Το Καϊμακλί ήταν μεγάλη, ελληνική κοινότητα της επαρχίας Λευκωσίας και από το 1968 είναι ενορία της πόλης της Λευκωσίας. Βρίσκεται 2 χιλιόμετρα βορειοανατολικά της Λευκωσίας, έξω από τα τείχη της παλιάς πόλης, σε υψόμετρο 130 μέτρων. Ήταν γνωστό σε όλη την Κύπρο για τους χτίστες του, που έχτιζαν εκκλησίες σε πολλά μέρη του νησιού. Στην απογραφή του 1960 είχε 7.066 κατοίκους, από τους οποίους 7.042 ήταν Έλληνες.¹

Όνομα

Ο Βρετανός διπλωμάτης και περιηγητής William Turner, που ήρθε στη Λευκωσία το 1815, γράφει το όνομα «Kaimaklee». Ως τη δεκαετία του 1960 τα επίσημα έγγραφα το ονόμαζαν «Μέγα Καϊμακλί», για να το ξεχωρίζουν από τη γειτονική Ομορφίτα, που στις απογραφές του 1931 και του 1946 καταγραφόταν ως «Μικρό Καϊμακλί».²

Ίδρυση και πρώτες αναφορές

Με το σημερινό του όνομα το Καϊμακλί δεν εμφανίζεται σε πηγές πριν από την Τουρκοκρατία. Ο Βρετανός αρχιτέκτονας George Jeffery, που περιέγραψε στις αρχές του 20ού αιώνα τα ιστορικά μνημεία της Κύπρου, σημείωσε ότι στους παλαιότερους χάρτες στη θέση του φαίνεται να βρισκόταν ένας οικισμός «Micti», και ότι σε αυτό τον παλαιότερο οικισμό ανήκε η μικρή εκκλησία του Αρχαγγέλου, στην ανατολική άκρη του χωριού.³

Σε έναν βενετικό κατάλογο χωριών του τέλους του 15ου αιώνα, που δημοσίευσε ο Γάλλος ιστορικός του 19ου αιώνα Louis de Mas Latrie, η Ομορφίτα καταγράφεται μαζί με ένα χωριό «Misochilepi». Κατά μια άποψη, που αναφέρει η Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, το Μισοκελεύσι των μεσαιωνικών καταλόγων ήταν το Καϊμακλί. Κατά την ίδια, ο παλιός πυρήνας του οικισμού βρισκόταν γύρω από την εκκλησία της Αγίας Βαρβάρας, και από εκεί το χωριό απλώθηκε προς όλες τις κατευθύνσεις.⁴

Τουρκοκρατία

Το 1815 ο Turner ανέφερε το Καϊμακλί ανάμεσα στα χωριά γύρω από τη Λευκωσία, που όλα, όπως έγραψε, ήταν ασήμαντα. Στην κτηματική απογραφή που έκανε η οθωμανική διοίκηση το 1832/33, που κατέγραφε μόνο όσους είχαν περιουσία, το Καϊμακλί έχει 80 νοικοκυριά με περιουσία, χριστιανικά και μουσουλμανικά. Η περιουσία τους ήταν κυρίως χωράφια και ζώα: σχεδόν 1.000 πρόβατα, άλλα 500 πρόβατα και κατσίκες, βόδια και λίγες αγελάδες. Δέντρα δεν καταγράφονται.⁵

Αγγλοκρατία

Στις αρχές του 20ού αιώνα, κατά τον Jeffery, το Καϊμακλί ήταν ακόμη χωριστό χωριό, με δική του στάση στον σιδηρόδρομο, αλλά στην πράξη σχεδόν προάστιο της Λευκωσίας. Θεωρούνταν το κέντρο των χτιστών που γύριζαν την Κύπρο και έχτιζαν εκκλησίες.⁶

Εκκλησίες και μονές

Η κύρια εκκλησία του Καϊμακλιού είναι αφιερωμένη στην αγία Βαρβάρα και βρίσκεται στον παλιό πυρήνα του οικισμού. Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, χτίστηκε στις αρχές του 20ού αιώνα και έχει αρκετά ενδιαφέροντα αρχιτεκτονικά στοιχεία. Κοντά της βρίσκεται, κατά την ίδια, το μικρό γυναικείο μοναστήρι της Μεταμορφώσεως, που υπάγεται στη μονή του Σταυροβουνίου.⁷

Η μικρή εκκλησία του Αρχαγγέλου, στην ανατολική άκρη του χωριού, είναι μονόκλιτη, με νάρθηκα στα δυτικά. Στον σοβά της καμάρας της είναι εντοιχισμένα παλιά πορσελάνινα πιάτα, όπως σε πολλές παλιές εκκλησίες της Κύπρου. Ο Jeffery είδε μέσα σε αυτήν δύο μεσαιωνικές ταφόπλακες, με τις μορφές ενός άνδρα και μιας γυναίκας και οικόσημα με τρεις σταυρούς· στην εποχή του χρησίμευε κυρίως ως παρεκκλήσι του κοιμητηρίου.⁸

