Η Γύψου είναι μεγάλη ελληνική κοινότητα της κατεχόμενης επαρχίας Αμμοχώστου, στη γεωγραφική περιφέρεια της Μεσαορίας. Βρίσκεται 21 χιλιόμετρα βορειοδυτικά της Αμμοχώστου, σε υψόμετρο 70 μέτρων, στους χαμηλούς πρόποδες του Πενταδακτύλου, ανατολικά του Λευκονοίκου, πάνω στον κύριο δρόμο προς την Καρπασία.¹ Στην απογραφή του 1960 είχε 1.184 κατοίκους, όλους Έλληνες.

Όνομα

Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, που παραθέτει τους Κύπριους λόγιους Ν. Γ. Κυριαζή και Ν. Κληρίδη, το χωριό λεγόταν και «Σακκοχώρι».²

Στους παλιούς χάρτες σημειώνεται ως «Ipso», και στα αγγλικά της Αγγλοκρατίας γραφόταν «Yipsos» ή «Gypsos».³

Ίδρυση και πρώτες αναφορές

Η πρώτη γνωστή μνεία του χωριού με τη σημερινή του θέση είναι στους παλιούς χάρτες της Κύπρου, όπου σημειώνεται ως «Ipso» μαζί με τη γειτονική Λάπαθο. Το σημείωσε το 1918 ο Βρετανός αρχιτέκτονας George Jeffery, επιμελητής των αρχαίων μνημείων της Κύπρου, στην περιγραφή του για τα μνημεία του νησιού.⁴ Το χωριό δεν αναφέρεται στους καταλόγους φέουδων και βασιλικών χωριών του 15ου αιώνα που διασώζουν ο Κύπριος χρονογράφος του 16ου αιώνα Φλώριος Βουστρώνιος και ο Γάλλος ιστορικός του 19ου αιώνα Louis de Mas Latrie.

Αρχαιότητα

Ο Jeffery σημείωνε ότι γύρω από τη Γύψου και τη Λάπαθο υπήρχαν πολλά ίχνη αρχαίας κατοίκησης, τάφοι και πηγάδια.⁵ Ο ιστορικός άτλαντας του αρχαίου ελληνικού και ρωμαϊκού κόσμου (Barrington Atlas) σημειώνει στη θέση του χωριού έναν αρχαίο οικισμό, από το όνομα του οποίου είναι γνωστά μόνο τα πρώτα γράμματα, «Γυ…», με ερωτηματικό, που κατοικούνταν στην πτολεμαϊκή ελληνική («ελληνιστική»), στη ρωμαϊκή και στην πρώιμη ελληνική μεσαιωνική περίοδο.⁶

Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, το όνομα μαρτυρείται ήδη στην πτολεμαϊκή εποχή: σε ένα αφιέρωμα με επιγραφή στο ελληνικό αλφάβητο από το ιερό της Νύμφης στο ύψωμα Καφίζιν, νότια της Λευκωσίας, ο αγγειοπλάστης που το αφιέρωσε δηλώνεται «κώμης Γύ[ψου]», δηλαδή από το χωριό Γύψου.⁷

Τουρκοκρατία

Στην κτηματική απογραφή που έκανε η οθωμανική διοίκηση το 1832/33, που κατέγραφε μόνο όσους είχαν περιουσία, η Γύψου καταγράφεται ως χριστιανικό χωριό, με 48 νοικοκυριά με περιουσία, ανάμεσά τους και του ιερέα του χωριού. Τα περισσότερα χωράφια του χωριού ήταν βαμβακοχώραφα, και τα υπόλοιπα ξερικά χωράφια και αλώνια. Δέντρα είχαν ελάχιστα, λίγες ελιές και αγριελιές. Είχαν γύρω στα 360 πρόβατα, βόδια, αγελάδες και κυψέλες.⁸

Εκκλησίες και μονές

Η ενοριακή εκκλησία της Γύψου είναι αφιερωμένη στον Τίμιο Πρόδρομο και χρονολογείται στον 18ο αιώνα. Βρίσκεται στη βορειοανατολική άκρη του παλιού πυρήνα του χωριού, και δίπλα της ήταν το παλιό κοιμητήριο. Στο χωριό βρίσκεται επίσης η εκκλησία του Αγίου Γεωργίου, του 20ού αιώνα, χτισμένη στη θέση παλαιότερης εκκλησίας. Στο βόρειο μέρος του παλιού χωριού βρίσκεται η εκκλησία της Παναγίας, του 19ου ή του 20ού αιώνα· χτίστηκε το 1890 και το καμπαναριό της προστέθηκε το 1970.⁹ Λίγο νότια του χωριού βρίσκεται το ελληνορθόδοξο ξωκλήσι του Προφήτη Ηλία, του 18ου ή του 19ου αιώνα.

