Ο Καραβάς είναι κατεχόμενη κωμόπολη της επαρχίας Κερύνειας. Είναι χτισμένος στην παράκτια πεδιάδα, περίπου 11 χιλιόμετρα δυτικά της Κερύνειας και δύο χιλιόμετρα από τη θάλασσα, δίπλα στη Λάπηθο, και από το 1884 ήταν δήμος. Αποτελούνταν από τέσσερις γειτονιές, την Πάνω Γειτονιά, την Έξω Γειτονιά, την Πετρογειτονιά και τον Άγιο Ανδρέα. Στην απογραφή του 1960 είχε 2.425 κατοίκους, από τους οποίους 2.416 ήταν Έλληνες.

Όνομα

Η τοπική παράδοση συνδέει το όνομα με το καράβι: ο πρώτος κάτοικος της περιοχής ήταν, λέει, ένας τεχνίτης που ναυπηγούσε καράβια ή ένας έμπορος που είχε καράβια. Από το χωριό περνά ο ποταμός που ο Έλληνας γεωγράφος Κλαύδιος Πτολεμαίος (2ος αιώνας μ.Χ.) ονομάζει Λάπηθο. Ο Έλληνας φιλόλογος Αθανάσιος Σακελλάριος σημείωνε το 1890 ότι στον τόπο τον έλεγαν πια «ποταμό του Καραβά».

Αρχαιότητα

Κατά τον Δήμο Καραβά, στη θέση Γύρισμα, στην Πάνω Γειτονιά, βρέθηκαν λείψανα προελληνικής κατοίκησης, και σε άλλα σημεία του χωριού αγγεία της γεωμετρικής και της αρχαϊκής αρχαίας ελληνικής περιόδου.

Στη γη του Καραβά, κοντά στη θάλασσα, βρίσκεται ο αρχαιολογικός χώρος της Λάμπουσας, στη θέση Καταλύματα, που ο Κατάλογος Αρχαίων Μνημείων καταγράφει στον Καραβά. Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, Λάμπουσα ήταν το μεταγενέστερο όνομα της αρχαίας Λαπήθου, που βρισκόταν στην ακτή, σε άλλη θέση από τη σημερινή Λάπηθο. Η ιστορία της αρχαίας πόλης δίνεται στη σελίδα της Λαπήθου. Ο Σακελλάριος είδε κομμάτια από κίονες και κιονόκρανα σε όλη την έκταση της πόλης και σημείωσε ότι θα ήταν πολύ περισσότερα, αν οι κάτοικοι του Καραβά και της Λαπήθου δεν μετέφεραν τα καλύτερα για να χτίσουν τα σπίτια τους. Στα βράχια της ακτής σώζονται λαξευτές δεξαμενές, όπου έμπαινε το νερό της θάλασσας από αυλάκια. Ο Σακελλάριος τις θεώρησε λουτρά ή ιχθυοτροφεία, και ο Βρετανός αρχαιολόγος David Hogarth θαλάσσια λουτρά.

Ελληνική μεσαιωνική περίοδος («Βυζάντιο»)

Στην πρώιμη ελληνική μεσαιωνική («βυζαντινή») περίοδο η Λάμπουσα ήταν πλούσια πόλη, και από τη γη της προέρχονται δύο σημαντικοί θησαυροί. Ο πρώτος βρέθηκε στα τέλη του 19ου αιώνα και το μεγαλύτερο μέρος του το αγόρασε το Βρετανικό Μουσείο το 1899. Κατά τον Δήμο Καραβά, περιλαμβάνει ένα ασημένιο θυμιατό με τις μορφές του Χριστού, της Παναγίας και τεσσάρων αποστόλων, δύο ασημένιους δίσκους και ασημένια κουτάλια. Τον δεύτερο, πολύ πλουσιότερο, τον βρήκαν το 1902 εργάτες από τον Καραβά, που έβγαζαν πέτρες από τα ερείπια. Μόνο ένα μέρος του κατασχέθηκε και παραδόθηκε στο Κυπριακό Μουσείο. Τα περισσότερα κομμάτια φυγαδεύτηκαν από την Κύπρο, τα αγόρασε στο Παρίσι ο Αμερικανός τραπεζίτης John Pierpont Morgan, και το 1917 δωρίστηκαν στο Μητροπολιτικό Μουσείο της Νέας Υόρκης. Το πιο γνωστό μέρος του θησαυρού είναι μια σειρά από εννέα ασημένιους δίσκους με σκηνές από τη ζωή του Δαβίδ, που φέρουν τις σφραγίδες του αυτοκράτορα Ηρακλείου και χρονολογούνται γύρω στο 629–630. Έξι από αυτούς βρίσκονται στη Νέα Υόρκη και τρεις στο Κυπριακό Μουσείο. Μαζί τους βρέθηκαν ασημένιοι δίσκοι με μονογράμματα και χρυσά κοσμήματα, περιδέραια, βραχιόλια, σκουλαρίκια και σταυροί.

Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, όταν η Λάμπουσα καταστράφηκε στην ελληνική μεσαιωνική περίοδο των αραβικών επιδρομών, ο πληθυσμός της μετακινήθηκε στη σημερινή Λάπηθο και στον Καραβά, μακρύτερα από την ακτή.

Πάνω στα ερείπια της πόλης χτίστηκε η μονή της Παναγίας Αχειροποιήτου. Πήρε το όνομά της από μια θαυματουργή εικόνα «αχειροποίητη», δηλαδή καμωμένη όχι από ανθρώπινο χέρι. Ο Βρετανός αρχιτέκτονας George Jeffery, έφορος των αρχαίων μνημείων της Κύπρου στις αρχές του 20ού αιώνα, έκρινε ότι η εκκλησία έχει πολύ αρχαία αρχή. Το παλαιότερο τμήμα της είναι ένας σταυροειδής ναός με κίονες από αρχαιότερο κτίριο και με δάπεδο από χρωματιστά μάρμαρα κομμένα σε γεωμετρικά σχήματα. Ο κατάλογος της Εκκλησίας της Κύπρου του 2009 χρονολογεί τις φάσεις της στον 5ο αιώνα και από τον 12ο ως τον 16ο αιώνα. Κατά τον Δήμο Καραβά και την Ένωση Δήμων Κύπρου, η μονή ήταν ως το 1222 η έδρα του επισκόπου της Λάμπουσας, ενός από τους δεκαπέντε επισκόπους του νησιού. Οι Καραβιώτες πίστευαν ότι μέσα στην εικόνα φυλαγόταν το Άγιο Μανδήλιο, η μορφή του Χριστού που κατά την παράδοση στάλθηκε στον βασιλιά Άβγαρο της Έδεσσας, και η εκκλησία γιόρταζε και στις 16 Αυγούστου, μέρα του Αγίου Μανδηλίου.

Λίγα μέτρα ανατολικά της μονής βρίσκεται το λαξευτό παρεκκλήσι του Αγίου Ευλαμπίου, στη μέση ενός αρχαίου λατομείου. Οι βράχινοι τοίχοι του είναι γεμάτοι θέσεις για τάφους, όπως στις κατακόμβες. Κοντά βρίσκεται η εκκλησία του Αγίου Ευλαλίου, επισκόπου Λαπήθου, που ο Έλληνας χρονογράφος Λεόντιος Μαχαιράς (15ος αιώνας) αναφέρει ανάμεσα στους αγίους της Κύπρου.

Από την ίδια περίοδο σώζονται ελληνορθόδοξα ξωκλήσια σε όλη τη γη του Καραβά. Ο Άγιος Παντελεήμονας στην Πάνω Γειτονιά χρονολογείται στην πρώιμη ελληνική μεσαιωνική περίοδο, ενώ ο Άγιος Αντώνιος, η Αγία Μαρίνα και ο Απόστολος Παύλος στον 12ο αιώνα. Στο βουνό, νότια του χωριού, βρίσκεται το λαξευτό ναΐδριο της Παναγίας Γαλατερούσας, του 11ου ως 13ου αιώνα. Κατά την τοπική παράδοση, στη θέση του Αποστόλου Παύλου κατέφυγε ο απόστολος, όταν τον πετροβόλησαν οι κάτοικοι της Λάμπουσας.

Φραγκοκρατία, Βενετοκρατία

Κατά τον Δήμο Καραβά και την Ένωση Δήμων Κύπρου, τον 14ο και τον 15ο αιώνα αναφέρεται ένας οικισμός με το όνομα Πραστειό του Καραβά (Prastio di Caravo), στον οποίο ανήκε η μονή της Αχειροποιήτου. Το τοπωνύμιο Πραστιόν σωζόταν ως τον 20ό αιώνα στη γη του Καραβά.

