Το Καλό Χωριό Καπούτη, γνωστό και ως Καπούτι, είναι ελληνική κοινότητα της κατεχόμενης επαρχίας Λευκωσίας. Βρίσκεται 5 χιλιόμετρα βορειοανατολικά της Μόρφου, σε υψόμετρο 140 μέτρων, στις νότιες υπώρειες του Πενταδακτύλου, στη γεωγραφική περιφέρεια της Μόρφου. Τη γη του τη διασχίζουν δύο ποτάμια, ο Αλουπός στα βόρεια και ο Οβγός στα νότια του χωριού.¹ Στην απογραφή του 1960 είχε 766 κατοίκους, όλους Έλληνες.

Όνομα

Η προέλευση του ονόματος Καπούτι δεν είναι γνωστή. Τον 15ο αιώνα το χωριό γράφεται «Caputi» και «Capouti».² Στον χάρτη της Κύπρου του Kitchener, στα πρώτα χρόνια της Αγγλοκρατίας, το όνομα γράφεται «Kalo Khorio Kaputi».³ Το επίσημο τοπωνυμικό ευρετήριο της Κύπρου (Gazetteer) καταγράφει τον οικισμό ως «Καπούτι»· στη γη της γειτονικής Κυράς σημειώνει και το τοπωνύμιο «Καυκάλλα του Καπουτιού».⁴

Ίδρυση και πρώτες αναφορές

Το Καπούτι εμφανίζεται για πρώτη φορά σε γραπτή πηγή τη δεκαετία του 1460, ως «Caputi», στον κατάλογο των φέουδων που μοίρασε ο βασιλιάς Ιάκωβος Β΄. Τον διασώζει ο Κύπριος χρονογράφος του 16ου αιώνα Φλώριος Βουστρώνιος.⁵ Λίγο αργότερα, το 1468, το χωριό αναφέρεται ως «Capouti» σε μια διαταγή του ίδιου βασιλιά, που σώθηκε στο κατάστιχο του βασιλικού ταμείου. Ο Γάλλος ιστορικός του 19ου αιώνα Louis de Mas Latrie, που τη δημοσίευσε, το τοποθετεί στους τελευταίους λόφους της οροσειράς της Λαπήθου, στην είσοδο της πεδιάδας της Μόρφου, περίπου μία λεύγα από τη Μόρφου.⁶

Αρχαιολογικοί χώροι

Το 1955 ο Βρετανός αρχαιολόγος Hector Catling, στην πρώτη χρονιά της επιφανειακής έρευνας που έκανε για το Τμήμα Αρχαιοτήτων στην περιοχή του ακρωτηρίου Κορμακίτη, εντόπισε γύρω από το Καπούτι ίχνη κατοίκησης της προελληνικής Μέσης εποχής του Χαλκού.⁷

Το 1966 το Τμήμα Αρχαιοτήτων ανέσκαψε έναν τάφο της γεωμετρικής αρχαίας ελληνικής περιόδου, περίπου ένα χιλιόμετρο βορειοδυτικά του χωριού (στη δημοσίευση η θέση γράφεται «Palloures»). Ο τάφος περιείχε αμφορείς, κανάτες και φιαλές διαφόρων τοπικών ρυθμών κεραμικής, ένα μικρό κανάτι σε σχήμα κέρατος και ένα φακοειδές φλασκί. Ο Κύπριος αρχαιολόγος Βάσος Καραγιώργης, που δημοσίευσε το εύρημα, σημειώνει ότι ήταν το πρώτο σημάδι ενός νεκροταφείου στη θέση, άγνωστου ως τότε.⁸

Φραγκοκρατία

Τη δεκαετία του 1460 ο βασιλιάς Ιάκωβος Β΄ έδωσε το Καπούτι ως φέουδο στον Dimitri da Coron, μαζί με τον Στρόβολο.⁹ Κατά τον Mas Latrie, ο Δημήτριος Κορόν ήταν καπετάνιος της Πεντάγιας, και ο Ιάκωβος, για να τον ανταμείψει για την αφοσίωσή του, τον έκανε καπετάνιο της Πάφου.¹⁰

Η διαταγή του 1468 δείχνει μια πλευρά της ζωής των κατοίκων. Οι φραγκομάτοι του χωριού, δηλαδή οι ελεύθεροι χωρικοί, είχαν την υποχρέωση να φυλάνε βάρδια σκοπιάς, που κατά τον Mas Latrie συνδεόταν με τη φύλαξη της περιοχής από τις επιδρομές των πειρατών. Επειδή ήθελαν να εγκαταλείψουν το χωριό εξαιτίας της βάρδιας αυτής και να εγκατασταθούν σε χωριά ιπποτών, ο βασιλιάς διέταξε να σταλεί από τη βασιλική βαϊλία της Μόρφου ένας ηλικιωμένος δουλοπάροικος, που δεν είχε δικό του άροτρο, να κάνει μόνιμα τη φύλαξη στη θέση τους· οι φραγκομάτοι θα πλήρωναν τις υποχρεώσεις του και τη συντήρησή του. Το χωριό το είχε τότε ως φέουδο ο ίδιος ευγενής, που εδώ γράφεται «Dimitri de Ceuron».¹¹

