν στον Άγιο Αυξίβιο ούτε στην Πεντάγεια. Στις 2 Φεβρουαρίου 1441 αποβιβάστηκε εδώ η Ελένη Παλαιολογίνα, κόρη του δεσπότη του Μορέως, που ερχόταν να παντρευτεί τον βασιλιά Ιωάννη Β΄.¹⁵

Ο Βουστρώνιος περιγράφει τα ερείπια των Σόλων τον 16ο αιώνα: τάφους με δαχτυλίδια και σκουλαρίκια, μαρμάρινες κολόνες και ερείπια εκκλησιών, και το λιμάνι προσχωμένο. Γράφει ακόμη ότι εκεί βρέθηκε μια μαρμάρινη σαρκοφάγος με ανάγλυφους πολεμιστές πάνω σε άλογα, που ο Βενετός τοποτηρητής Giovanni Renier έστειλε το 1558 στη Βενετία.¹⁶

Τουρκοκρατία

Το 1738 ο Pococke είδε ακόμη στους Σόλους τα ερείπια ενός ημικυκλικού κτίσματος στην πλαγιά και, στην πεδιάδα, τρεις τεράστιους πεσσούς με κορινθιακές παραστάδες, που τους πήρε για τον ναό της Αφροδίτης και της Ίσιδας.¹⁷ Τον 19ο αιώνα τα ερείπια έγιναν λατομείο. Ο Cesnola γράφει ότι βάρκες από τα απέναντι παράλια της Μικράς Ασίας ξεφόρτωναν ξυλεία και φόρτωναν πελεκητές πέτρες, επιγραφές και γλυπτά από τους Σόλους, και ο Jeffery ότι το αγκυροβόλιο του Καραβοστασίου χρησιμοποιούνταν από παλιά από καΐκια που έρχονταν να φορτώσουν οικοδομικό υλικό.¹⁸

Αγγλοκρατία

Στην αρχή της Αγγλοκρατίας το Καραβοστάσι ήταν μια μικρή σκάλα. Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, το 1900 ολοκληρώθηκε ο δρόμος από τη Λευκωσία, και τα επόμενα χρόνια άνοιξαν οι δρόμοι προς τη Λεύκα και, κατά μήκος της ακτής, προς τον Πωμό και την Πόλη Χρυσοχούς. Τον 20ό αιώνα ο τόπος άλλαξε με τα μεταλλεία του Μαυροβουνίου, της Σκουριώτισσας και του Απλικιού: το μετάλλευμα ερχόταν με σιδηρόδρομο στις εγκαταστάσεις επεξεργασίας του Ξερού και φορτωνόταν στα πλοία από το λιμάνι του Καραβοστασίου. Τα μεταλλεία, οι εγκαταστάσεις και το λιμάνι έδιναν δουλειά σε πολλούς κατοίκους της κοινότητας και των γύρω χωριών.¹⁹

Εκκλησίες και μονές

Η ενοριακή εκκλησία της κοινότητας, στον Ξερό, είναι αφιερωμένη στον Άγιο Νικόλαο και χτίστηκε τον 20ό αιώνα.

Στους Σόλους ο κατάλογος του 2009 καταγράφει την εκκλησία του Αγίου Αυξιβίου μαζί με τη βασιλική. Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, οι κάτοικοι έλεγαν τον άγιο «Άη Ξίφιο», και ως το 1974 σωζόταν η ερειπωμένη εκκλησία του.²⁰

Οικονομία και κοινωνική ζωή

Το Καραβοστάσι δέχεται λίγη βροχή, αλλά βρίσκεται πάνω στον μεγάλο υπόγειο υδροφορέα της Μόρφου, και οι γεωτρήσεις επέτρεψαν να απλωθούν τα ποτιστικά. Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, πριν από το 1974 οι κάτοικοι καλλιεργούσαν κυρίως εσπεριδοειδή, πορτοκάλια, λεμόνια, γκρέιπφρουτ και κιτρόμηλα, και λίγα σιτηρά, και είχαν λίγα πρόβατα και κατσίκες. Οι περισσότεροι όμως ζούσαν από τα μεταλλεία και το λιμάνι, και ο πληθυσμός ανέβαινε και έπεφτε μαζί με την παραγωγή μεταλλεύματος.²¹ Το 1948 ιδρύθηκε η Συνεργατική Πιστωτική Εταιρεία Καραβοστασίου και το 1957 τα συνεργατικά παντοπωλεία του Καραβοστασίου και του Ξερού.

