Η Γαληνή είναι μεγάλη ελληνική κοινότητα της κατεχόμενης επαρχίας Λευκωσίας. Βρίσκεται 19 χιλιόμετρα δυτικά της Μόρφου, σε υψόμετρο 220 μέτρων, στη γεωγραφική περιφέρεια της Τηλλυρίας, πάνω από τον κόλπο της Μόρφου.¹ Στην απογραφή του 1960 είχε 1.295 κατοίκους, όλους Έλληνες.

Όνομα

Η προέλευση του ονόματος δεν είναι βέβαιη. Το χωριό καταγράφεται στην οθωμανική κτηματική απογραφή του 1832/33.²

Ίδρυση και πρώτες αναφορές

Στους καταλόγους φέουδων και βασιλικών χωριών του 15ου αιώνα που διασώζουν ο Κύπριος χρονογράφος του 16ου αιώνα Φλώριος Βουστρώνιος και ο Γάλλος ιστορικός του 19ου αιώνα Louis de Mas Latrie, η Γαληνή δεν βρέθηκε, ούτε με το σημερινό ούτε με παραπλήσιο όνομα. Η πρώτη βέβαιη γραπτή αναφορά της είναι στην κτηματική απογραφή του 1832/33. Η γη του χωριού, όμως, κατοικήθηκε πολύ νωρίτερα, όπως δείχνει ο αρχαίος οικισμός μεταλλωρύχων στη θέση Αλέτρι.

Αρχαιολογικοί χώροι

Στη θέση Αλέτρι, νοτιοανατολικά του χωριού, που το επίσημο τοπωνυμικό ευρετήριο της Κύπρου (Gazetteer) σημειώνει ως αρχαίο μνημείο στη γη της Γαληνής, βρίσκεται ένας προελληνικός οικισμός με μεταλλείο χαλκού.³ Τον καθάρισε εν μέρει το 1942, για λογαριασμό του Τμήματος Αρχαιοτήτων, ο Κύπριος αρχαιολόγος Πορφύριος Δίκαιος. Ήρθε στο φως ένα εργαστήριο κεραμικής με έναν πρωτόγονο κλίβανο, δύο μήτρες για τη χύτευση χάλκινων πελέκεων, ένα πήλινο χωνευτήρι με υπολείμματα σκουριάς χαλκού και άλλα κατάλοιπα τήξης. Ο Αυστραλός αρχαιολόγος Robert Merrillees χαρακτήρισε το εργαστήριο κεραμικής μοναδικό στην Κύπρο της εποχής του Χαλκού και τη θέση την παλαιότερη από τις λίγες μαρτυρίες παραγωγής χαλκού στο νησί. Σχεδόν όλο το υλικό της ανασκαφής εντοπίστηκε αργότερα στο Κυπριακό Μουσείο και δημοσιεύτηκε το 2013.⁴ Ο χαλκός του Αλετριού πιθανότατα έφτανε ως τη Λάπηθο, με την οποία ο οικισμός είχε στενούς δεσμούς.⁵ Το τμήμα του αρχαίου μεταλλείου στο Αλέτρι είναι Αρχαίο Μνημείο.

Λίγο δυτικότερα, στη θέση Λαξιά της Σχίστης, η βάση αρχαίων τόπων Pleiades σημειώνει, με βάση έναν επιστημονικό άτλαντα του αρχαίου κόσμου, ένα ιερό της αρχαϊκής και της κλασικής ελληνικής περιόδου.⁶

Τα αρχαία μεταλλεία είχαν θέση και στις παραδόσεις του χωριού. Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, οι κάτοικοι έλεγαν ότι κάποτε η θάλασσα έφτανε ως τη ρίζα του «βουνού του χρυσαφιού», όπου βούλιαξε ένα καράβι φορτωμένο χρυσάφι· αιώνες αργότερα οι παλιοί Κύπριοι το ανακάλυψαν και άνοιξαν τις στοές, δηλαδή τα αρχαία μεταλλευτικά λαγούμια, για να το βγάλουν.⁷

Αρχαιότητα

Η γη της Γαληνής κατοικήθηκε ήδη στην προελληνική περίοδο από ανθρώπους που έβγαζαν και δούλευαν τον χαλκό. Στην αρχαία ελληνική περίοδο το χωριό, λίγα χιλιόμετρα δυτικά των Σόλων, πιθανότατα ανήκε στο βασίλειο των Σόλων.

