Η Καλογραία είναι ελληνική κοινότητα της κατεχόμενης επαρχίας Κερύνειας. Βρίσκεται 28 χιλιόμετρα ανατολικά της Κερύνειας, σε υψόμετρο 140 μέτρων, στις βόρειες πλαγιές του Πενταδακτύλου. Η γη της απλωνόταν από τα δάση της οροσειράς ως τη θάλασσα και περιλάμβανε δύο σημαντικά μνημεία, την εκκλησία του Αντιφωνητή και τη μονή της Παναγίας της Μελανδρύνας.¹ Στην απογραφή του 1960 είχε 571 κατοίκους, όλους Έλληνες.

Όνομα

Στον χάρτη της Κύπρου του Kitchener, στα πρώτα χρόνια της Αγγλοκρατίας, το όνομα του χωριού γράφεται «Kalorka». Στην απογραφή του 1931 το χωριό γράφεται «Kalogrea», και ο Βρετανός αρχιτέκτονας George Jeffery, που κατέγραψε τα μνημεία της Κύπρου στις αρχές του 20ού αιώνα, το γράφει «Kalorha».²

Ίδρυση και πρώτες αναφορές

Κατά μια τοπική παράδοση, που καταγράφει η Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, στη θέση του χωριού εγκαταστάθηκε πρώτη μια γυναίκα που μαγείρευε για τους μοναχούς του γειτονικού μοναστηριού του Αντιφωνητή. Γι’ αυτό ο οικισμός που σχηματίστηκε αργότερα εκεί ονομάστηκε Καλογραία.³ Με το δικό του όνομα το χωριό καταγράφεται στην οθωμανική κτηματική απογραφή του 1832/33.

Αρχαιότητα

Ο Έλληνας φιλόλογος Αθανάσιος Σακελλάριος, που περιηγήθηκε την Κύπρο τον 19ο αιώνα, βρήκε το 1851 στη μονή της Παναγίας της Μελανδρύνας, δίπλα στην πόρτα της εκκλησίας, μια ελλιπή ελληνική επιγραφή, ένα αφιέρωμα:

Ἀπολλονίδου εὐχήν.

(Τάμα του Απολλωνίδη.)

Ο Σακελλάριος θεώρησε πιθανότατο ότι η πέτρα μεταφέρθηκε στη μονή από τα ερείπια μιας αρχαίας παράλιας πόλης στο ακρωτήριο Μούλος, μισή ώρα ανατολικότερα. Την πόλη αυτή ταύτιζε, όπως αργότερα και ο Βρετανός αρχαιολόγος David Hogarth, που περιηγήθηκε την Κύπρο το 1888, με τη Μακαρία που αναφέρει ο Έλληνας γεωγράφος του 2ου αιώνα Κλαύδιος Πτολεμαίος.⁴

Βενετοκρατία

Τον 16ο αιώνα ο Κύπριος Δομινικανός ιστορικός Στέφανος Λουζινιανός μνημονεύει «το χωριό μας που λέγεται Antifoniti», με το όνομα του μοναστηριού του Αντιφωνητή.⁵ Κατά τον Hogarth, το Antiphoniti ήταν ένα από τα χωριά της περιοχής της Κυθρέας, μαζί με την Κνώδαρα και την Τρυπημένη, που ανήκαν στο φέουδο των κομήτων της Καρπασίας. Από το 1510 ως την τουρκική κατάκτηση το φέουδο το είχε η βενετική οικογένεια Giustiniani.⁶

Τουρκοκρατία

Στην κτηματική απογραφή που έκανε η οθωμανική διοίκηση το 1832/33, που κατέγραφε μόνο όσους είχαν περιουσία, η Καλογραία καταγράφεται ως χριστιανικό χωριό με εννέα νοικοκυριά με περιουσία. Είχαν αμπέλια, σιτοχώραφα, δύο αλώνια, 114 ελιές, 40 κατσίκες και λίγα βόδια και αγελάδες. Η μονή της Μελανδρύνας καταγράφεται χωριστά, με σιτοχώραφα, περιβόλι, τρεχούμενο νερό, ελαιοτριβείο, 180 ελιές και 250 κατσίκες· η περιουσία της εκτιμήθηκε σχεδόν τριπλάσια από εκείνη όλων των ιδιοκτητών του χωριού μαζί.⁷