Στα μέσα του 16ου αιώνα η εκκλησία της Αχειροποιήτου μεγάλωσε πολύ. Χτίστηκε νέα μεγάλη αψίδα, ο ναός επεκτάθηκε προς τα δυτικά και προστέθηκε μια στοά με τρία τόξα. Κατά τον Jeffery, τα έργα έγιναν πιθανότατα με δαπάνη του Alessandro Flatros, που ο τάφος του, του 1563, βρίσκεται στο νέο τμήμα. Ο Γάλλος ιστορικός Louis de Mas Latrie (19ος αιώνας) διάβαζε ακόμη τη χρονολογία στην πλάκα. Στην ίδια εκκλησία ο Βρετανός πρόξενος στο Χαλέπι Alexander Drummond, που περιόδευσε την Κύπρο στα μέσα του 18ου αιώνα, είδε την επιτύμβια πλάκα ενός Λαπηθιώτη που πέθανε το 1546.

Τον 16ο αιώνα χτίστηκε, κατά τον Jeffery, και η σημερινή εκκλησία του Αγίου Ευλαλίου, πάνω στα ίχνη ενός παλαιότερου ναού με ψηφιδωτό δάπεδο. Ο Jeffery τη θεωρούσε από τις ωραιότερες και καλύτερα σωζόμενες εκκλησίες της εποχής της στην Κύπρο. Ο τρούλος της στηρίζεται σε τόξα πάνω σε τέσσερις αρχαίους μαρμάρινους κίονες. Οι τρεις από αυτούς λαξεύτηκαν ώστε να ταιριάζουν με τον τέταρτο, και στην επιφάνειά τους αφέθηκε ένας μεγάλος ανάγλυφος σταυρός.

Τουρκοκρατία

Ο Άγγλος περιηγητής Richard Pococke πέρασε το 1738 από τα ερείπια της Λάμπουσας και διανυκτέρευσε στο «πλούσιο μοναστήρι» της Αχειροποιήτου. Κατά τον Δήμο Καραβά, στα μέσα του 18ου αιώνα το μοναστήρι λεηλατήθηκε και οι Τούρκοι κατέστρεψαν την παλιά εικόνα της Παναγίας. Το 1765 ο ιερομόναχος Φιλόθεος έφτιαξε νέα εικόνα και έβαλε μέσα της ένα κομμάτι λινό πανί που βρέθηκε στην παλιά. Το τέμπλο ξαναφτιάχτηκε με εικόνες του 18ου και των αρχών του 19ου αιώνα.

Στην οθωμανική κτηματική απογραφή του 1832/33, που κατέγραφε μόνο όσους είχαν περιουσία, ο Καραβάς καταγράφεται ως γειτονιά της Λαπήθου, με 135 χριστιανικά νοικοκυριά ιδιοκτητών. Οι κάτοικοι καλλιεργούσαν σιτηρά, αμπέλια και βαμβάκι, και τα περισσότερα δέντρα τους ήταν ελιές. Οι Έλληνες κάτοικοι έχτιζαν τις εκκλησίες τους. Ο Άγιος Γεώργιος χτίστηκε στα μέσα του 19ου αιώνα, στη θέση ενός παλαιότερου μοναστηριού, και ο Jeffery θαύμασε το εσωτερικό του, γεμάτο σκαλιστό ξύλο ζωγραφισμένο με ασυνήθιστο τρόπο. Κατά τον Δήμο Καραβά, την Αγία Ειρήνη έχτισαν ο πρωτοσύγκελος Λαυρέντιος και ο γιος του, ο Χατζηνικόλας.

Κατά την τοπική παράδοση, το 1821 οι Καραβιώτες εφοδίασαν με τρόφιμα τα πλοία του Κωνσταντίνου Κανάρη, όταν ήρθαν στα παράλια του Καραβά και της Λαπήθου. Στις 13 Ιουλίου 1821, στις σφαγές των αρχιερέων και των προκρίτων της Κύπρου, αποκεφαλίστηκε στην πλατεία του σαραγιού της Λευκωσίας και ο Χατζηνικόλας Λαυρεντίου, πρωτοσύγκελος και πρόκριτος του Καραβά.

Αγγλοκρατία

Στις 7 Ιουνίου 1884 ο Καραβάς ανακηρύχθηκε δήμος. Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, ως το 1933 ανήκαν στον δήμο και τα γειτονικά χωριά Μότηδες, Παλαιόσοφος, Φτέρυχα και Ελιά, που είχαν υπογράψει μαζί του την αίτηση. Ο Σακελλάριος περιγράφει τον Καραβά γύρω στο 1890 ως κώμη με χριστιανούς κατοίκους, με δημαρχείο, κωμοδικείο και ελληνικά δημοτικά σχολεία αγοριών και κοριτσιών. Το νερό του ποταμού πότιζε τους κήπους, που έκαναν τον Καραβά και τη Λάπηθο «αληθινό παράδεισο» το καλοκαίρι, και κινούσε πολλούς αλευρόμυλους.

