Ο Γαϊδουράς είναι ελληνική κοινότητα της κατεχόμενης επαρχίας Αμμοχώστου. Βρίσκεται 15 χιλιόμετρα βορειοδυτικά της Αμμοχώστου, σε υψόμετρο 20 μέτρων, στη γεωγραφική περιφέρεια της Μεσαορίας, ανάμεσα στο Πραστιό Αμμοχώστου και τους Στύλλους. Στην απογραφή του 1960 είχε 366 κατοίκους, όλους Έλληνες.

Όνομα

Στο βενετικό υπόμνημα του τέλους του 15ου αιώνα το χωριό γράφεται «Gaduradas» και στη χαρτογράφηση της Κύπρου από τον Βρετανό αξιωματικό Herbert Kitchener, στα πρώτα χρόνια της Αγγλοκρατίας, «Gaidhoura».¹

Κατά μια παλιά παράδοση, που καταγράφει η Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, το χωριό πήρε το όνομά του από τον γάιδαρο του αγίου Σπυρίδωνος, του Κύπριου επισκόπου Τριμυθούντος: όταν ο άγιος πέρασε από εκεί, οι κάτοικοι του έκλεψαν τον γάιδαρο, ή, κατά άλλη εκδοχή, ο γάιδαρος πέθανε στο σημείο αυτό. Μετά την ανεξαρτησία της Κύπρου προτάθηκε να μετονομαστεί το χωριό σε Νέα Σπάρτη. Κατά την ίδια εγκυκλοπαίδεια, το νέο όνομα δεν υιοθετήθηκε επίσημα.² Χρησιμοποιήθηκε όμως: ο επίσημος κατάλογος των νεκρών του 1974 γράφει το χωριό «Γαϊδουράς (Νέα Σπάρτη)».

Ίδρυση και πρώτες αναφορές

Ο Γαϊδουράς εμφανίζεται για πρώτη φορά σε γραπτή πηγή στο τέλος του 15ου αιώνα, λίγο μετά το πέρασμα της Κύπρου στους Βενετούς. Σε ένα βενετικό στατιστικό υπόμνημα, που δημοσίευσε ο Γάλλος ιστορικός του 19ου αιώνα Louis de Mas Latrie, το «Casal Gaduradas» καταγράφεται ανάμεσα στα βασιλικά χωριά, δηλαδή σε όσα ανήκαν απευθείας στο δημόσιο και όχι σε φεουδάρχη. Ανήκε στη βαϊλία, τη διοικητική περιφέρεια, του Sivori στη Μεσαορία, που είχε έξι χωριά, ανάμεσά τους και ένα «Prastio», πιθανότατα το γειτονικό Πραστιό. Στους καταλόγους φέουδων του Κύπριου χρονογράφου του 16ου αιώνα Φλώριου Βουστρώνιου το χωριό δεν αναφέρεται.³

Τουρκοκρατία

Στην κτηματική απογραφή που έκανε η οθωμανική διοίκηση το 1832/33, που κατέγραφε μόνο όσους είχαν περιουσία, ο Γαϊδουράς είναι χριστιανικό χωριό, με 16 νοικοκυριά με περιουσία και μια εκκλησία. Πάνω από τα μισά χωράφια τους ήταν βαμβακοχώραφα, και τα υπόλοιπα κυρίως σιτοχώραφα· δέντρα δεν καταγράφονται. Τα ζώα τους ήταν 1.220 πρόβατα, λίγα βόδια και αγελάδες, και αντιστοιχούσαν σε πάνω από το ένα τρίτο της αξίας της περιουσίας του χωριού.⁴

Εκκλησίες και μονές

Η ελληνική ορθόδοξη ενοριακή εκκλησία του χωριού είναι αφιερωμένη στον άγιο Μάμα και χρονολογείται στον 19ο–20ό αιώνα. Στις αρχές του 20ού αιώνα ο Βρετανός αρχιτέκτονας George Jeffery, έφορος των αρχαίων μνημείων της Κύπρου, περιγράφει τον Γαϊδουρά ως μικρό νέο χωριό με μια επιβλητική, ημιτελή εκκλησία, που ξαναχτιζόταν από το 1906.⁵ Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, η εκκλησία ολοκληρώθηκε το 1927.⁶ Το κοιμητήριο του χωριού βρισκόταν αρχικά ακριβώς πίσω από την εκκλησία, στη βόρεια πλευρά της.⁷

