Η Φυλλιά είναι ελληνική κοινότητα της κατεχόμενης επαρχίας Λευκωσίας. Βρίσκεται 9 χιλιόμετρα ανατολικά της Μόρφου, σε υψόμετρο 130 μέτρων, στο λεκανοπέδιο της Μόρφου, και ο ποταμός Οβγός κυλά βόρεια του οικισμού.¹ Στη γη της ανασκάφηκαν σημαντικοί προελληνικοί οικισμοί και τάφοι, και από τα ευρήματά της μια ολόκληρη φάση της προϊστορίας της Κύπρου ονομάζεται «φάση της Φιλιάς». Στην απογραφή του 1960 είχε 731 κατοίκους, όλους Έλληνες.

Όνομα

Το χωριό γραφόταν παλαιότερα «Φιλιά», και η σημερινή γραφή καθιερώθηκε με την τυποποίηση των γεωγραφικών ονομάτων.² Ως «Φιλιά» καταγράφεται και στο δημοψήφισμα του 1950 και στα μητρώα των συνεργατικών εταιρειών του. Στη χαρτογράφηση της Κύπρου από τον Βρετανό αξιωματικό Herbert Kitchener, στα πρώτα χρόνια της Αγγλοκρατίας, γράφεται «Phylia».³

Η προέλευση του ονόματος δεν είναι βέβαιη. Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, ο μελετητής Κυριάκος Χατζηιωάννου το θεωρεί αρχαίο ελληνικό φυτώνυμο, από τη «φυλία», ένα είδος άγριας ελιάς, και γι’ αυτό προτείνει τη γραφή «Φυλιά».⁴ Το δέντρο αναφέρεται ήδη στον Όμηρο: στην Οδύσσεια ο ναυαγός Οδυσσέας βρίσκει καταφύγιο κάτω από δύο θάμνους που φύτρωναν από την ίδια ρίζα, «ὁ μὲν φυλίης, ὁ δ᾽ ἐλαίης», δηλαδή ο ένας ήταν φυλία και ο άλλος ελιά.⁵

Ίδρυση και πρώτες αναφορές

Η Φυλλιά δεν αναφέρεται στις μεσαιωνικές πηγές. Δεν υπάρχει στους καταλόγους φέουδων του Κύπριου χρονογράφου του 16ου αιώνα Φλώριου Βουστρώνιου ούτε στο βενετικό υπόμνημα του τέλους του 15ου αιώνα που δημοσίευσε ο Γάλλος ιστορικός του 19ου αιώνα Louis de Mas Latrie. Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, ένα χωριό «Filia» σημειώνεται σε παλαιούς χάρτες, αλλά ανατολικά της Κυθρέας, και ήταν πιθανότατα άλλος οικισμός με το ίδιο όνομα.⁶ Η παλαιότερη γραπτή αναφορά που βρέθηκε για το ίδιο το χωριό είναι η οθωμανική κτηματική απογραφή του 1832/33.

Στη γη της κοινότητας, στον δρόμο προς την Κυρά, βρισκόταν και ο μικρός οικισμός Βασιλικό, που υπαγόταν διοικητικά στη Φυλλιά.⁷

Αρχαιολογικοί χώροι

Η γη της Φυλλιάς, στις όχθες του Οβγού, είναι από τις σημαντικότερες προελληνικές περιοχές της Κύπρου. Στη θέση Λαξιά του Κάσινου ο Κύπριος αρχαιολόγος Πορφύριος Δίκαιος ανέσκαψε για λογαριασμό του Τμήματος Αρχαιοτήτων, το 1942–43, τέσσερις θαλαμωτούς τάφους. Το 1947 ανέσκαψε μια ταφή στη γειτονική θέση Καυκάλλα και το 1951 έναν πέμπτο τάφο. Ο Δίκαιος ονόμασε το νεκροταφείο Φιλιά-Βασιλικό· μεταγενέστεροι ερευνητές το ταυτίζουν με τη Λαξιά του Κάσινου και το ξεχωρίζουν από έναν οικισμό περίπου 500 μέτρα βορειοδυτικά. Οι τάφοι είχαν ξαναχρησιμοποιηθεί, και τα οστά των παλαιότερων νεκρών είχαν παραμεριστεί στο βάθος των θαλάμων. Μαζί με τους νεκρούς βρέθηκαν αγγεία, σφονδύλια, μεταλλικές περόνες, μαχαίρια, σπειροειδή σκουλαρίκια, ένας πέλεκυς και περίαπτα από όστρεο και πικρόλιθο. Η κόκκινη στιλβωτή, η λευκή γραπτή και η μελανόχριστη κτενιστή κεραμική των τάφων χαρακτηρίζει μια ολόκληρη φάση της προελληνικής Κύπρου, που πήρε το όνομα του χωριού.⁸