Οικονομία και κοινωνική ζωή

Η Γύψου ήταν ονομαστή για τα βαμβακερά της υφάσματα, όπως σημειώνει η Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, που παραθέτει τον Κύπριο λόγιο Κώστα Μυριανθέα (1945). Κατά την ίδια εγκυκλοπαίδεια, στο χωριό άνθιζε παλαιότερα και η κατασκευή σακιών, που τα ύφαιναν στον αργαλειό οι άντρες με βαμβακερό νήμα.¹⁰ Το βαμβάκι κυριαρχούσε ήδη στα χωράφια του χωριού στην απογραφή του 1832/33. Στη γη του χωριού το επίσημο τοπωνυμικό ευρετήριο της Κύπρου (Gazetteer) καταγράφει και δύο καμίνια, το Καμίνι του Αη Ντρικά και το Καμίνι του Φτέρους.¹¹

Κατά την ίδια εγκυκλοπαίδεια, πριν από το 1974 οι κάτοικοι καλλιεργούσαν σιτηρά, λίγα λαχανικά, φρουτόδεντρα και λίγα εσπεριδοειδή, σε γη με λίγη βροχή και ελάχιστο νερό για άρδευση. Η κτηνοτροφία ήταν αναπτυγμένη: το 1973 το χωριό είχε σχεδόν 3.000 πρόβατα και πάνω από 300 κατσίκες. Το 1955 χτίστηκε στη Γύψου ένα μικρό χωμάτινο φράγμα. Η γεωργία, η κτηνοτροφία, η εξόρυξη γύψου και η μικρή απόσταση από την Αμμόχωστο κράτησαν τον πληθυσμό του χωριού σε σταθερή αύξηση.¹² Το 1924 ιδρύθηκε η Συνεργατική Πιστωτική Εταιρεία Γύψου.

Εκπαίδευση

Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, τα γράμματα καλλιεργήθηκαν στη Γύψου νωρίτερα από ό,τι σε πολλά άλλα κυπριακά χωριά: οι Κύπριοι λόγιοι Λοΐζος Φιλίππου και Ι. Κ. Περιστιάνης καταγράφουν δασκάλους που δίδαξαν στο χωριό από τα μέσα του 19ου αιώνα και ακόμη νωρίτερα.¹³ Τη σχολική χρονιά 1973–74 το ελληνικό δημοτικό σχολείο της Γύψου είχε 133 μαθητές και πέντε δασκάλους.

Πληθυσμός

Η Γύψου ήταν από τα χωριά της Μεσαορίας που μεγάλωναν σταθερά. Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, η Γύψου είχε 425 κατοίκους το 1881, 529 το 1891, 615 το 1901, 783 το 1911 και 848 το 1921.¹⁴ Το 1931 είχε 1.005 κατοίκους, όλους χριστιανούς, και το 1946 1.184, όλους ορθόδοξους (στις απογραφές του 1931 και του 1946 καταγραφόταν μόνο το θρήσκευμα). Το 1960 είχε πάλι 1.184 κατοίκους, όλους Έλληνες, και το 1973 1.187 Έλληνες.

Εθνικοί αγώνες

Στο ενωτικό δημοψήφισμα του 1950 υπέγραψαν 750 κάτοικοι της Γύψου, ουσιαστικά όλοι οι ενήλικες Έλληνες κάτοικοι. Το Μητρώο Αγωνιστών ΕΟΚΑ καταγράφει 149 Έλληνες κατοίκους του χωριού που συμμετείχαν ή συνέδραμαν στον Αγώνα.

Η τουρκική εισβολή του 1974

Κατά την τουρκική εισβολή του 1974 η Γύψου καταλήφθηκε από τον τουρκικό στρατό, και ο ελληνικός πληθυσμός της υπέστη εθνοκάθαρση. Οι περισσότεροι κάτοικοι έφυγαν μπροστά στον στρατό που προχωρούσε· όσοι έμειναν κρατήθηκαν στο χωριό ως τον Νοέμβριο.¹⁵ Από τότε οι τουρκικές κατοχικές δυνάμεις και η παράνομη κατοχική αρχή εμποδίζουν την επιστροφή των κατοίκων.

