Το Φλαμούδι είναι ελληνική κοινότητα της κατεχόμενης επαρχίας Αμμοχώστου. Βρίσκεται 32 χιλιόμετρα βόρεια της Αμμοχώστου, σε υψόμετρο 160 μέτρων, στη βόρεια πλευρά του Πενταδακτύλου. Η γη του απλωνόταν από την ακτή ως τις απότομες κορυφές της οροσειράς, και το νότιο τμήμα της το κάλυπτε το κρατικό δάσος της Καντάρας, κάτω από την κορυφή με το μεσαιωνικό κάστρο. Στην απογραφή του 1960 είχε 299 κατοίκους, όλους Έλληνες.

Όνομα

Ο Ιταλός ιησουίτης Girolamo Dandini, που πέρασε από την Κύπρο το 1596 ως απεσταλμένος του Πάπα, αναφέρει ένα χωριό «Fludi», που κατά τον Βρετανό συλλέκτη κειμένων των περιηγητών Claude Delaval Cobham είναι πιθανότατα το Φλαμούδι.¹

Ίδρυση και πρώτες αναφορές

Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, πιστεύεται ότι πολλοί από τους κατοίκους του Φλαμουδιού κατάγονταν από τη Μέλισσα, έναν μεσαιωνικό οικισμό πιο χαμηλά, κοντά στη βόρεια ακτή. Ο οικισμός εγκαταλείφθηκε σταδιακά, γιατί ήταν εκτεθειμένος στις επιδρομές των πειρατών, και οι κάτοικοί του πήγαν σε ασφαλέστερα χωριά, κυρίως στο Φλαμούδι, που είναι χτισμένο ψηλότερα στην πλαγιά, σε θέση που δεν φαίνεται από τη θάλασσα.²

Τα ίχνη του οικισμού είναι γνωστά. Ο Βρετανός αρχιτέκτονας George Jeffery, έφορος των αρχαίων μνημείων της Κύπρου, σημείωνε το 1918 ερείπια χωριού γύρω από το ξωκλήσι της Παναγίας της Μέλισσας, και στις ανασκαφές του 1971 στη θέση Μέλισσα ο προελληνικός οικισμός βρέθηκε εν μέρει κάτω από έναν ελληνικό μεσαιωνικό.³ Το ξωκλήσι βρίσκεται στα όρια με την Ακανθού. Κατά τον Δήμο Ακανθούς, οι κάτοικοι του παλιού οικισμού εγκαταστάθηκαν άλλοι στην Ακανθού και άλλοι στο Φλαμούδι, και τα δύο χωριά γιόρταζαν μαζί την εκκλησία.⁴

Αρχαιολογικοί χώροι

Η γη του Φλαμουδιού ερευνήθηκε συστηματικά από το 1970 ως το 1973 από αποστολή του Πανεπιστημίου Columbia της Νέας Υόρκης, με διευθύντρια την αρχαιολόγο Edith Porada και διευθυντή πεδίου τον Σαράντη Συμεωνογλου. Τις ανασκαφές τις έκαναν κάτοικοι του χωριού, με την επίβλεψη φοιτητών της αποστολής. Στον λόφο Βουνάρι αποκαλύφθηκε μια μνημειώδης πέτρινη εξέδρα της προελληνικής περιόδου, περίπου 16 επί 16 μέτρα, με αναλημματικούς τοίχους και αντηρίδες. Ο χαρακτήρας της συζητείται: οι ανασκαφείς τη θεώρησαν ιερό ή οχυρό, ενώ νεότερη μελέτη των αρχείων υποστηρίζει ότι είχε κυρίως οικονομικές και διοικητικές λειτουργίες. Πολύ αργότερα, στην αρχαία ελληνική και στην πτολεμαϊκή ελληνική περίοδο, στον λόφο λειτούργησε ένα αγροτικό ιερό, με βωμούς, αγάλματα και αναθηματικά αγγεία· βρέθηκε και ένα ασβεστολιθικό γυναικείο κεφάλι της κλασικής περιόδου.

