Η Καλοψίδα είναι ελληνική κοινότητα της κατεχόμενης επαρχίας Αμμοχώστου. Βρίσκεται 13 χιλιόμετρα δυτικά της Αμμοχώστου, σε υψόμετρο 20 μέτρων, στη γεωγραφική περιφέρεια των Κοκκινοχωριών. Στη γη της βρίσκονται ένας οικισμός και ένα νεκροταφείο της εποχής του Χαλκού, που ερευνήθηκαν από το 1894 ως το 1959. Στην απογραφή του 1960 είχε 975 κατοίκους, όλους Έλληνες.

Όνομα

Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, που παραθέτει τον Σίμο Μενάρδο, το όνομα είναι αρχαίο ελληνικό και προέρχεται από τη λέξη «καλοψίς», δηλαδή τόπος που δίνει καλά προσφάγια, ή από το «καλή όψις».¹ Το χωριό εμφανίζεται με το ίδιο όνομα στον Κύπριο χρονογράφο του 15ου αιώνα Λεόντιο Μαχαιρά. Στις ιταλικές πηγές του 15ου και του 16ου αιώνα γράφεται «Calopsida», «Galopsida» και «Calopsides».²

Ίδρυση και πρώτες αναφορές

Η γη της Καλοψίδας κατοικείται από την προελληνική εποχή, όπως δείχνουν οι αρχαιολογικοί χώροι της. Η πρώτη γραπτή αναφορά στο χωριό είναι του Μαχαιρά, που το μνημονεύει στα γεγονότα του Αυγούστου του 1425. Το ίδιο επεισόδιο το διηγείται και ο Κύπριος χρονογράφος του 16ου αιώνα Φλώριος Βουστρώνιος.³

Αρχαιολογικοί χώροι

Τον Απρίλιο του 1894 ο Βρετανός αρχαιολόγος John Linton Myres ερεύνησε για μία εβδομάδα την Καλοψίδα, που τότε ήταν ο πιο ανατολικός γνωστός οικισμός της εποχής του Χαλκού στην Κύπρο. Στο σκάμμα του δρόμου αναγνώρισε τον οικισμό από τη χειροποίητη κεραμική και ένα στρώμα από όστρακα θαλασσινών. Βρήκε ένα κομμάτι λιθόκτιστου τοίχου, χειρόμυλο, υφαντικά βάρη, πέτρινα πιατάκια με ίχνη κόκκινης χρωστικής και σκουριές, και συμπέρανε ότι στο χωριό υπήρχε εργαστήριο κεραμικής. Άνοιξε ακόμη 31 τάφους σε πέντε θέσεις του νεκροταφείου, με αγγεία, χάλκινα εγχειρίδια και καρφίτσες, ένα ασημένιο δαχτυλίδι και χάντρες αιγυπτιακού τύπου. Ορισμένα αγγεία, του τύπου που οι αρχαιολόγοι ονομάζουν Tell el-Yahudiyeh, και οι χάντρες δείχνουν επαφές του οικισμού με την Αίγυπτο και την ακτή της Συροπαλαιστίνης. Τα ευρήματα μοιράστηκαν ανάμεσα στο Κυπριακό Μουσείο, στο Βρετανικό Μουσείο και στο Ashmolean της Οξφόρδης, όπου τα αντικείμενα της Καλοψίδας αποτέλεσαν τον πυρήνα της κυπριακής συλλογής του μουσείου.⁴

Το 1924 ο Σουηδός αρχαιολόγος Einar Gjerstad ανέσκαψε στην Καλοψίδα ένα σπίτι με δέκα δωμάτια, μια εσωτερική και μια εξωτερική αυλή, χτισμένο με πλίθινους τοίχους πάνω σε πέτρινα θεμέλια, και κάτω από αυτό σκάφτηκε στρώμα προς στρώμα ως τον βράχο. Ο Gjerstad θεώρησε τα δωμάτια εργαστήρια, αποθήκες και κοιτώνες, και τη μία αυλή χώρο για το μαγείρεμα.⁵ Το 1954 ο Κύπρος Τσαγγαρίδης, βοηθός του Κυπριακού Μουσείου, εντόπισε στη θέση Ταούτης έναν τάφο που είχε ήδη συληθεί εν μέρει και αργότερα τον ανέσκαψε· βρέθηκε σε αυτόν ένας γραπτός αμφορέας με διακόσμηση από δίχτυα και κυματιστές γραμμές.⁶

Το 1959 ο Σουηδός αρχαιολόγος Paul Astrom έκανε δοκιμαστικές τομές στο ύψωμα του χωριού και στη θέση Κουφός. Στο ύψωμα βρήκε δύο δωμάτια ενός κτηρίου με μεγάλα πιθάρια, που καταστράφηκε από φωτιά γύρω στο 1600 π.Χ. Στον Κουφό μια τομή έδωσε περίπου 223.000 όστρακα, γύρω στα 260 σχεδόν ακέραια αγγεία, σκουριές χαλκού, μεταλλεύματα και ένα χερούλι με σημεία της κυπρομινωικής γραφής, της γραφής της Κύπρου της εποχής του Χαλκού. Ο Astrom συμπέρανε ότι στον οικισμό λιωνόταν χαλκός και κατασκευάζονταν μεταλλικά αντικείμενα. Κατά τη μελέτη του, ο οικισμός στον Κουφό εγκαταλείφθηκε γύρω στο 1400 π.Χ.⁷ Οι ανασκαφές αυτές έγιναν πριν από το 1974· από τότε, όπως σημείωσε το 2012 η Αυστραλή αρχαιολόγος Jennifer Webb, ο χώρος βρίσκεται στην κατεχόμενη περιοχή και δεν είναι προσιτός για νέα έρευνα.⁸