Μετά την κατάληψη ο τουρκικός στρατός έκανε τη Γύψου ένα από τα κύρια κέντρα κράτησης όπου συγκέντρωσε τους Έλληνες αμάχους, ανάμεσά τους πολλούς ηλικιωμένους και παιδιά, που είχαν μείνει στα χωριά της περιοχής, όπως η Μηλιά, το Λευκόνοικο, η Ακανθού, οι Μάνδρες και η Λάπαθος. Αργότερα μεταφέρθηκαν εκεί και οι κρατούμενοι των κέντρων στο Μαραθόβουνο και στη Βίτσαδα. Κρατούνταν σε περιορισμό στο σχολείο, στην εκκλησία και σε σπίτια του χωριού, πίσω από συρματοπλέγματα, υπό φρούρηση. Έκθεση του Γενικού Γραμματέα του ΟΗΕ της 18ης Σεπτεμβρίου 1974 ανέφερε 500 ανθρώπους στη Γύψου. Ύστερα από συμφωνία των δύο πλευρών στις 11 Νοεμβρίου 1974, οι κρατούμενοι μεταφέρθηκαν στις ελεύθερες περιοχές· η μεταφορά από τη Γύψου ολοκληρώθηκε στις 30 Νοεμβρίου, και κατά τον ΟΗΕ μεταφέρθηκαν 1.123 άνθρωποι. Μάρτυρας του Ερυθρού Σταυρού κατέθεσε στην Ευρωπαϊκή Επιτροπή Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων ότι φρόντισε γυναίκες που αφέθηκαν ελεύθερες από τα κέντρα της Βώνης και της Γύψου και είχαν βιαστεί. Η Επιτροπή έκρινε, με 13 ψήφους έναντι μίας, ότι ο περιορισμός περισσότερων από δύο χιλιάδων Ελλήνων σε σχολεία και εκκλησίες στη Βώνη, στη Γύψου και στη Μόρφου, καθώς και σε σπίτια στη Γύψου και στη Μόρφου, που καταλογίζεται στην Τουρκία, ήταν στέρηση της ελευθερίας κατά παράβαση της Ευρωπαϊκής Σύμβασης Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων.¹⁶

Στη Γύψου καταγράφονται 29 νεκροί του 1974, όλοι άμαχοι: 27 στο ίδιο το χωριό και 2 στην περιοχή του. Από αυτούς οι 13 ήταν κάτοικοι της Γύψου και οι 16 κρατούμενοι από άλλα χωριά. Τέσσερις ακόμη κάτοικοι της Γύψου, όλοι στρατιώτες, σκοτώθηκαν αλλού: ένας στη Λάρνακα, ένας στην περιοχή της Καντάρας, ένας στην περιοχή του Καϊμακλίου και ένας σε άγνωστο τόπο.

Τέσσερις κάτοικοι της Γύψου, ένας άμαχος και τρεις στρατιώτες, καταγράφηκαν ως αγνοούμενοι. Ο άμαχος συνελήφθη στο χωριό· κατά τον επίσημο κατάλογο, αυτός και ένας από τους στρατιώτες χάθηκαν στον αστυνομικό σταθμό του Τζιάους, ενώ οι άλλοι δύο στρατιώτες χάθηκαν στη Βώνη και στην περιοχή Λαπήθου–Καραβά. Τα λείψανα των τριών έχουν εντοπιστεί και ταυτοποιηθεί· ο τέταρτος αγνοείται ακόμη.

Οι κατοχικές αρχές μετέτρεψαν παράνομα την εκκλησία του Αγίου Γεωργίου σε τζαμί· από το κτίριο αφαιρέθηκαν όλοι οι σταυροί και οι καμπάνες. Κατά την καταγραφή του Cyprus Religious Heritage το 2022, η εκκλησία της Παναγίας είχε αφεθεί να φθείρεται και το εσωτερικό της ήταν άδειο, εκτός από μέρη της αγίας τράπεζας και τον ξύλινο σκελετό του τέμπλου. Από το τέμπλο του Τιμίου Προδρόμου λείπουν οι εικόνες. Από το παλιό κοιμητήριο δίπλα στον Τίμιο Πρόδρομο έχει απομείνει ένας μόνο τάφος, και στο νέο κοιμητήριο πολλά μνημεία έχουν ζημιές.¹⁷