Η Συνεργατική Πιστωτική Εταιρεία Καραβά «Σωτηρία» ιδρύθηκε το 1917 και ήταν από τις πρώτες που γράφτηκαν στο μητρώο των συνεργατικών εταιρειών της Κύπρου. Αργότερα ιδρύθηκαν συνεργατικό παντοπωλείο και συνεργατική εταιρεία ελαιοπαραγωγών. Τον 20ό αιώνα κύρια καλλιέργεια έγιναν τα λεμόνια. Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, ο Καραβάς είχε την πιο μεγάλη έκταση εσπεριδοειδών στην επαρχία. Κατά τον Δήμο Καραβά, από το 1951 οι Καραβιώτες γιόρταζαν κάθε Σεπτέμβριο, όταν άρχιζε το μάζεμα των λεμονιών, με τον «Χορό του Λεμονιού» σε παραθαλάσσια κέντρα του χωριού. Τα ζευγάρια χόρευαν κρατώντας ένα λεμόνι ανάμεσα στα μέτωπά τους, χωρίς να το αγγίζουν με το χέρι, και εκλεγόταν η «Μις Λεμόνι». Τον χορό τον διοργάνωνε αργότερα η Αθλητική Ένωση Καραβά, και ο τελευταίος έγινε τον Σεπτέμβριο του 1973. Ονομαστή ήταν και η δαντέλα «φερβολιτέ» των γυναικών του Καραβά, που το 2017 εντάχθηκε στον κατάλογο της Άυλης Πολιτιστικής Κληρονομιάς της Κύπρου. Στις αρχές του 20ού αιώνα χτίστηκε στο κέντρο του χωριού η μεγαλύτερη εκκλησία του, η Παναγία Ευαγγελίστρια.

Κατά τον Δήμο Καραβά, 65 Καραβιώτες πολέμησαν ως εθελοντές στους Βαλκανικούς Πολέμους και πάνω από 150 στον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Πολλοί μετανάστευσαν στην Αμερική, όπου το 1937 Καραβιώτες και Λαπηθιώτες ίδρυσαν στη Νέα Υόρκη το σωματείο «Λάμπουσα».

Στο ενωτικό δημοψήφισμα του 1950 υπέγραψαν 1.520 κάτοικοι στις τρεις ενορίες του Καραβά, του Αγίου Γεωργίου, της Ευαγγελίστριας και της Αγίας Ειρήνης, ουσιαστικά όλοι οι ενήλικες Έλληνες κάτοικοι. Το Μητρώο Αγωνιστών ΕΟΚΑ καταγράφει 57 Έλληνες κατοίκους του χωριού που συμμετείχαν ή συνέδραμαν στον Αγώνα.

Εκκλησίες και μονές

Στη γη του Καραβά υπάρχουν ακόμη τα ερειπωμένα ξωκλήσια του Αγίου Ανδρέα, του 17ου αιώνα, του Αρχαγγέλου, του Αγίου Πέτρου και του Αγίου Κυριακού, και ένα δεύτερο ξωκλήσι του Αποστόλου Παύλου. Το ελληνορθόδοξο κοιμητήριο βρίσκεται περίπου ένα χιλιόμετρο ανατολικά του κέντρου, στον δρόμο προς τους Μότηδες.¹

Εκπαίδευση

Τα πρώτα γράμματα τα έμαθαν τα παιδιά του Καραβά στο μοναστήρι της Αχειροποιήτου. Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, το σχολείο μεταφέρθηκε ύστερα στο μετόχι του Κύκκου στο χωριό και στη δεκαετία του 1860 οι κάτοικοι έχτισαν με δικά τους έξοδα το πρώτο κοινοτικό σχολείο. Ο Josiah Spencer, πρώτος Βρετανός επιθεωρητής της εκπαίδευσης, γράφει ότι ο νέος δάσκαλος, ο Γεώργιος Κυριακίδης, ήρθε από τη Λάπηθο φέρνοντας μαζί του αρκετούς μαθητές του, και ότι τον μισθό του τον πλήρωναν η εκκλησιαστική επιτροπή και το μοναστήρι της Αχειροποιήτου. Από το 1883 λειτούργησε χωριστό παρθεναγωγείο. Τη σχολική χρονιά 1973–74 τα δύο ελληνικά δημοτικά σχολεία του Καραβά είχαν 301 μαθητές και 10 δασκάλους. Λειτουργούσαν επίσης νηπιαγωγεία και μια ιδιωτική σχολή μέσης εκπαίδευσης.