Οικονομία και κοινωνική ζωή

Το Καϊμακλί ήταν ξακουστό για τους μαστόρους του. Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, οι χτίστες του ήταν ειδικευμένοι στο χτίσιμο εκκλησιών και τους καλούσαν σε πολλά μέρη της Κύπρου. Κατά την ίδια, το χωριό ήταν παλαιότερα και σημαντικό κέντρο υφαντικής, κυρίως της αλατζιάς, του χοντρού βαμβακερού υφάσματος του αργαλειού, ενώ τα χωράφια του σπέρνονταν με σιτηρά και κτηνοτροφικά φυτά. Γύρω από την Αγία Βαρβάρα σώζονται αρκετά σπίτια του τέλους του 19ου και των αρχών του 20ού αιώνα, πολλά χτισμένα με πλιθάρια, δείγματα της λαϊκής αρχιτεκτονικής της εποχής. Ως το 1973 το Καϊμακλί είχε τις περισσότερες βιομηχανικές μονάδες της επαρχίας μετά την ίδια τη Λευκωσία.⁹

Εκπαίδευση

Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, που παραθέτει τον Κύπριο λόγιο Ιερώνυμο Περιστιάνη, η εκπαίδευση στο Καϊμακλί άρχισε τη δεκαετία του 1820. Το 1838–39 ο Χριστοφής Μαραθοβουνιώτης δίδασκε τα «κοινά γράμματα» στο σπίτι του. Γύρω στο 1858 η επιτροπή της εκκλησίας της Αγίας Βαρβάρας έχτισε στον περίβολό της το πρώτο κοινοτικό σχολείο, όπου ο δάσκαλος Δημοφώντης εφάρμοσε για έναν χρόνο την αλληλοδιδακτική μέθοδο. Το σχολείο έκλεινε συχνά για έλλειψη δασκάλου, ώσπου από το 1885 λειτούργησε κανονικά, με δάσκαλο τον Δημήτριο Καρακάση από τα Δαρδανέλλια. Το παλιό κτίριο στον περίβολο της εκκλησίας χρησιμοποιήθηκε ως τη δεκαετία του 1960.¹⁰

Πληθυσμός

Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, το Καϊμακλί είχε 957 κατοίκους το 1881, 1.093 το 1891, 1.392 το 1901, 1.699 το 1911 και 1.860 το 1921.¹¹ Το 1931 το Καϊμακλί είχε 2.474 κατοίκους, 2.419 χριστιανούς και 55 μουσουλμάνους, και το 1946 3.683, από τους οποίους 3.615 ήταν ορθόδοξοι, 56 μουσουλμάνοι και 12 άλλων θρησκευμάτων. Μετά το 1946 ο πληθυσμός αυξήθηκε γρήγορα, κυρίως, κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, επειδή εγκαταστάθηκαν εκεί πολλοί από την ύπαιθρο της επαρχίας (στις απογραφές του 1931 και του 1946 καταγραφόταν μόνο το θρήσκευμα).¹² Στην απογραφή του 1960 είχε 7.066 κατοίκους: 7.042 Έλληνες, 10 Αρμένιους, 4 Τούρκους, 4 Μαρωνίτες, 3 Άγγλους και 3 άλλους. Το 1973 είχε 8.789 Έλληνες κατοίκους.

Εθνικοί αγώνες

Στο ενωτικό δημοψήφισμα του 1950 υπέγραψαν 2.092 κάτοικοι του Καϊμακλιού. Το Μητρώο Αγωνιστών ΕΟΚΑ καταγράφει 60 Έλληνες κατοίκους του χωριού που συμμετείχαν ή συνέδραμαν στον Αγώνα.

Η τουρκική εισβολή του 1974

Κατά την τουρκική εισβολή του 1974 ο τουρκικός στρατός κατέλαβε μόνο ένα μέρος του Καϊμακλιού. Ο οικισμός, με τον παλιό πυρήνα γύρω από την Αγία Βαρβάρα, έμεινε ελεύθερος. Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, όμως, το μεγαλύτερο μέρος της γης του, στα ανατολικά, βρίσκεται από τότε υπό τουρκική στρατιωτική κατοχή, και ένα μικρότερο κομμάτι, στα βόρεια και στα δυτικά, μέσα στη νεκρή ζώνη. Έτσι το Καϊμακλί έχασε τα περισσότερα χωράφια του, και ο οικισμός μπορεί πια να επεκταθεί μόνο προς τα νότια.¹³

Οι τουρκικές κατοχικές δυνάμεις και η παράνομη κατοχική αρχή εμποδίζουν τους Έλληνες ιδιοκτήτες να επιστρέψουν στις περιουσίες τους στο κατεχόμενο τμήμα. Εκεί βρίσκεται και το παρεκκλήσι του Αγίου Δημητρίου, του 20ού αιώνα.

Πέντε στρατιώτες από το Καϊμακλί καταγράφηκαν ως αγνοούμενοι· χάθηκαν αλλού, στις περιοχές της Λαπήθου (δύο), του Νέου Χωρίου Κυθρέας και του Αγίου Ερμολάου και στην Κερύνεια, και τα λείψανά τους έχουν όλα ταυτοποιηθεί. Στη γη του Καϊμακλιού καταγράφονται οκτώ νεκροί του 1974, όλοι στρατιώτες, που σκοτώθηκαν στην περιοχή του Καϊμακλιού, ένας από αυτούς στην περιοχή του φυλακίου Γρηγορά. Μετά την εισβολή το Καϊμακλί δέχτηκε πρόσφυγες, και κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια στην περιοχή του χτίστηκε μικρός κυβερνητικός οικισμός για τη στέγασή τους.