Βορειότερα, στη θέση Δράκος, κοντά στον Οβγό, ομάδα του Πανεπιστημίου του Εδιμβούργου με επικεφαλής τον Βρετανό αρχαιολόγο Trevor Watkins ανέσκαψε από το 1966 ως το 1970 έναν προελληνικό οικισμό. Βρέθηκαν ορθογώνια σπίτια με δάπεδα και λεκάνες από κονίαμα, ένα τείχος και μια τάφρος στη δυτική πλευρά του, υπόγειοι λαξευτοί χώροι, που η χρήση τους έμεινε άγνωστη, και κοντά στον οικισμό ένας θαλαμωτός τάφος με δύο ταφές. Ένα λεπτό στρώμα οστράκων πάνω στον βράχο θεωρήθηκε τότε ότι ίσως ήταν η παλαιότερη κεραμική που είχε βρεθεί ως εκείνη τη στιγμή στην Κύπρο. Βρέθηκαν ακόμη απανθρακωμένοι σπόροι σιτηρών, οι πρώτοι από την πρώιμη προϊστορία της Κύπρου, και πολλά κέρατα ελαφιού, θαμμένα σκόπιμα.⁹

Η περιοχή κατοικούνταν και στην αρχαία ελληνική περίοδο. Το 1953, μετά από λαθρανασκαφές, το Τμήμα Αρχαιοτήτων ανέσκαψε κοντά στη Φυλλιά, στη θέση Αέρας, δύο μικρούς τάφους με κεραμική της γεωμετρικής αρχαίας ελληνικής περιόδου.¹⁰

Τουρκοκρατία

Στην κτηματική απογραφή που έκανε η οθωμανική διοίκηση το 1832/33, που κατέγραφε μόνο όσους είχαν περιουσία, η Φυλλιά έχει 16 νοικοκυριά με περιουσία. Ανάμεσα στους ιδιοκτήτες είναι και ένας ιερέας. Καταγράφονται χωράφια, βαμβακοχώραφα, ένα χωράφι με ριζάρι, το φυτό που έδινε κόκκινη βαφή, αλώνια και μερίδια τρεχούμενου νερού, καθώς και 55 ελιές, 31 μουριές και 13 συκιές. Οι ιδιοκτήτες είχαν βόδια και αγελάδες και 65 πρόβατα και κατσίκες.¹¹

Εκκλησίες και μονές

Η ελληνική ορθόδοξη ενοριακή εκκλησία της Φυλλιάς, στο κέντρο του παλιού χωριού, είναι αφιερωμένη στον άγιο Γεώργιο.¹² Λίγο βορειότερα, στην πλατεία, βρίσκεται η εκκλησία του Προφήτη Ηλία, του 18ου αιώνα, που είναι Αρχαίο Μνημείο. Στη γιορτή του, στις 20 Ιουλίου, γινόταν μεγάλο πανηγύρι στην πλατεία του χωριού.¹³ Το κοιμητήριο βρίσκεται στον ανατολικό δρόμο προς το χωριό, περίπου 500 μέτρα ανατολικά του Αγίου Γεωργίου.¹⁴

Οικονομία και κοινωνική ζωή

Η Φυλλιά δέχεται λίγη βροχή, αλλά βρίσκεται πάνω στο μεγαλύτερο υπόγειο υδροφόρο στρώμα της Κύπρου, της δυτικής Μεσαορίας. Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, πριν από το 1974 γεωτρήσεις πότιζαν αρκετές εκτάσεις, όπου καλλιεργούνταν κυρίως εσπεριδοειδή, λαχανικά και σιτηρά, και το 1973 οι κάτοικοι έτρεφαν 1.362 πρόβατα, 1.429 κατσίκες, 71 αγελάδες και 10.735 πουλερικά.¹⁵

Το χωριό ήταν γνωστό και για τα «τρεχάτα νερά» του, πηγές που οι μέτοχοί τους μάζευαν σε δεξαμενές και τα οδηγούσαν με χωμάτινα αυλάκια στα χωράφια. Λειτουργούσε επίσης κέντρο διαλογής καρότων, όπου δούλευαν κάτοικοι του χωριού και εργάτες από άλλες περιοχές. Μετά την ανεξαρτησία η Φυλλιά απέκτησε νερό στα σπίτια (1960) και ηλεκτρισμό (1961).¹⁶ Το 1939 ιδρύθηκε η Συνεργατική Πιστωτική Εταιρεία Φιλιάς και το 1959 το Συνεργατικό Παντοπωλείο Φιλιάς.