Το 1787 ο Άγγλος βοτανολόγος John Sibthorp βρήκε το μοναστήρι του Αντιφωνητή με ηγούμενο έναν πολύ ηλικιωμένο μοναχό. Στον κήπο του υπήρχε ένα δέντρο που οι ντόπιοι ονόμαζαν «Ξύλον Εφέντη», και όσοι το επισκέπτονταν έκοβαν κομμάτια από τον κορμό του για να τα φυλάξουν στα σπίτια και στις εκκλησίες τους.⁸

Εκκλησίες και μονές

Η ελληνική ορθόδοξη ενοριακή εκκλησία του χωριού είναι αφιερωμένη στον άγιο Μάμα και χτίστηκε το 1858.⁹

Περίπου ενάμισι χιλιόμετρο νοτιοδυτικά του χωριού, σε μια δασωμένη κοιλάδα του Πενταδακτύλου, βρίσκεται η εκκλησία του Χριστού Αντιφωνητή, το καθολικό του ομώνυμου μοναστηριού. Ο κατάλογος κατεχόμενων ναών της Εκκλησίας της Κύπρου του 2009 τη χρονολογεί στον 12ο αιώνα, στη μέση ελληνική μεσαιωνική περίοδο, με προσθήκες του 16ου. Ο μεγάλος τρούλος της στηρίζεται σε οκτώ κτιστούς κίονες, και γύρω στο τέλος του 15ου αιώνα προστέθηκαν νάρθηκας και, στη νότια πλευρά, μια στοά με λεπτούς κίονες και οξυκόρυφα τόξα. Ο Jeffery περιγράφει τις τοιχογραφίες: τον Χριστό στον τρούλο, αγίους σε φυσικό μέγεθος και ένα «Δέντρο του Ιεσσαί», δηλαδή μια παράσταση της γενεαλογίας του Χριστού. Κατά τον ίδιο, με την τουρκική κατάκτηση το μοναστήρι κινδύνευσε να περάσει σε μουσουλμανική χρήση, και το αγόρασε ένας Κύπριος ως προσωπική του περιουσία· το 1906 πουλήθηκε στη μονή του Κύκκου.¹⁰ Η εκκλησία και το μοναστήρι του Αντιφωνητή είναι Αρχαία Μνημεία.

Περίπου δύο χιλιόμετρα βορειοδυτικά του χωριού, προς τη θάλασσα, βρίσκεται η μονή της Παναγίας της Μελανδρύνας. Είναι και αυτή Αρχαίο Μνημείο. Η καμαροσκέπαστη εκκλησία της είναι του 15ου αιώνα. Ο Jeffery σημειώνει ότι το ξυλόγλυπτο τέμπλο της, του 16ου αιώνα, ήταν ίδιο με εκείνο του Αντιφωνητή, και ότι από τα μοναστηριακά κτίρια σωζόταν ένα διώροφο περιστύλιο στη βόρεια πλευρά. Ο Σακελλάριος βρήκε τη μονή με ωραίο κήπο με οπωροφόρα δέντρα και αξιόλογο ελαιώνα.¹¹

Στη γη του χωριού βρίσκονταν ακόμη το Αγίασμα του Αντιφωνητή, παρεκκλήσι του 12ου αιώνα, και το παρεκκλήσι του Αγίου Νικολάου, του 20ού αιώνα.

Οικονομία και κοινωνική ζωή

Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, πριν από το 1974 οι κάτοικοι καλλιεργούσαν ελιές, χαρουπιές, σιτηρά και κτηνοτροφικά φυτά, συχνά στα ίδια χωράφια. Το χωριό ήταν γνωστό για τα χρυσόμηλα, δηλαδή τα βερίκοκα, των ποτιστικών του χωραφιών: το 1971 μετρήθηκαν 7.621 βερικοκιές.¹² Κατά την ίδια εγκυκλοπαίδεια, οι παραγωγοί χρυσομήλων της Καλογραίας, του Αγίου Αμβροσίου και της Χάρκειας ίδρυσαν κοινή εταιρεία, για να διαθέτουν την παραγωγή τους σε καλύτερες τιμές.¹³ Το 1944 ιδρύθηκε η Νέα Συνεργατική Πιστωτική Εταιρεία Καλογραίας και το 1947 το Συνεργατικό Παντοπωλείο Καλογραίας.

