Η Φτέριχα είναι μικρή ελληνική κοινότητα της κατεχόμενης επαρχίας Κερύνειας. Βρίσκεται 9 χιλιόμετρα δυτικά της Κερύνειας, σε υψόμετρο 240 μέτρων, στις βόρειες πλαγιές του Πενταδακτύλου, πάνω από τη γειτονική Ελιά. Η γη της απλωνόταν νότια στις πλαγιές του βουνού και περιλάμβανε μέρος του δάσους του Κάρμι. Στην απογραφή του 1960 είχε 121 κατοίκους, όλους Έλληνες.¹

Όνομα

Το επίσημο τοπωνυμικό ευρετήριο της Κύπρου (Gazetteer) γράφει το όνομα «Φτέριχα, ή», ενώ σε επίσημους χάρτες και καταλόγους απαντά και η γραφή «Φτέρυχα». Οι κάτοικοι έλεγαν το χωριό στον πληθυντικό, «τα Φτέριχα», και έτσι το θυμάται και ένα τοπωνύμιο της γης του, η «Δοξαμένη των Φτερίχων», δηλαδή η δεξαμενή των Φτερίχων. Στις βρετανικές απογραφές και στον Βρετανό αρχιτέκτονα George Jeffery, που κατέγραψε τα μνημεία της Κύπρου στις αρχές του 20ού αιώνα, το όνομα μεταγράφεται «Phterykha».²

Ίδρυση και πρώτες αναφορές

Δεν είναι γνωστό πότε ιδρύθηκε η Φτέριχα. Η Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια σημειώνει ότι δεν μνημονεύεται σε μεσαιωνικές πηγές,³ και πράγματι δεν βρίσκεται στους καταλόγους χωριών της Φραγκοκρατίας και της Βενετοκρατίας που διασώζουν ο Κύπριος χρονογράφος του 16ου αιώνα Φλώριος Βουστρώνιος και ο Γάλλος ιστορικός του 19ου αιώνα Louis de Mas Latrie. Η πρώτη γραπτή αναφορά της που βρέθηκε είναι στην οθωμανική κτηματική απογραφή του 1832/33, που κατέγραφε μόνο όσους είχαν περιουσία. Εκεί η Φτέριχα καταγράφεται μαζί με τη γειτονική Ελιά σε μία εγγραφή, ως ένα χριστιανικό χωριό «Ελιά και Φτέριχα», με επτά νοικοκυριά με περιουσία για τα δύο χωριά μαζί.⁴

Αγγλοκρατία

Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, το 1884 η Φτέριχα, μαζί με τις Μότηδες, τον Παλαιόσοφο και την Ελιά, υπέβαλε μαζί με τον Καραβά αίτηση να γίνουν αγροτικός δήμος, και από τότε περιλαμβανόταν στα δημοτικά όρια του Καραβά. Το 1933 τα τέσσερα μικρά χωριά αποσπάστηκαν από τον Καραβά και έγιναν χωριστές κοινότητες.⁵

Εκκλησίες και μονές

Η ελληνική ορθόδοξη εκκλησία του χωριού είναι αφιερωμένη στους αποστόλους Πέτρο και Παύλο και χρονολογείται στον 18ο ή στον 19ο αιώνα. Γιόρταζε στις 29 Ιουνίου, και έρχονταν προσκυνητές και από τα γύρω χωριά. Κατά έναν κάτοικο του χωριού, που έγραψε για τη Φτέριχα στην ιστοσελίδα του Δήμου Καραβά, για πολλά χρόνια και ως την εισβολή ο ίδιος ιερέας λειτουργούσε εκ περιτροπής εδώ, στον Άγιο Νικόλαο της Ελιάς και στην Αγία Παρασκευή του Παλαιόσοφου, μία Κυριακή στις τρεις σε κάθε χωριό. Και οι μεγάλες γιορτές, τα Χριστούγεννα, τα Θεοφάνεια, το Πάσχα, γιορτάζονταν εκ περιτροπής, και στην εκκλησία μαζεύονταν τότε οι κάτοικοι και των τριών χωριών.⁶