Πληθυσμός

Ο Καραβάς μεγάλωνε σταθερά. Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, ο Καραβάς είχε 1.474 κατοίκους το 1881, 1.586 το 1891, 1.593 το 1901, 1.695 το 1911 και 1.807 το 1921.² Το 1931 είχε 1.887 κατοίκους και το 1946 2.156, σχεδόν όλοι ορθόδοξοι (στις απογραφές του 1931 και του 1946 καταγραφόταν μόνο το θρήσκευμα). Το 1960 είχε 2.425 κατοίκους, από τους οποίους 2.416 Έλληνες, και το 1973 2.251 Έλληνες.

Η τουρκική εισβολή του 1974

Στις 20 Ιουλίου 1974 ο τουρκικός στρατός αποβιβάστηκε στις ακτές του Καραβά, στο Πέντε Μίλι, και ο Καραβάς βρέθηκε στο μέτωπο. Κατά τον Δήμο Καραβά, οι κάτοικοι οργάνωσαν πρόχειρη γραμμή άμυνας από το Έξι Μίλι ως τον Πενταδάκτυλο. Στις 6 Αυγούστου 1974, ενώ ίσχυε η κατάπαυση του πυρός, οι τουρκικές δυνάμεις επιτέθηκαν από ξηρά και θάλασσα και κατέλαβαν τον Καραβά και τη Λάπηθο. Ο ελληνικός πληθυσμός υπέστη εθνοκάθαρση και οι Καραβιώτες έγιναν πρόσφυγες. Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, τον Οκτώβριο του 1975 είχαν μείνει στο χωριό 31 εγκλωβισμένοι και τον Φεβρουάριο του 1976 23, και ως τον Αύγουστο του 1976 εκδιώχθηκαν όλοι. Από τότε οι τουρκικές κατοχικές δυνάμεις και η παράνομη κατοχική αρχή εμποδίζουν την επιστροφή των κατοίκων. Ο Δήμος Καραβά λειτουργεί προσωρινά στη Λευκωσία, μαζί με το Προσφυγικό Σωματείο «Ο Καραβάς», που ιδρύθηκε το 1987, και τα άλλα σωματεία των Καραβιωτών.

Έντεκα Καραβιώτες, δέκα από αυτούς άμαχοι, καταγράφηκαν ως αγνοούμενοι. Τα λείψανα των οκτώ έχουν εντοπιστεί και ταυτοποιηθεί, ενώ τρεις εξακολουθούν να αγνοούνται. Δύο χάθηκαν στον ίδιο τον Καραβά και εννέα αλλού, κυρίως στις περιοχές της Εληάς και της Φτέρυχας, στη Λάπηθο και στον Αστυνομικό Σταθμό Κερύνειας. Άλλοι τέσσερις Καραβιώτες, τρεις άμαχοι και ένας στρατιώτης, σκοτώθηκαν αλλού, στην Κερύνεια, στην Άνω Κερύνεια και στην περιοχή της Λαπήθου.

Στη γη του Καραβά καταγράφονται 37 νεκροί του 1974: 16 στρατιώτες και 21 άμαχοι, στο Πέντε Μίλι, στο Έξι Μίλι, στο Πικρό Νερό, στους Μύλους και μέσα στο χωριό.

Οι κατοχικές αρχές μετέτρεψαν παράνομα την εκκλησία της Παναγίας Ευαγγελίστριας σε τζαμί. Ο Άγιος Γεώργιος, η Αγία Ειρήνη και ο Άγιος Ανδρόνικος βεβηλώθηκαν και λεηλατήθηκαν. Οι κατοχικές αρχές περιέκλεισαν παράνομα τη μονή της Αχειροποιήτου, τον Άγιο Ευλάλιο και τον Άγιο Ευλάμπιο μέσα σε τουρκικό στρατόπεδο. Το παρεκκλήσι της μονής και ο Άγιος Ευλάλιος βεβηλώθηκαν και λεηλατήθηκαν, και ο Άγιος Ευλάμπιος βεβηλώθηκε και χρησιμοποιείται ως αποθήκη ξύλων. Η Παναγία Γαλατερούσα υπέστη σοβαρές ζημιές.