Εκπαίδευση

Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, πριν από την Αγγλοκρατία οι μοναχοί της Παναγίας της Μελανδρύνας μάθαιναν γράμματα σε παιδιά από την Καλογραία και από τα γειτονικά χωριά Τρυπημένη και Άγιο Αμβρόσιο.¹⁴ Τη σχολική χρονιά 1973–74 το ελληνικό δημοτικό σχολείο του χωριού είχε 72 μαθητές και τρεις δασκάλους.

Πληθυσμός

Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, το χωριό είχε 283 κατοίκους το 1881, 352 το 1891, 431 το 1901, 471 το 1911 και 566 το 1921.¹⁵ Το 1931 η Καλογραία είχε 553 κατοίκους, όλους χριστιανούς, και το 1946 682, όλους ορθόδοξους (στις απογραφές του 1931 και του 1946 καταγραφόταν μόνο το θρήσκευμα). Το 1960 είχε 571 κατοίκους, όλους Έλληνες, και το 1973 587 Έλληνες.

Εθνικοί αγώνες

Στο ενωτικό δημοψήφισμα του 1950 υπέγραψαν 432 κάτοικοι, ουσιαστικά όλοι οι ενήλικες Έλληνες κάτοικοι. Το Μητρώο Αγωνιστών ΕΟΚΑ καταγράφει 119 Έλληνες κατοίκους του χωριού που συμμετείχαν ή συνέδραμαν στον Αγώνα.

Από την Καλογραία καταγόταν ο αγωνιστής της ΕΟΚΑ Γιακουμής Αναστάση.¹⁶

Η τουρκική εισβολή του 1974

Κατά την τουρκική εισβολή του 1974 η Καλογραία καταλήφθηκε από τον τουρκικό στρατό και ο ελληνικός πληθυσμός της υπέστη εθνοκάθαρση. Από τότε οι τουρκικές κατοχικές δυνάμεις και η παράνομη κατοχική αρχή εμποδίζουν την επιστροφή των κατοίκων.

Δύο κάτοικοι της Καλογραίας, και οι δύο στρατιώτες, καταγράφηκαν ως αγνοούμενοι· χάθηκαν και οι δύο στην περιοχή Πέλλας-Πάις. Τα λείψανα του ενός έχουν εντοπιστεί και ταυτοποιηθεί, ενώ ο άλλος εξακολουθεί να αγνοείται. Ένας άμαχος από την Καλογραία σκοτώθηκε αλλού, στη Βιτσάδα.

Οι κατοχικές αρχές μετέτρεψαν παράνομα την εκκλησία του Αγίου Μάμα σε τζαμί.¹⁷ Η εκκλησία του Αντιφωνητή βεβηλώθηκε και λεηλατήθηκε, και οι τοιχογραφίες της αφαιρέθηκαν από Τούρκους λαθρεμπόρους· οι κατοχικές αρχές τη μετέτρεψαν παράνομα σε μουσείο. Τμήματα των τοιχογραφιών, ανάμεσά τους η Δευτέρα Παρουσία και το Δέντρο του Ιεσσαί, εντοπίστηκαν το 1997 στο Μόναχο, όταν η βαυαρική αστυνομία κατέσχε τα αποθέματα ενός Τούρκου εμπόρου αρχαιοτήτων. Τέσσερις εικόνες του τέμπλου, του 16ου αιώνα, που είχαν πουληθεί στην Ολλανδία, επέστρεψαν στην Κύπρο το 2013.¹⁸

Η εκκλησία της Παναγίας της Μελανδρύνας βεβηλώθηκε, λεηλατήθηκε και κατέρρευσε εν μέρει, ώσπου το 2014 έγιναν σε αυτήν επείγουσες εργασίες συντήρησης.¹⁹ Το παρεκκλήσι του Αγίου Νικολάου βεβηλώθηκε και είναι ερειπωμένο, και στο εγκαταλειμμένο κοιμητήριο του χωριού οι σταυροί των τάφων κείτονται σκόρπιοι.