Εκπαίδευση

Κατά την ιστοσελίδα της κοινότητας, που στηρίζεται σε στοιχεία του Κρατικού Αρχείου, το δημοτικό σχολείο της Φυλλιάς άρχισε να λειτουργεί το 1907, με έναν δάσκαλο, τον Ιωάννη Χριστοφίδη, και 38 μαθητές, όλους αγόρια. Στεγαζόταν σε κτίριο στο κέντρο του χωριού, κοντά στον Άγιο Γεώργιο, ώσπου το 1936 μεταφέρθηκε σε νέο κτίριο στα δυτικά, προς τα Μάσαρη. Από το 1911 ως το 1952 φοιτούσαν εκεί και παιδιά από τα Μάσαρη. Δίπλα του χτίστηκε από το 1968 ένα ακόμη σχολείο, που λειτούργησε τη σχολική χρονιά 1970–71.¹⁷ Τη σχολική χρονιά 1973–74 το ελληνικό δημοτικό σχολείο είχε 186 μαθητές και έξι δασκάλους.

Πληθυσμός

Ο πληθυσμός της Φυλλιάς μεγάλωνε σταθερά. Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, το χωριό είχε 153 κατοίκους το 1881, 185 το 1891, 220 το 1901, 314 το 1911 και 355 το 1921.¹⁸ Το 1931 είχε 365 κατοίκους, 364 χριστιανούς και έναν μουσουλμάνο, και το 1946 505, όλους ορθόδοξους (στις απογραφές του 1931 και του 1946 καταγραφόταν μόνο το θρήσκευμα). Το 1960 είχε 731 κατοίκους, όλους Έλληνες, και το 1973 1.042 Έλληνες.

Εθνικοί αγώνες

Στο ενωτικό δημοψήφισμα του 1950 υπέγραψαν 270 κάτοικοι της Φυλλιάς. Το Μητρώο Αγωνιστών ΕΟΚΑ καταγράφει 72 Έλληνες κατοίκους του χωριού που συμμετείχαν ή συνέδραμαν στον Αγώνα.

Η τουρκική εισβολή του 1974

Κατά την τουρκική εισβολή του 1974 η Φυλλιά καταλήφθηκε από τον τουρκικό στρατό και ο ελληνικός πληθυσμός της υπέστη εθνοκάθαρση. Από τότε οι τουρκικές κατοχικές δυνάμεις και η παράνομη κατοχική αρχή εμποδίζουν την επιστροφή των κατοίκων.

Τέσσερις κάτοικοι της Φυλλιάς καταγράφηκαν ως αγνοούμενοι, δύο στρατιώτες και δύο άμαχοι. Δύο χάθηκαν μέσα στο ίδιο το χωριό, ένας στη Λάπηθο και ένας στην περιοχή «Κεφαλόβρυσου» μεταξύ Καπουτίου και Μόρφου. Τα λείψανα δύο από αυτούς έχουν εντοπιστεί και ταυτοποιηθεί· οι άλλοι δύο αγνοούνται ακόμη. Δύο ακόμη κάτοικοι, ένας άμαχος και ένας στρατιώτης, σκοτώθηκαν αλλού, στην περιοχή της Ελιάς Μόρφου και στην Κυθρέα. Στη γη της Φυλλιάς καταγράφεται ένας νεκρός του 1974, στρατιώτης, που σκοτώθηκε στην περιοχή του χωριού.

Οι κατοχικές αρχές μετέτρεψαν παράνομα την εκκλησία του Αγίου Γεωργίου σε τζαμί· οι σταυροί αφαιρέθηκαν και οι καμπάνες αντικαταστάθηκαν με μεγάφωνα.¹⁹ Ο Προφήτης Ηλίας λεηλατήθηκε και κάηκε, και μέρος του κατέρρευσε·²⁰ ο κατάλογος του 2009 τον καταγράφει ερειπωμένο, με κίνδυνο κατάρρευσης. Αναστηλώθηκε το 2015.²¹