Τα Γέναγρα είναι μεικτή κοινότητα της κατεχόμενης επαρχίας Αμμοχώστου. Βρίσκονται 24 χιλιόμετρα βορειοδυτικά της Αμμοχώστου, σε υψόμετρο 50 μέτρων, στην πεδιάδα της Μεσαορίας, κοντά στο Λευκόνοικο. Στο χωριό ζούσαν από παλιά Έλληνες και Τούρκοι σε σχεδόν ίσους αριθμούς. Στην απογραφή του 1960 είχαν 578 κατοίκους, από τους οποίους 301 ήταν Έλληνες και 277 Τούρκοι.

Όνομα

Η προέλευση του ονόματος δεν είναι γνωστή με βεβαιότητα. Το επίσημο τοπωνυμικό ευρετήριο της Κύπρου (Gazetteer) το γράφει «Γέναγρα, τά», στον πληθυντικό.¹ Στις ιταλικές και γαλλικές πηγές του 14ου και του 15ου αιώνα το χωριό γράφεται Genagra, Guenagra, Ienagra και Tenagra· η τελευταία μορφή είναι, κατά τον εκδότη του σχετικού χρονικού, πιθανότατα παραφθορά του Ienagra.²

Ίδρυση και πρώτες αναφορές

Η πρώτη γραπτή μαρτυρία για τα Γέναγρα είναι του 14ου αιώνα. Ο Κύπριος χρονογράφος του 15ου αιώνα Λεόντιος Μαχαιράς αναφέρει το χωριό ανάμεσα στα φέουδα που μοίρασε ο βασιλιάς Ιάκωβος Α΄ τη δεκαετία του 1380, και το ίδιο κάνει ο Κύπριος χρονογράφος του 16ου αιώνα Φλώριος Βουστρώνιος.³

Φραγκοκρατία, Βενετοκρατία

Ο Ιάκωβος Α΄ έδωσε τα Γέναγρα στον Renaud de Mimars, έναν από τους ιππότες που τον είχαν υποστηρίξει· ο Βουστρώνιος τον αναφέρει ως στρατάρχη της Κύπρου.⁴

Το 1460 ο βασιλιάς Ιάκωβος Β΄ έκανε θαλαμηπόλο (chamberlain) της Κύπρου τον Rizzo de Marino από τη Νάπολη και του έδωσε τα Γέναγρα. Στον κατάλογο των φέουδων που μοίρασε ο Ιάκωβος, ο Rizzo, καπετάνιος της Αμμοχώστου, κρατά το «Tenagra» μαζί με τρία ακόμη χωριά και γη του Λευκονοίκου.⁵

Ένα βασιλικό έγγραφο του Απριλίου 1468, που δημοσίευσε ο Γάλλος ιστορικός του 19ου αιώνα Louis de Mas Latrie, διασώζει και το όνομα μιας κάτοικου του χωριού. Ο βασιλιάς πήρε από το φέουδο του Rizzo στα Γέναγρα μια δουλοπάροικη, τη Λιοβία Κωστή του Κουνούπη, και έδωσε σε αντάλλαγμα μια δική του δουλοπάροικη από την Ασκιά, την Ευδοκία του Αρτέμου.⁶

Μετά τον θάνατο του Ιακώβου Β΄, ο Rizzo ήταν ανάμεσα σε όσους έφυγαν από την Κύπρο ύστερα από τις ταραχές του 1473 στην αυλή. Το 1474 η χήρα του βασιλιά, η βασίλισσα Αικατερίνη Κορνάρο, έκανε κοντόσταυλο της Κύπρου τον Pietro Davila και του έδωσε τα χωριά του Rizzo, ανάμεσά τους τα Γέναγρα, και το σπίτι του στην Αμμόχωστο.⁷

Λίγο αργότερα, σε ένα βενετικό κατάλογο των βασιλικών χωριών του τέλους του 15ου αιώνα, που δημοσίευσε ο Mas Latrie, το «Casal Ienagra» είναι βασιλικό χωριό, δηλαδή ανήκε απευθείας στο δημόσιο, στη βαϊλία του Λευκονοίκου, δηλαδή στη διοικητική περιφέρεια του γειτονικού Λευκονοίκου.⁸

Τουρκοκρατία

Στην κτηματική απογραφή που έκανε η οθωμανική διοίκηση το 1832/33, που κατέγραφε μόνο όσους είχαν περιουσία, τα Γέναγρα καταγράφονται ως μικτό χωριό με 62 νοικοκυριά με περιουσία. Τα περισσότερα χωράφια τους ήταν αγρανάπαυση, ενώ τα καλλιεργημένα ήταν κυρίως βαμβακοχώραφα και σιτοχώραφα. Είχαν λίγα δέντρα, 45 ελιές και 20 μουριές, και πολλά ζώα: 851 πρόβατα και κατσίκες, ζευγάρια βόδια, αγελάδες, άλογα και 23 καμήλες, καθώς και κυψέλες.⁹