Οικονομία και κοινωνική ζωή

Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, πριν από το 1974 οι κάτοικοι καλλιεργούσαν σχεδόν μόνο σιτηρά, και η κτηνοτροφία ήταν, όπως ήδη στην απογραφή του 1832/33, αρκετά αναπτυγμένη: στο χωριό εκτρέφονταν 2.070 πρόβατα και 335 κατσίκες, και από το γάλα τους έφτιαχναν γιαούρτι για πούλημα. Δίπλα στο χωριό περνούσε ο κεντρικός δρόμος Λευκωσίας–Αμμοχώστου, και κοντά του λειτουργούσε ένα εργοστάσιο μεταλλικών επίπλων. Λίγα χρόνια πριν από την εισβολή, λίγοι κάτοικοι εργάζονταν στην Αμμόχωστο. Βόρεια του χωριού περνούσε, από το 1905 ως το 1951, ο κυπριακός σιδηρόδρομος.⁸ Το 1945 ιδρύθηκε η Συνεργατική Πιστωτική Εταιρεία Γαϊδουρά.

Εκπαίδευση

Τη σχολική χρονιά 1973–74 το ελληνικό δημοτικό σχολείο του Γαϊδουρά είχε 37 μαθητές και δύο δασκάλους.

Πληθυσμός

Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, το χωριό είχε 150 κατοίκους το 1881, 198 το 1891, 148 το 1901, 293 το 1911 και 268 το 1921.⁹ Το 1931 ο Γαϊδουράς είχε 282 κατοίκους, 281 χριστιανούς και έναν μουσουλμάνο, και το 1946 331, όλους ορθόδοξους (στις απογραφές του 1931 και του 1946 καταγραφόταν μόνο το θρήσκευμα). Το 1960 είχε 366 κατοίκους, όλους Έλληνες, και το 1973 314 Έλληνες.

Εθνικοί αγώνες

Στο ενωτικό δημοψήφισμα του 1950 υπέγραψαν 177 κάτοικοι του Γαϊδουρά. Το Μητρώο Αγωνιστών ΕΟΚΑ καταγράφει 30 Έλληνες κατοίκους του χωριού που συμμετείχαν ή συνέδραμαν στον Αγώνα. Κατά τη βιογραφία του Ιδρύματος Απελευθερωτικού Αγώνα ΕΟΚΑ, ο αγωνιστής της ΕΟΚΑ Χρίστος Σαμάρας από το Λιοπέτρι έδρασε και στον Γαϊδουρά.¹⁰

Η τουρκική εισβολή του 1974

Κατά την τουρκική εισβολή του 1974 ο Γαϊδουράς καταλήφθηκε από τον τουρκικό στρατό και ο ελληνικός πληθυσμός του υπέστη εθνοκάθαρση. Από τότε οι τουρκικές κατοχικές δυνάμεις και η παράνομη κατοχική αρχή εμποδίζουν την επιστροφή των κατοίκων.

Ένας κάτοικος του Γαϊδουρά, άμαχος, καταγράφηκε ως αγνοούμενος. Χάθηκε στο ίδιο το χωριό, και τα λείψανά του δεν έχουν εντοπιστεί ως σήμερα. Στη γη του Γαϊδουρά καταγράφονται τρεις νεκροί του 1974, όλοι άμαχοι. Δύο ακόμη κάτοικοι του χωριού, και οι δύο στρατιώτες, σκοτώθηκαν αλλού, στα Κούκλια Αμμοχώστου και στο Πυρόγι.

Κατά το Cyprus Religious Heritage, οι κατοχικές αρχές μετέτρεψαν παράνομα την εκκλησία του Αγίου Μάμα σε τζαμί. Αφαιρέθηκαν οι σταυροί και όλος ο εξοπλισμός της, και η νότια είσοδος χτίστηκε. Από το 2014–15 περίπου η εκκλησία έχει εγκαταλειφθεί.¹¹