Αρχαιότητα

Οι έρευνες δείχνουν ότι η γη της Καλοψίδας κατοικήθηκε σε όλη σχεδόν την προελληνική εποχή του Χαλκού, ως τα μέσα της δεύτερης χιλιετίας π.Χ. Ανάμεσα στα όστρακα του Κουφού υπάρχουν και λίγα της γεωμετρικής αρχαίας ελληνικής περιόδου, που δείχνουν ότι η θέση κατοικήθηκε ξανά, έστω για λίγο.⁹

Φραγκοκρατία, Βενετοκρατία

Τον Αύγουστο του 1425 ο στόλος του σουλτάνου της Αιγύπτου, με πενήντα γαλέρες, έφτασε στην Αμμόχωστο. Οι Μαμελούκοι αποβίβασαν στρατό, πεζούς και ιππείς, και έκαψαν την Τράπεζα, στη γη της γειτονικής Αχερίτου, και την Καλοψίδα. Ο πρίγκιπας της Γαλιλαίας, αδελφός του βασιλιά, που είχε σταλεί εναντίον τους, πληροφορήθηκε ότι βρίσκονταν στην Καλοψίδα, αλλά όταν έφτασε εκείνοι είχαν φύγει προς τη Στύλλους.¹⁰

Το 1474 η βασίλισσα Αικατερίνη Κορνάρο έδωσε στον Βενετό ευγενή Γεώργιο Κονταρίνι, πρώτο της ξάδελφο, τον τίτλο του κόμη της Γιάφας. Μαζί με τον τίτλο του έδωσε ως φέουδα την Καλοψίδα, τη Βαβατσινιά και την Πλατανιστάσα· ο Γεώργιος Βουστρώνιος προσθέτει και το Δάλι. Λίγο αργότερα, κατά τον Γάλλο ιστορικό του 19ου αιώνα Louis de Mas Latrie, η κομητεία αφαιρέθηκε από τον Κονταρίνι και τα χωριά της επέστρεψαν στο βασιλικό κτήμα.¹¹

Τουρκοκρατία

Στην κτηματική απογραφή που έκανε η οθωμανική διοίκηση το 1832/33, που κατέγραφε μόνο όσους είχαν περιουσία, η Καλοψίδα είναι χωριό με μεικτό πληθυσμό, με 64 νοικοκυριά με περιουσία. Είχαν κυρίως βαμβακοχώραφα, λίγα σιτοχώραφα, σχεδόν 900 πρόβατα και κατσίκες και 19 ζευγάρια βόδια. Το μεγαλύτερο κτήμα ήταν ένα τσιφλίκι, που ανήκε σε χριστιανό ιδιοκτήτη.¹²

Εκκλησίες και μονές

Η ελληνική ορθόδοξη ενοριακή εκκλησία του χωριού, στη βόρεια άκρη του οικισμού, είναι αφιερωμένη στον Τίμιο Πρόδρομο και χρονολογείται στον 17ο ή στον 18ο αιώνα. Είναι Αρχαίο Μνημείο. Στην ανατολική άκρη του χωριού βρίσκεται το παρεκκλήσι της Παναγίας, του 20ού αιώνα.¹³

Αρχαίο Μνημείο είναι επίσης η εκκλησία του Αγίου Ανδρονίκου. Στη γη του χωριού, νότια του κοιμητηρίου, υπήρχε ακόμη το μικρό ξωκλήσι του Αγίου Γεωργίου, που σήμερα είναι ερειπωμένο.¹⁴

Οικονομία και κοινωνική ζωή

Η Καλοψίδα ήταν γνωστή ήδη τον 16ο αιώνα για ένα φυτό που φύτρωνε άφθονο στη γη της, την «τσένερη» των χωρικών, από τη στάχτη του οποίου έφτιαχναν σαπούνι. Ο Ιταλός συγγραφέας Tommaso Porcacchi γράφει το 1576 ότι με αυτό λεύκαιναν και το καμελότο, το ύφασμα από κατσικίσιο μαλλί που υφαινόταν σε μεγάλες ποσότητες στο νησί· το ίδιο αναφέρει και ο Φλαμανδός περιηγητής Ιωάννης Κοτόβικος, που επισκέφθηκε την Κύπρο το 1598/99.¹⁵

Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, παρά τη λίγη βροχή, το υπόγειο νερό των Κοκκινοχωριών επέτρεψε στους κατοίκους να στραφούν νωρίς στις αρδευόμενες καλλιέργειες. Πριν από το 1974 καλλιεργούσαν κυρίως πατάτες, εσπεριδοειδή, σιτηρά και λαχανικά, και το 1973 εκτρέφονταν στο χωριό περισσότερα από 3.300 πρόβατα. Πολλοί κάτοικοι εργάζονταν στην κοντινή Αμμόχωστο και στη βρετανική βάση της Δεκέλειας.¹⁶ Το 1945 ιδρύθηκε η Νέα Συνεργατική Πιστωτική Εταιρεία Καλοψίδας.