Εκκλησίες και μονές

Η ελληνική ορθόδοξη εκκλησία του χωριού, η ενοριακή εκκλησία της Παναγίας, χρονολογείται από τον 16ο ως τον 18ο αιώνα. Ο Βρετανός αρχιτέκτονας George Jeffery, που κατέγραψε τα μνημεία της Κύπρου στις αρχές του 20ού αιώνα, σημείωνε ότι η εκκλησία του χωριού, πάνω σε λόφο, φαινόταν από μακριά και είχε μεσαιωνική σταυροειδή κάτοψη με τρούλο, με κλίτος που προστέθηκε αργότερα.¹⁰ Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, που παραθέτει τον Λοΐζο Φιλίππου, ο ναός επιδιορθώθηκε το 1793 από τον αρχιεπίσκοπο Χρύσανθο.¹¹

Λίγο έξω από το χωριό, προς τα δυτικά, βρίσκεται το παρεκκλήσι του Αγίου Γεωργίου, εν μέρει λαξευμένο στον βράχο, του 15ου ή του 16ου αιώνα. Είναι Αρχαίο Μνημείο.¹² Υπάρχει ακόμη ένα νεότερο παρεκκλήσι του Αγίου Γεωργίου, του 20ού αιώνα.

Οικονομία και κοινωνική ζωή

Τα Γέναγρα ήταν χωριό σιτηρών και κτηνοτροφίας. Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, πριν από το 1974 οι κάτοικοι καλλιεργούσαν κυρίως σιτηρά, αφού δεν υπήρχαν αρδευόμενες εκτάσεις, και έτρεφαν πολλά πρόβατα και κατσίκες, όπως ήδη στην απογραφή του 1832/33.¹³ Από το χωριό περνούσε ο σιδηρόδρομος Αμμοχώστου–Λευκωσίας, που κατασκευάστηκε γύρω στο 1905 κυρίως για να μεταφέρει τα σιτηρά της Μεσαορίας στο λιμάνι της Αμμοχώστου.¹⁴ Το 1960 ιδρύθηκε η Β΄ Συνεργατική Πιστωτική Εταιρεία Γενάγρων.

Εκπαίδευση

Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, που παραθέτει τον Κύπριο ιστορικό της εκπαίδευσης Ιερώνυμο Περιστιάνη, το πρώτο ιδιωτικό σχολείο των Γενάγρων λειτούργησε μόνο για λίγους μήνες το 1875, και τα παιδιά του χωριού πήγαιναν στο αλληλοδιδακτικό σχολείο του γειτονικού Λευκονοίκου.¹⁵ Τη σχολική χρονιά 1973–74 το ελληνικό δημοτικό σχολείο των Γενάγρων είχε 31 μαθητές και έναν δάσκαλο.

Πληθυσμός

Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, το χωριό είχε 381 κατοίκους το 1881, 423 το 1891, 417 το 1901, 542 το 1911 και 556 το 1921.¹⁶ Το 1931 τα Γέναγρα είχαν 532 κατοίκους, 281 χριστιανούς και 251 μουσουλμάνους, και το 1946 613, από τους οποίους 329 ήταν ορθόδοξοι και 284 μουσουλμάνοι (στις απογραφές του 1931 και του 1946 καταγραφόταν μόνο το θρήσκευμα). Το 1960 είχαν 578 κατοίκους, 301 Έλληνες και 277 Τούρκους, και το 1973 221 Έλληνες και γύρω στους 250 Τούρκους (εκτίμηση). Από το 1964 ως το 1974 στο χωριό υπήρχε φυλάκιο της Ειρηνευτικής Δύναμης του ΟΗΕ (UNFICYP).¹⁷

Εθνικοί αγώνες

Στο ενωτικό δημοψήφισμα του 1950 υπέγραψαν 186 κάτοικοι, ουσιαστικά όλοι οι ενήλικες Έλληνες κάτοικοι. Το Μητρώο Αγωνιστών ΕΟΚΑ καταγράφει 37 Έλληνες κατοίκους του χωριού που συμμετείχαν ή συνέδραμαν στον Αγώνα.

Η τουρκική εισβολή του 1974

Κατά την τουρκική εισβολή του 1974 τα Γέναγρα καταλήφθηκαν από τον τουρκικό στρατό. Οι Έλληνες κάτοικοι έφυγαν καθώς προχωρούσε ο τουρκικός στρατός,¹⁸ και ο ελληνικός πληθυσμός του χωριού υπέστη εθνοκάθαρση. Από τότε οι τουρκικές κατοχικές δυνάμεις και η παράνομη κατοχική αρχή εμποδίζουν την επιστροφή των κατοίκων.

Κανένας κάτοικος των Γενάγρων δεν καταγράφηκε ως αγνοούμενος. Ένας κάτοικος του χωριού, άμαχος, σκοτώθηκε στη Γύψου.

Οι κατοχικές αρχές μετέτρεψαν παράνομα την εκκλησία της Παναγίας σε τζαμί. Τα παρεκκλήσια του Αγίου Γεωργίου λεηλατήθηκαν και βεβηλώθηκαν, και ο κατάλογος του 2009 καταγράφει πεσμένη την οροφή του μεσαιωνικού παρεκκλησιού· κατά το Cyprus Religious Heritage, το μεσαιωνικό παρεκκλήσι αναστηλώθηκε το 2021–22. Το 2022 το ελληνικό ορθόδοξο κοιμητήριο γύρω από την εκκλησία της Παναγίας βρέθηκε ερειπωμένο, με τους σταυρούς των τάφων ξεριζωμένους και σκορπισμένους.¹⁹