Κοντά στο χωριό βρισκόταν ένα μικρό μοναστήρι του Αγίου Γεωργίου. Ο Jeffery το βρήκε ήδη ερειπωμένο το 1918, με ένα πολύ μικρό παρεκκλήσι στη μέση του περιβόλου. Ο κατάλογος κατεχόμενων ναών της Εκκλησίας της Κύπρου του 2009 χρονολογεί το παρεκκλήσι στον 15ο αιώνα και σημειώνει ότι έχει πια κατεδαφιστεί.⁷

Το ελληνορθόδοξο κοιμητήριο βρίσκεται στον δρόμο που έρχεται από την Ελιά, στη βόρεια είσοδο του χωριού, περίπου 400 μέτρα από το κέντρο του.⁸

Οικονομία και κοινωνική ζωή

Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, η καλλιεργήσιμη γη ήταν λίγη: οι κάτοικοι καλλιεργούσαν αμυγδαλιές, ελιές και λίγα σιτηρά, ενώ το μεγαλύτερο μέρος της γης ήταν σκεπασμένο με πεύκα, κυπαρίσσια, σπαλαθκιές και αγριελιές. Η κτηνοτροφία ήταν πολύ περιορισμένη· το 1973 υπήρχαν στο χωριό μόνο 22 κατσίκες και 100 πουλερικά.⁹

Ο κάτοικος του χωριού που έγραψε στην ιστοσελίδα του Δήμου Καραβά θυμάται ότι η Φτέριχα ήταν στην καλύτερή της εποχή τον Ιανουάριο, όταν άνθιζαν οι πολλές αμυγδαλιές και έρχονταν επισκέπτες από την Κερύνεια και τη Λευκωσία. Τα περιβόλια ποτίζονταν με τσιμεντένια αυλάκια, και το χωριό είχε από παλιά τηλέφωνο, ηλεκτρικό ρεύμα και ασφαλτοστρωμένους δρόμους, και λίγο πριν από το 1974 νερό στα σπίτια. Πολλά από τα έργα αυτά τα έκαναν οι ίδιοι οι κάτοικοι με εθελοντική εργασία. Επειδή δεν υπήρχε τακτική συγκοινωνία, όσοι δούλευαν στον Καραβά ή αλλού πήγαιναν και γύριζαν με τα πόδια.¹⁰ Δύο τοπωνύμια της γης του χωριού, η «Δοξαμένη των Φτερίχων» και η «Κλείστρα του Νερού», θυμίζουν το νερό που πότιζε τα περιβόλια.¹¹

Εκπαίδευση

Κατά τον ίδιο κάτοικο, το ελληνικό δημοτικό σχολείο του χωριού είχε μία αίθουσα και ήταν χτισμένο δίπλα στην εκκλησία, με την κατοικία του δασκάλου κοντά. Ο ίδιος θυμάται και τους δασκάλους που δίδαξαν εκεί: τον Κύπρο Προεστό, τον Κώστα Τσιρτσιπή, τον Γεώργιο Γεωργιάδη, τον Κώστα Παπαδημητρίου, τον Γρηγόριο Ορφανίδη, τον Λάκη Τσαγγαρίδη, τον Νίκο Δραμιώτη, τον Ιωάννη Μενελάου και τον Στέλιο Παναγίδη. Σε αυτό φοιτούσαν και τα παιδιά της Ελιάς, που έρχονταν με τα πόδια, ενάμισι χιλιόμετρο, με το φαγητό τους σε ένα καλαθάκι. Λίγα χρόνια πριν από την εισβολή οι μαθητές λιγόστεψαν πολύ και το σχολείο έκλεισε· τα παιδιά πήγαιναν από τότε με ταξί στο σχολείο του Καραβά.¹² Το μητρώο σχολείων της χρονιάς 1973–74 δεν καταγράφει σχολείο στη Φτέριχα.

