Τα Γαστριά είναι ελληνική κοινότητα της κατεχόμενης επαρχίας Αμμοχώστου, στην αρχή της χερσονήσου της Καρπασίας. Βρίσκονται 26 χιλιόμετρα βόρεια της Αμμοχώστου, σε υψόμετρο 20 μέτρων, σε μια μικρή πεδιάδα κοντά στην ακτή του κόλπου της Αμμοχώστου, περίπου πέντε χιλιόμετρα βορειοανατολικά του Μπογαζιού.¹ Κοντά στο χωριό σώζονται ίχνη ενός μεσαιωνικού κάστρου. Στην απογραφή του 1960 είχαν 261 κατοίκους, όλους Έλληνες.

Όνομα

Το επίσημο τοπωνυμικό ευρετήριο της Κύπρου (Gazetteer) γράφει το όνομα «Γαστριά, τα». Ο Κύπριος χρονογράφος του 16ου αιώνα Φλώριος Βουστρώνιος γράφει «Gastria».²

Ίδρυση και πρώτες αναφορές

Τα Γαστριά αναφέρονται στα χρονικά από τις αρχές του 13ου αιώνα, ως χωριό και κάστρο των Ναϊτών ιπποτών πάνω στη θάλασσα.³ Στη γη του χωριού το Gazetteer καταγράφει το ύψωμα Κάστρος, νοτιοδυτικά του οικισμού, και ο Κατάλογος Αρχαίων Μνημείων προστατεύει τα κατάλοιπα του κάστρου, του λεγόμενου «Καστρουλλιού».⁴

Αρχαιολογικοί χώροι

Το 1882 ο George Gordon Hake ανέσκαψε τάφους στα Γαστριά για το South Kensington Museum του Λονδίνου, το σημερινό Victoria and Albert Museum. Τα αγγεία από τα Γαστριά στον κατάλογο του ancientcyprus.com είναι κυρίως της γεωμετρικής και της αρχαϊκής αρχαίας ελληνικής περιόδου: λευκά γραπτά, μαύρα σε κόκκινο βάθος και δίχρωμα, με πρόχους, λήκυθους, ασκούς και αμφορείς.⁵

Νοτιοανατολικά, στο δάσος της Βάλειας, ανάμεσα στα Γαστριά και τον Άγιο Θεόδωρο, βρίσκεται το νεκροταφείο της Αλαάς, του 11ου αιώνα π.Χ., που ανέσκαψε το 1973–74 ο Βάσος Καραγιώργης και περιγράφεται στη σελίδα του Αγίου Θεοδώρου.⁶

Φραγκοκρατία

Στα χρόνια της Φραγκοκρατίας τα Γαστριά ανήκαν στο τάγμα των Ναϊτών ιπποτών, που είχε εκεί ένα κάστρο. Ο Βρετανός αρχιτέκτονας George Jeffery, που κατέγραψε τα ιστορικά μνημεία της Κύπρου στις αρχές του 20ού αιώνα, σημείωνε ότι το κάστρο αναφέρεται συχνά στα μεσαιωνικά χρονικά.⁷ Κατά τον Βουστρώνιο, όταν οι Ναΐτες ήρθαν σε ρήξη με τον βασιλιά Ούγο Γ΄, εκείνος διέταξε να γκρεμιστούν τα σπίτια τους στη Λεμεσό και στα Γαστριά. Το 1310 ο βασιλιάς Ερρίκος Β΄, που τον είχε εκθρονίσει ο αδελφός του Αμάλριχος, οδηγήθηκε στο «casal Gastria del Tempio», δηλαδή στο χωριό Γαστριά των Ναϊτών, κοντά στη θάλασσα, και από εκεί τον έστειλαν εξόριστο στην Αρμενία.⁸

Όταν καταργήθηκε το τάγμα των Ναϊτών, το 1313 η περιουσία τους στην Κύπρο δόθηκε στους Ιωαννίτες ιππότες. Ανάμεσα σε όσα παραδόθηκαν, ο Βουστρώνιος απαριθμεί «το κάστρο των Γαστριών μαζί με τα χωριά Γαστριά και Καμάρες». Στις μέρες του, τον 16ο αιώνα, το κάστρο ήταν, όπως γράφει, εντελώς ερειπωμένο.⁹

Τουρκοκρατία

Στην κτηματική απογραφή που έκανε η οθωμανική διοίκηση το 1832/33, που κατέγραφε μόνο όσους είχαν περιουσία, τα Γαστριά καταγράφονται ως μικτό χωριό, με 20 νοικοκυριά με περιουσία. Οι ιδιοκτήτες είχαν κυρίως βαμβακοχώραφα και λίγα σιτοχώραφα, αλώνια, 35 κυψέλες, έναν μύλο που τον γύριζαν άλογα, πάνω από 200 πρόβατα, αγελάδες και βόδια.¹⁰