Εκπαίδευση

Τη σχολική χρονιά 1973–74 το ελληνικό δημοτικό σχολείο του Ξερού είχε 100 μαθητές και 3 δασκάλους. Στον Ξερό λειτουργούσε και τεχνική σχολή.

Πληθυσμός

Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, το Καραβοστάσι είχε 38 κατοίκους το 1881, 21 το 1891, 29 το 1901, 81 το 1911 και 142 το 1921.²² Το 1931 το Καραβοστάσι είχε 395 κατοίκους, μαζί με όσους ζούσαν στο λιμάνι, 301 χριστιανούς και 94 μουσουλμάνους, και ο Ξερός 454, 408 χριστιανούς και 46 μουσουλμάνους. Το 1946 το Καραβοστάσι μαζί με τον Ξερό είχε 1.759 κατοίκους, από τους οποίους 1.443 ήταν ορθόδοξοι, 277 μουσουλμάνοι και 39 άλλου θρησκεύματος (στις απογραφές του 1931 και του 1946 καταγραφόταν μόνο το θρήσκευμα). Το 1960 είχε 1.510 κατοίκους: 1.111 Έλληνες, 333 Τούρκους, 14 Μαρωνίτες, 23 Βρετανούς και 29 άλλους. Το 1973 οι Έλληνες ήταν 959.

Εθνικοί αγώνες

Στο ενωτικό δημοψήφισμα του 1950 υπέγραψαν 883 κάτοικοι, ουσιαστικά όλοι οι ενήλικες Έλληνες κάτοικοι. Το Μητρώο Αγωνιστών ΕΟΚΑ καταγράφει 25 Έλληνες κατοίκους του χωριού που συμμετείχαν ή συνέδραμαν στον Αγώνα.

Από τον Ξερό καταγόταν ο αγωνιστής της ΕΟΚΑ Τάκης Σοφοκλέους.²³ Στη θέση Μερσινάκι, κοντά στους Σόλους, έπεσε το 1955 σε ενέδρα εναντίον των Άγγλων ο αγωνιστής της ΕΟΚΑ Χαράλαμπος Μούσκος.²⁴

Η τουρκική εισβολή του 1974

Κατά την τουρκική εισβολή του 1974 το Καραβοστάσι και ο Ξερός καταλήφθηκαν από τον τουρκικό στρατό, και οι Έλληνες κάτοικοί τους υπέστησαν εθνοκάθαρση. Από τότε οι τουρκικές κατοχικές δυνάμεις και η παράνομη κατοχική αρχή εμποδίζουν την επιστροφή τους. Ένας στρατιώτης από την κοινότητα καταγράφηκε ως αγνοούμενος στον Λιμνίτη, και τα λείψανά του έχουν ταυτοποιηθεί. Δύο στρατιώτες της κοινότητας σκοτώθηκαν στην περιοχή του αεροδρομίου Λευκωσίας. Μέσα στη γη της κοινότητας, στην περιοχή των Σόλων, σκοτώθηκε ένας άμαχος.

Οι ανασκαφές της αποστολής του Πανεπιστημίου Laval διακόπηκαν. Τα ευρήματα και το ανασκαφικό υλικό των Σόλων χάθηκαν ή αρπάχτηκαν το καλοκαίρι του 1974, και δεν είναι γνωστό πού βρίσκονται.²⁵ Κατά την Ένωση Κατεχομένων Κοινοτήτων Λευκωσίας, η εκκλησία του Αγίου Νικολάου λεηλατήθηκε και μετατράπηκε παράνομα σε αποθήκη. Στον κατάλογο της Εκκλησίας της Κύπρου του 2009 καταγράφεται με σοβαρές ζημιές και κίνδυνο κατάρρευσης.²⁶