Ο Γερόλακκος είναι μεγάλη ελληνική κοινότητα της κατεχόμενης επαρχίας Λευκωσίας. Βρίσκεται 10 χιλιόμετρα δυτικά της Λευκωσίας, σε υψόμετρο 170 μέτρων. Η γη του, ανάμεσα σε χαμηλούς λόφους, έφτανε στα βόρεια ως τον ποταμό Οβγό, και στα νότια περιλάμβανε μεγάλο μέρος του αεροδρομίου Λευκωσίας.¹ Στην απογραφή του 1960 είχε 1.868 κατοίκους, από τους οποίους 1.863 ήταν Έλληνες.

Όνομα

Τη δεκαετία του 1460 το όνομα γράφεται «Gerolacco», το 1815 «Ierolakos» και στον βρετανικό χάρτη του Kitchener «Yerolakko».²

Ίδρυση και πρώτες αναφορές

Ο Γερόλακκος εμφανίζεται για πρώτη φορά σε γραπτή πηγή τη δεκαετία του 1460, ως «Gerolacco», στον κατάλογο των φέουδων του βασιλιά Ιακώβου Β΄ που διασώζει ο Κύπριος χρονογράφος του 16ου αιώνα Φλώριος Βουστρώνιος. Σε έναν βενετικό κατάλογο βασιλικών χωριών του τέλους του 15ου αιώνα, που δημοσίευσε ο Γάλλος ιστορικός του 19ου αιώνα Louis de Mas Latrie, ένα «Ierolaio» καταγράφεται μαζί με το γειτονικό Παλαιομέτοχο («Paglionietocho») και δύο ακόμη οικισμούς· κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια πρόκειται για τον Γερόλακκο.³

Ο Βρετανός αρχιτέκτονας George Jeffery, έφορος των αρχαίων μνημείων της Κύπρου στις αρχές του 20ού αιώνα, γράφει ότι ο Γερόλακκος είχε τον χαρακτήρα μεσαιωνικού οικισμού. Μια μεγάλη δεξαμενή κάτω από γοτθική καμάρα ίσως ήταν, κατά τον ίδιο, το κέντρο ενός μεσαιωνικού κτήματος, γύρω από το οποίο αναπτύχθηκε αργότερα το χωριό.⁴

Το επίσημο τοπωνυμικό ευρετήριο της Κύπρου (Gazetteer) σημειώνει στη γη του χωριού τον οικισμό Πραστιόν, στη βορειοδυτική της άκρη, και, στο ίδιο σημείο, την Αγία Φωτού ως αρχαίο μνημείο.⁵

Αρχαιότητα

Ο Έλληνας φιλόλογος Αθανάσιος Σακελλάριος, που περιηγήθηκε την Κύπρο τον 19ο αιώνα, σημείωνε το 1890 ότι στους λόφους του Γερολάκκου και του γειτονικού Μάμμαρι υπήρχαν πολλοί αρχαίοι τάφοι.⁶ Δεν καταγράφεται ανασκαφή τους, και δεν είναι γνωστό σε ποια περίοδο ανήκουν.

Φραγκοκρατία, Βενετοκρατία

Τα χρόνια 1464–1468 ο βασιλιάς Ιάκωβος Β΄ έδωσε τον Γερόλακκο ως φέουδο, μαζί με το Μάργι, στον Gioan Viludo, όπως καταγράφει ο Βουστρώνιος.⁷ Αν το «Ierolaio» του βενετικού καταλόγου είναι ο Γερόλακκος, όπως γράφει η Εγκυκλοπαίδεια, στο τέλος του 15ου αιώνα, στα πρώτα χρόνια της Βενετοκρατίας, το χωριό ήταν βασιλικό, δηλαδή ανήκε απευθείας στο δημόσιο και όχι σε φεουδάρχη.⁸

Τουρκοκρατία

Στην κτηματική απογραφή που έκανε η οθωμανική διοίκηση το 1832/33, και που κατέγραφε μόνο όσους είχαν περιουσία, ο Γερόλακκος ανήκε στη διοικητική περιφέρεια της Ορεινής και είχε 27 νοικοκυριά με περιουσία, χριστιανικά και μουσουλμανικά. Είχαν χωράφια, αμπέλια με τέσσερα πατητήρια για το μούστο, αλώνια, νερό και λίγες ελιές. Το μεγαλύτερο μέρος της περιουσίας τους ήταν τα ζώα: πάνω από 900 κατσίκες και πρόβατα και 17 βόδια για το όργωμα.⁹

Τον Οκτώβριο του 1815 πέρασε από την περιοχή ο Άγγλος περιηγητής William Turner, στον δρόμο από τη Λευκωσία προς τον κόλπο της Μόρφου, και κατέγραψε το «Ierolakos» πρώτο ανάμεσα στα χωριά που είδε εκείνη τη μέρα.¹⁰ Κατά τον Κύπριο ιστορικό Λοΐζο Φιλίππου, που παραθέτει η Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, η εκκλησία του Γερολάκκου ήταν ανάμεσα σε όσες επισκεύασε ο αρχιεπίσκοπος Χρύσανθος, το 1793.¹¹

Αγγλοκρατία

Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, από το 1905 λειτουργούσε στο χωριό αστυνομικός σταθμός.¹² Το 1916 το παλιό κοιμητήριο, που βρισκόταν πιθανότατα γύρω από την εκκλησία του Αγίου Μάμα, έκλεισε για λόγους υγείας, και ανοίχτηκε νέο, μισό χιλιόμετρο ανατολικά. Η σιδερένια πύλη του φέρει τη χρονολογία 1922.¹³