Αγγλοκρατία

Ο Άγγλος αρχαιολόγος David Hogarth, που πέρασε από εκεί το 1888, βρήκε τα Γαστριά ακμαίο χωριό, σε μια εύφορη πεδιάδα κάτω από τους βράχους της Βάλειας. Στο καφενείο του χωριού του έφεραν μια ελληνική επιτύμβια στήλη του 4ου αιώνα π.Χ. από την Κνίδο, στη γη του Αγίου Θεοδώρου.¹¹ Κατά το Cyprus Religious Heritage, το 1905 έκλεισε το παλιό κοιμητήριο γύρω από την εκκλησία της Παναγίας Φανερωμένης, ως επικίνδυνο για τη δημόσια υγεία.¹²

Εκκλησίες και μονές

Η ενοριακή εκκλησία του χωριού, της Παναγίας Φανερωμένης, στο βόρειο μέρος του παλιού οικισμού, χτίστηκε το 1895. Στο ανατολικό μέρος του χωριού βρίσκεται η εκκλησία του Αγίου Γεωργίου, του 18ου αιώνα· κατά τον Jeffery, στις αρχές του 20ού αιώνα στεγαζόταν σε αυτήν το σχολείο του χωριού.¹³

Η εκκλησία του Αγίου Ιωάννη του Προδρόμου, περίπου δύο χιλιόμετρα δυτικά του χωριού, στον δρόμο Αμμοχώστου–Καρπασίας, είναι Αρχαίο Μνημείο.¹⁴ Το χωριό είχε ακόμη ένα δεύτερο παρεκκλήσι του Αγίου Ιωάννη του Προδρόμου, του 18ου αιώνα, και το παρεκκλήσι του Αγίου Προκοπίου.

Οικονομία και κοινωνική ζωή

Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, πριν από το 1974 οι κάτοικοι καλλιεργούσαν κυρίως σιτηρά και χαρουπιές, αλλά μεγάλο μέρος της γης έμενε ακαλλιέργητο, και το 1973 εκτρέφονταν στο χωριό περίπου 1.600 πρόβατα.¹⁵ Από το 1946 λειτουργούσε στο χωριό συνεργατική πιστωτική εταιρεία.

Εκπαίδευση

Τη σχολική χρονιά 1973–74 το ελληνικό δημοτικό σχολείο του χωριού είχε 14 μαθητές και έναν δάσκαλο.

Πληθυσμός

Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, το χωριό είχε 247 κατοίκους το 1881, 297 το 1891, 289 το 1901, 357 το 1911 και 316 το 1921.¹⁶ Το 1931 είχε 315 κατοίκους, όλους χριστιανούς, και το 1946 376, όλους ορθόδοξους (στις απογραφές του 1931 και του 1946 καταγραφόταν μόνο το θρήσκευμα). Το 1960 είχε 261 κατοίκους και το 1973 198, όλους Έλληνες.

Εθνικοί αγώνες

Στο ενωτικό δημοψήφισμα του 1950 υπέγραψαν 186 κάτοικοι. Το Μητρώο Αγωνιστών ΕΟΚΑ καταγράφει 39 Έλληνες κατοίκους του χωριού που συμμετείχαν ή συνέδραμαν στον Αγώνα.

Η τουρκική εισβολή του 1974

Κατά την τουρκική εισβολή του 1974 τα Γαστριά καταλήφθηκαν από τον τουρκικό στρατό. Κατά το Cyprus Religious Heritage, τον Αύγουστο του 1974 σχεδόν όλοι οι κάτοικοι έφυγαν μπροστά στον τουρκικό στρατό που προέλαυνε, και μόνο 29 έμειναν στο χωριό, περικυκλωμένοι. Οι τελευταίοι μεταφέρθηκαν στις ελεύθερες περιοχές τον Σεπτέμβριο του 1976.¹⁷ Ο ελληνικός πληθυσμός του χωριού υπέστη έτσι εθνοκάθαρση, και από τότε οι τουρκικές κατοχικές δυνάμεις και η παράνομη κατοχική αρχή εμποδίζουν την επιστροφή των κατοίκων.

Στο ίδιο το χωριό καταγράφεται ένας νεκρός, άμαχος. Ένας ακόμη κάτοικος των Γαστριών, στρατιώτης, σκοτώθηκε στο Συγχαρί.

Το 2022 η εκκλησία της Παναγίας Φανερωμένης ήταν σε κακή κατάσταση: όλοι οι σταυροί της είχαν αφαιρεθεί, η στέγη είχε φθαρεί από τα νερά, και το εσωτερικό, με το ξύλινο τέμπλο, ήταν γεμάτο συνθήματα. Ο Άγιος Γεώργιος φαίνεται ότι χρησιμοποιείται παράνομα για άλλο σκοπό, και ο Άγιος Ιωάννης ο Πρόδρομος είναι σχεδόν ερείπιο στο εσωτερικό. Το νέο κοιμητήριο είναι ερειπωμένο, με τους σταυρούς των τάφων σκόρπιους.¹⁸