Τουρκοκρατία

Στην κτηματική απογραφή που έκανε η οθωμανική διοίκηση το 1832/33, που κατέγραφε μόνο όσους είχαν περιουσία, η Γαληνή καταγράφεται ως χριστιανικό χωριό, με 25 νοικοκυριά με περιουσία. Είχαν χωράφια, σχεδόν 300 ελιές, λίγες μουριές, χαρουπιές και συκιές, ένα ελαιοτριβείο και κυψέλες. Το μεγαλύτερο μέρος της περιουσίας τους, μετά τη γη, ήταν τα ζώα: 400 κατσίκες, βόδια και αγελάδες.⁸

Εκκλησίες και μονές

Η Γαληνή είχε δύο ελληνικές ορθόδοξες εκκλησίες, και τις δύο αφιερωμένες στον άγιο Ιωάννη τον Θεολόγο, που χρονολογούνται στον 18ο ή στον 19ο αιώνα. Γύρω από τη μικρότερη, που βρισκόταν δίπλα στο σχολείο, ήταν το παλιό κοιμητήριο, που φαίνεται ότι έκλεισε το 1940.⁹ Στη γη του χωριού υπήρχε ακόμη το παρεκκλήσι της Αγίας Μαύρης.

Οικονομία και κοινωνική ζωή

Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, πριν από το 1974 οι κάτοικοι καλλιεργούσαν εσπεριδοειδή κατά μήκος της κοιλάδας του ποταμού του Κάμπου, χαρουπιές, σιτηρά, συκιές και λίγα αμπέλια, και έτρεφαν πάνω από 500 πρόβατα και 250 κατσίκες. Τα εσπεριδοειδή ποτίζονταν από το φράγμα της Γαληνής στον ποταμό του Κάμπου, μέσα στα όρια του χωριού. Πολλοί κάτοικοι, εκτός από τη γεωργία, την υλοτομία και την παραγωγή καυσόξυλων, δούλευαν στις μεταλλευτικές εγκαταστάσεις του Ξερού και στα γειτονικά μεταλλεία.¹⁰ Στο χωριό λειτουργούσαν η Νέα Συνεργατική Πιστωτική Εταιρεία Γαληνής, από το 1946, και το Συνεργατικό Παντοπωλείο Γαληνής, από το 1957.

Εκπαίδευση

Τη σχολική χρονιά 1973–74 το ελληνικό δημοτικό σχολείο της Γαληνής είχε 99 μαθητές και τρεις δασκάλους.

Πληθυσμός

Ο πληθυσμός της Γαληνής μεγάλωσε γρήγορα στα μέσα του 20ού αιώνα. Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, το χωριό είχε 283 κατοίκους το 1881, 325 το 1891, 404 το 1901, 498 το 1911 και 583 το 1921.¹¹ Το 1946 το χωριό είχε 849 κατοίκους, από τους οποίους 847 ήταν ορθόδοξοι και 2 μουσουλμάνοι (στην απογραφή του 1946 καταγραφόταν μόνο το θρήσκευμα). Το 1960 είχε 1.295 κατοίκους, όλους Έλληνες, και το 1973 888 Έλληνες.

Εθνικοί αγώνες

Στο ενωτικό δημοψήφισμα του 1950 υπέγραψαν 491 κάτοικοι της Γαληνής. Το Μητρώο Αγωνιστών ΕΟΚΑ καταγράφει 23 Έλληνες κατοίκους του χωριού που συμμετείχαν ή συνέδραμαν στον Αγώνα.

Από τη Γαληνή καταγόταν ο αγωνιστής της ΕΟΚΑ Χαρίλαος Μιχαήλ.¹²

Η τουρκική εισβολή του 1974

Κατά την τουρκική εισβολή του 1974 η Γαληνή καταλήφθηκε από τον τουρκικό στρατό και οι Έλληνες κάτοικοί της υπέστησαν εθνοκάθαρση. Από τότε οι τουρκικές κατοχικές δυνάμεις και η παράνομη κατοχική αρχή εμποδίζουν την επιστροφή των κατοίκων.

Έξι κάτοικοι της Γαληνής, πέντε άμαχοι και ένας στρατιώτης, καταγράφηκαν ως αγνοούμενοι, και τα λείψανά τους δεν έχουν ταυτοποιηθεί ως σήμερα. Οι πέντε χάθηκαν στη Γαληνή και ο έκτος στην περιοχή Καραβά-Λαπήθου. Ένας ακόμη άμαχος με καταγωγή από τη Γαληνή σκοτώθηκε αλλού, στην περιοχή Σόλων-Καραβοστασίου. Μέσα στη γη της Γαληνής σκοτώθηκε επίσης ένας άμαχος.

Το χωριό βρίσκεται σήμερα μέσα σε απαγορευμένη τουρκική στρατιωτική ζώνη. Οι δύο εκκλησίες του Αγίου Ιωάννη του Θεολόγου βρίσκονται μέσα σε τουρκικό στρατόπεδο. Σε δορυφορικές εικόνες του 2011 και οι δύο ήταν χωρίς στέγη, και ως το 2013 η μεγαλύτερη είχε κατεδαφιστεί.¹³