Εκπαίδευση

Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, τη δεκαετία του 1870 λειτουργούσε στην Καλοψίδα ιδιωτικό σχολείο «των κοινών γραμμάτων». Σε αυτό φοίτησε το 1876, με άλλους τέσσερις μαθητές, ο λόγιος Ιερώνυμος Περιστιάνης, του οποίου ο πατέρας είχε μεγάλη έπαυλη στο χωριό. Δάσκαλοι ήταν ο Κωνσταντής Παπαγιώρκη και ο εφημέριος του χωριού Χατζηπαπαγιάννης.¹⁷ Τη σχολική χρονιά 1973–74 το ελληνικό δημοτικό σχολείο της Καλοψίδας είχε 172 μαθητές και έξι δασκάλους.

Πληθυσμός

Ο πληθυσμός της Καλοψίδας μεγάλωνε σταθερά στον 20ό αιώνα. Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, η Καλοψίδα είχε 307 κατοίκους το 1881, 344 το 1891, 383 το 1901, 436 το 1911 και 471 το 1921.¹⁸ Το 1931 είχε 574 κατοίκους, 573 χριστιανούς και έναν μουσουλμάνο, και το 1946 851, από τους οποίους 850 ήταν ορθόδοξοι και ένας μουσουλμάνος (στις απογραφές του 1931 και του 1946 καταγραφόταν μόνο το θρήσκευμα). Το 1960 είχε 975 κατοίκους, όλους Έλληνες, και το 1973 1.023 Έλληνες.

Εθνικοί αγώνες

Στο ενωτικό δημοψήφισμα του 1950 υπέγραψαν 451 κάτοικοι της Καλοψίδας. Το Μητρώο Αγωνιστών ΕΟΚΑ καταγράφει 112 Έλληνες κατοίκους του χωριού που συμμετείχαν ή συνέδραμαν στον Αγώνα.

Από την Καλοψίδα καταγόταν ο αγωνιστής της ΕΟΚΑ Χαράλαμπος Μιχαήλ.¹⁹

Η τουρκική εισβολή του 1974

Κατά την τουρκική εισβολή του 1974, καθώς προχωρούσε ο τουρκικός στρατός, οι κάτοικοι της Καλοψίδας αναγκάστηκαν να εγκαταλείψουν το χωριό, που καταλήφθηκε, και ο ελληνικός πληθυσμός του υπέστη εθνοκάθαρση.²⁰ Κατά την κυβέρνηση της Κύπρου, όπως καταγράφει η Ευρωπαϊκή Επιτροπή Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων στην έκθεσή της του 1976, περίπου δέκα άνθρωποι που είχαν μείνει στο χωριό κρατούνταν εκεί σε περιορισμό, και οι τελευταίοι κάτοικοι εκδιώχθηκαν στις ελεύθερες περιοχές στα τέλη Ιουνίου του 1975. Η ίδια έκθεση παραθέτει εκθέσεις του Γενικού Γραμματέα του ΟΗΕ για την αφαίρεση εξοπλισμού από τουρκικές δυνάμεις σε ένα εργοστάσιο νότια της Καλοψίδας.²¹ Από τότε οι τουρκικές κατοχικές δυνάμεις και η παράνομη κατοχική αρχή εμποδίζουν την επιστροφή των κατοίκων.

Δύο κάτοικοι του χωριού, και οι δύο άμαχοι, σκοτώθηκαν μέσα στην Καλοψίδα. Άλλοι δύο, στρατιώτες, σκοτώθηκαν έξω από αυτήν: ο ένας τραυματίστηκε θανάσιμα στην περιοχή του Αγίου Ερμολάου και ο άλλος έπεσε στην Πράσινη Γραμμή της Λευκωσίας. Ένας ακόμη κάτοικος, στρατιώτης, καταγράφηκε ως αγνοούμενος στην περιοχή της Κλεπίνης· τα λείψανά του εντοπίστηκαν και ταυτοποιήθηκαν.

Οι κατοχικές αρχές μετέτρεψαν παράνομα την εκκλησία του Τιμίου Προδρόμου σε τζαμί και αφαίρεσαν τους σταυρούς της· από τότε που χτίστηκε νέο τζαμί, γύρω στο 2000, είναι εγκαταλελειμμένη και σε κακή κατάσταση. Το παρεκκλήσι της Παναγίας μετατράπηκε παράνομα σε αποθήκη ζωοτροφών, με τις πόρτες και τα παράθυρά του χτισμένα, και το κοιμητήριο του χωριού είναι σήμερα ερειπωμένο.²²