Πληθυσμός

Η Φτέριχα ήταν πάντα μικρό χωριό. Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, το χωριό είχε 71 κατοίκους το 1881, 96 το 1891, 105 το 1901, 114 το 1911 και 133 το 1921.¹³ Το 1931 είχε 157 κατοίκους, όλους χριστιανούς, και το 1946 125, όλους ορθόδοξους (στις απογραφές του 1931 και του 1946 καταγραφόταν μόνο το θρήσκευμα). Το 1960 είχε 121 κατοίκους, όλους Έλληνες, και το 1973 53. Κατά τον κάτοικο που έγραψε στην ιστοσελίδα του Δήμου Καραβά, οι νέοι, όταν παντρεύονταν, εγκαθίσταντο συχνά σε άλλες κοινότητες, για τη δουλειά τους ή για να μορφώσουν πιο εύκολα τα παιδιά τους, και η έλλειψη τακτικής συγκοινωνίας ήταν το σοβαρότερο πρόβλημα του χωριού· το καλοκαίρι του 1974 ζούσαν εκεί γύρω στις είκοσι οικογένειες, κυρίως ηλικιωμένοι.¹⁴

Εθνικοί αγώνες

Στο ενωτικό δημοψήφισμα του 1950 υπέγραψαν 75 κάτοικοι, ουσιαστικά όλοι οι ενήλικες Έλληνες κάτοικοι. Το Μητρώο Αγωνιστών ΕΟΚΑ καταγράφει 2 Έλληνες κατοίκους του χωριού που συμμετείχαν ή συνέδραμαν στον Αγώνα.

Η τουρκική εισβολή του 1974

Κατά την τουρκική εισβολή του 1974 η Φτέριχα καταλήφθηκε από τον τουρκικό στρατό. Κατά τον κάτοικο που έγραψε στην ιστοσελίδα του Δήμου Καραβά, Τούρκοι στρατιώτες συγκέντρωσαν τότε όλους τους κατοίκους, και όσους ξένους είχαν καταφύγει στο χωριό, στο σπίτι μιας Αγγλίδας.¹⁵ Σε μια γραπτή κατάθεση που παραθέτει η Ευρωπαϊκή Επιτροπή Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων στην έκθεσή της του 1976, Έλληνες κάτοικοι της Φτέριχας αναφέρονται ανάμεσα σε περίπου 400 κατοίκους της Κερύνειας και των γύρω χωριών που έφεραν Τούρκοι στρατιώτες στο ξενοδοχείο Dome της Κερύνειας, όπου κρατήθηκαν σε περιορισμό.¹⁶ Ο ελληνικός πληθυσμός του χωριού υπέστη εθνοκάθαρση, και από τότε οι τουρκικές κατοχικές δυνάμεις και η παράνομη κατοχική αρχή εμποδίζουν την επιστροφή των κατοίκων.

Έξι κάτοικοι της Φτέριχας, όλοι άμαχοι, καταγράφηκαν ως αγνοούμενοι. Οι δύο ταυτοποιήθηκαν αργότερα, ενώ οι άλλοι τέσσερις εξακολουθούν να αγνοούνται. Δύο χάθηκαν στη Φτέριχα· οι άλλοι τέσσερις στην περιοχή του 5ου μιλίου του δρόμου Κερύνειας-Λευκωσίας, στην περιοχή της Ελιάς, στην περιοχή του Έξι Μιλίου Καραβά και στον Άγιο Γεώργιο Κερύνειας. Ένας ακόμη άμαχος κάτοικος σκοτώθηκε στον Άγιο Γεώργιο Κερύνειας. Στην περιοχή του χωριού καταγράφονται τρεις νεκροί του 1974, όλοι άμαχοι.

Ο κατάλογος του 2009 καταγράφει την εκκλησία των Αγίων Πέτρου και Παύλου βεβηλωμένη και λεηλατημένη, και σε χρήση ως λέσχη. Κατά τοπικές πληροφορίες που κατέγραψε το 2018 η έρευνα Cyprus Religious Heritage, οι κατοχικές αρχές τη μετέτρεψαν αργότερα παράνομα σε τζαμί.¹⁷