Εκκλησίες και μονές

Ο Γερόλακκος είχε δύο ενοριακές εκκλησίες. Η παλαιότερη, του Αγίου Μάμα, στη βόρεια άκρη του παλιού κέντρου του χωριού, είναι μικρή και θολωτή και χρονολογείται στον 17ο–18ο αιώνα. Είναι Αρχαίο Μνημείο. Κατά τον Jeffery, ανοικοδομήθηκε εν μέρει το 1821, όπως έγραφε το τέμπλο της. Στο τέμπλο ήταν μια παλιά εικόνα της Παναγίας Γοργοϋπακούσας και στο κέντρο του ναού μια σχεδόν σβησμένη ταφόπλακα με ανάγλυφη μορφή με ενωμένα χέρια, στο ύφος του 16ου αιώνα. Μια υδρορροή στη δυτική πρόσοψη έχει τη μορφή ζώου με τρία κεφάλια, από τα οποία έτρεχαν τρεις κρουνοί νερού, έργο κάποιου μάστορα του χωριού.¹⁴

Η δεύτερη ενοριακή εκκλησία, της Παναγίας Ευαγγελίστριας, στη νότια άκρη του παλιού κέντρου, είναι του 20ού αιώνα. Η κατασκευή της άρχισε το 1918, σταμάτησε δύο χρόνια αργότερα, και ολοκληρώθηκε από το 1954 ως το 1959.¹⁵

Οικονομία και κοινωνική ζωή

Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, οι κάτοικοι καλλιεργούσαν κυρίως σιτηρά και έτρεφαν κατσίκες και πρόβατα. Στην περιοχή λειτουργούσαν παλαιότερα λατομεία, και η «πέτρα του Γερολάκκου» ήταν γνωστή στην οικοδομή. Αργότερα, στις σπηλιές που άφησαν τα λατομεία, αναπτύχθηκε η καλλιέργεια μανιταριών, ως το 1974.¹⁶ Το 1943 ιδρύθηκε η Νέα Συνεργατική Πιστωτική Εταιρεία Γερολάκκου και το 1953 το Συνεργατικό Παντοπωλείο Γερολάκκου.

Εκπαίδευση

Τη σχολική χρονιά 1973–74 το ελληνικό δημοτικό σχολείο του Γερολάκκου είχε 287 μαθητές και εννέα δασκάλους.

Πληθυσμός

Ο πληθυσμός του Γερολάκκου μεγάλωσε γρήγορα στις τελευταίες δεκαετίες πριν από την εισβολή. Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, το χωριό είχε 447 κατοίκους το 1881, 457 το 1891, 585 το 1901, 724 το 1911 και 822 το 1921.¹⁷ Το 1946 είχε 1.384 κατοίκους, από τους οποίους 1.347 ήταν ορθόδοξοι και 36 μουσουλμάνοι (στην απογραφή του 1946 καταγραφόταν μόνο το θρήσκευμα). Το 1960 είχε 1.868 κατοίκους, 1.863 Έλληνες και δύο Τούρκους, και το 1973 2.459 Έλληνες και κανέναν Τούρκο.

Εθνικοί αγώνες

Στο ενωτικό δημοψήφισμα του 1950 υπέγραψαν 816 κάτοικοι του Γερολάκκου. Το Μητρώο Αγωνιστών ΕΟΚΑ καταγράφει 50 Έλληνες κατοίκους του χωριού που συμμετείχαν ή συνέδραμαν στον Αγώνα.

Η τουρκική εισβολή του 1974

Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, το 1974 το χωριό βομβαρδίστηκε από την τουρκική αεροπορία και έπαθε εκτεταμένες καταστροφές.¹⁸ Κατά την τουρκική εισβολή του 1974 ο Γερόλακκος καταλήφθηκε από τον τουρκικό στρατό και ο ελληνικός πληθυσμός του υπέστη εθνοκάθαρση. Από τότε οι τουρκικές κατοχικές δυνάμεις και η παράνομη κατοχική αρχή εμποδίζουν την επιστροφή των κατοίκων.

Ένας άμαχος κάτοικος του Γερολάκκου, που συνελήφθη στο χωριό, καταγράφηκε ως αγνοούμενος· τα λείψανά του έχουν ταυτοποιηθεί. Τρεις ακόμη κάτοικοι του Γερολάκκου, ένας άμαχος και δύο στρατιώτες, σκοτώθηκαν αλλού, στις περιοχές της Φιλιάς και του Καραβά· για έναν δεν δίνεται τόπος. Στη γη του Γερολάκκου καταγράφονται 24 νεκροί του 1974, 18 στρατιώτες και έξι άμαχοι. Οι περισσότεροι έπεσαν στην περιοχή του αεροδρομίου Λευκωσίας και οι άλλοι στην περιοχή του χωριού· μερικοί τραυματίστηκαν εκεί θανάσιμα και πέθαναν στο Γενικό Νοσοκομείο Λευκωσίας.

Οι κατοχικές αρχές μετέτρεψαν παράνομα την εκκλησία της Παναγίας Ευαγγελίστριας σε τζαμί και την εκκλησία του Αγίου Μάμα σε πολιτιστικό κέντρο.¹⁹ Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, οι παλιές εικόνες του Αγίου Μάμα χάθηκαν μετά την εισβολή.²⁰