Τουρκοκρατία

Στην κτηματική απογραφή που έκανε η οθωμανική διοίκηση το 1832/33, που κατέγραφε μόνο όσους είχαν περιουσία, το Καπούτι καταγράφεται ως μεικτό χωριό, με 18 νοικοκυριά με περιουσία. Ανάμεσα στους ιδιοκτήτες ήταν και δύο ιερείς. Τα νοικοκυριά είχαν κυρίως χωράφια, ένα σιτοχώραφο, ένα μικρό βαμβακοχώραφο, δώδεκα αλώνια, μια μάντρα, 35 ελιές, περίπου εκατό πρόβατα και κατσίκες, βόδια και λίγες αγελάδες. Ανάμεσα στους ιδιοκτήτες καταγράφονται και τρεις εξισλαμισμένοι, ο Μουσταφάς, ο Αχμέτ και ο Χουσεΐν.¹²

Εκκλησίες και μονές

Η ελληνική ορθόδοξη ενοριακή εκκλησία του χωριού, στο νοτιοανατολικό μέρος του παλιού πυρήνα του οικισμού, είναι αφιερωμένη στον άγιο Γεώργιο. Είναι δίκλιτη: το νότιο κλίτος της χρονολογείται στον 15ο ή στον 16ο αιώνα και το βόρειο στον 18ο. Ο Άγιος Γεώργιος είναι Αρχαίο Μνημείο.¹³

Στη γη του χωριού υπήρχαν ακόμη οι εκκλησίες του Αγίου Νικολάου, του Αρχαγγέλου Μιχαήλ, του Αγίου Μανδηλίου και της Μεταμορφώσεως του Χριστού.

Οικονομία και κοινωνική ζωή

Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, πριν από το 1974 οι κύριες καλλιέργειες ήταν τα εσπεριδοειδή, κυρίως κιτρόμηλα και πορτοκάλια, τα λαχανικά, τα κτηνοτροφικά φυτά και τα σιτηρά. Το νοτιοδυτικό μέρος της γης του χωριού βρισκόταν πάνω από το πλούσιο υδροφόρο στρώμα της Μόρφου, και τα περιβόλια των εσπεριδοειδών ποτίζονταν από γεωτρήσεις· το 1966 έπιαναν περίπου 86 εκτάρια. Σημαντική ήταν και η κτηνοτροφία: το 1973 οι κτηνοτρόφοι του χωριού έτρεφαν περίπου 1.300 πρόβατα και 1.800 κατσίκες. Αρκετοί κάτοικοι δούλευαν στη γειτονική Μόρφου.¹⁴ Το 1946 ιδρύθηκε η Νέα Συνεργατική Πιστωτική Εταιρεία Καλού Χωριού (Καπουτίου).

Πληθυσμός

Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, ο πληθυσμός του χωριού μεγάλωνε χάρη στην εύφορη γη του και στη γειτνίαση με τη Μόρφου. Κατά την ίδια, το χωριό είχε 243 κατοίκους το 1881, 308 το 1891, 344 το 1901, 348 το 1911 και 418 το 1921.¹⁵ Το 1946 το Καπούτι είχε 613 κατοίκους, από τους οποίους 606 ήταν ορθόδοξοι και 7 μουσουλμάνοι (στην απογραφή του 1946 καταγραφόταν μόνο το θρήσκευμα). Το 1960 είχε 766 κατοίκους, όλους Έλληνες, και το 1973 933 Έλληνες. Τη σχολική χρονιά 1973–74 το ελληνικό δημοτικό σχολείο του χωριού είχε 141 μαθητές και πέντε δασκάλους.

Εθνικοί αγώνες

Στο ενωτικό δημοψήφισμα του 1950 υπέγραψαν 326 κάτοικοι. Το Μητρώο Αγωνιστών ΕΟΚΑ καταγράφει έναν Έλληνα κάτοικο του χωριού που συμμετείχε ή συνέδραμε στον Αγώνα.

Η τουρκική εισβολή του 1974

Κατά την τουρκική εισβολή του 1974 το Καπούτι καταλήφθηκε από τον τουρκικό στρατό και ο ελληνικός πληθυσμός του υπέστη εθνοκάθαρση. Από τότε οι τουρκικές κατοχικές δυνάμεις και η παράνομη κατοχική αρχή εμποδίζουν την επιστροφή των κατοίκων.

Τέσσερις κάτοικοι του Καπουτιού, όλοι στρατιώτες, καταγράφηκαν ως αγνοούμενοι. Τα λείψανα του ενός έχουν ταυτοποιηθεί, ενώ οι άλλοι τρεις εξακολουθούν να αγνοούνται. Ένας χάθηκε στο ίδιο το Καπούτι, και οι άλλοι τρεις στις περιοχές της Λαπήθου, της Μιας Μηλιάς και της Γομαρίστρας Πενταδακτύλου. Στο ίδιο το Καπούτι καταγράφονται έξι νεκροί του 1974: ένας στρατιώτης και πέντε άμαχοι, κάτοικοι του χωριού.

Οι κατοχικές αρχές μετέτρεψαν παράνομα την εκκλησία του Αγίου Γεωργίου σε τζαμί.¹⁶ Οι σταυροί αφαιρέθηκαν και οι καμπάνες λείπουν από το καμπαναριό. Το ελληνικό ορθόδοξο κοιμητήριο, νότια του χωριού, είναι εγκαταλειμμένο και οι σταυροί των τάφων σκόρπιοι στο έδαφος.