Μια επιφανειακή έρευνα του 1971 κατέγραψε στην περιοχή έντεκα μεγάλους και δέκα μικρότερους οικισμούς, τέσσερις πιθανούς χώρους ιερών και τουλάχιστον δέκα νεκροταφεία. Δοκιμαστικές τομές στη θέση Σαπιλού έδειξαν οικισμό της πτολεμαϊκής ελληνικής και της ρωμαϊκής περιόδου. Στη Μέλισσα, ένα πλάτωμα κοντά στην ακτή δύο χιλιόμετρα δυτικά του Βουναριού, βρέθηκε προελληνικός οικισμός που κατοικήθηκε χωρίς διακοπή για αιώνες, ώσπου τον 13ο αιώνα π.Χ. καταστράφηκε από σεισμό και φωτιά. Είχε μεγάλα κτίρια, ένα δάπεδο από γύψο, πλακόστρωτη αυλή και ένα εργαστήριο με σκωρία χαλκού και ελεφαντόδοντο. Σε έναν λάκκο βρέθηκαν τα υπολείμματα είκοσι πιθαριών με απανθρακωμένες ελιές, που οι ανασκαφείς ερμήνευσαν ως αποθήκη λαδιού, και στο ίδιο κτίριο ένας κυλινδρικός σφραγιδόλιθος από αιματίτη, χάντρες από καρνεόλη και φύλλα χρυσού. Η μυκηναϊκή κεραμική που βρέθηκε εκεί δείχνει επαφές με τον μυκηναϊκό ελληνικό κόσμο του Αιγαίου.

Η αποστολή σχεδίαζε νέα περίοδο ανασκαφών το 1974, αλλά την εμπόδισε η τουρκική εισβολή. Τα ευρήματα φυλάσσονται στο Πανεπιστήμιο Columbia και στο Κυπριακό Μουσείο, και μελετήθηκαν αργότερα από τα ημερολόγια, τις φωτογραφίες και τα σχέδια της ανασκαφής.⁵

Βόρεια του χωριού, κοντά στη θάλασσα, βρίσκεται ένας αρχαίος λαξευτός τάφος. Τον περιγράφει το 1890 ο Έλληνας λόγιος Αθανάσιος Σακελλάριος: είναι σκαμμένος στον βράχο, σε βάθος έξι ποδών, με σειρές κιόνων στη δυτική και στη βόρεια πλευρά, παρόμοιος με τους λαξευτούς τάφους της Νέας Πάφου. Ο Jeffery τον περιγράφει με ανοιχτή αυλή και δωρικές κιονοστοιχίες λαξευμένες στον βράχο, και σημειώνει κοντά του και έναν ερειπωμένο πύργο άγνωστης εποχής, χτισμένο με μεγάλες, χοντροπελεκημένες πέτρες.⁶ Ο τάφος, στη θέση Λιθοσούρκα (Σπήλιος), είναι Αρχαίο Μνημείο.

Αρχαιότητα

Τα ευρήματα του Βουναριού και της Μέλισσας δείχνουν ότι η γη του Φλαμουδιού είχε σημαντικούς οικισμούς ήδη στην προελληνική περίοδο. Στην αρχαία ελληνική περίοδο οι κάτοικοι ξαναχρησιμοποίησαν τοίχους των παλιών κτιρίων της Μέλισσας, και το ιερό του Βουναριού λειτουργούσε ως την πτολεμαϊκή ελληνική περίοδο. Κατά τη βάση αρχαίων τόπων Pleiades, αρχαίος οικισμός της κλασικής και της πτολεμαϊκής ελληνικής περιόδου υπήρχε και στη θέση Τράχωνας.⁷

Τουρκοκρατία

Στην οθωμανική κτηματική απογραφή του 1832/33, που κατέγραφε μόνο όσους είχαν περιουσία, το Φλαμούδι έχει 19 νοικοκυριά με περιουσία. Είχαν χωράφια με βαμβάκι και σιτάρι, μικρά αμπέλια και μεγάλες εκτάσεις αγρανάπαυσης, γύρω στις 300 ελιές, κυρίως ορεινές ελιές, και 12 κυψέλες. Το κύριο κεφάλαιό τους ήταν τα ζώα: 380 πρόβατα, πέντε ζευγάρια βόδια, δύο άλογα και ένα μουλάρι.⁸

Εκκλησίες και μονές

Η ελληνική ορθόδοξη εκκλησία του χωριού είναι αφιερωμένη στον άγιο Γεώργιο και χρονολογείται στον 18ο αιώνα, με μεταγενέστερες επεμβάσεις. Στο κοιμητήριο, στη νότια άκρη του χωριού, βρίσκεται το παρεκκλήσι του Αγίου Ιωάννη του Θεολόγου, του 16ου αιώνα, που είναι Αρχαίο Μνημείο.⁹

Οικονομία και κοινωνική ζωή

Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, πριν από το 1974 οι κάτοικοι καλλιεργούσαν σιτηρά, ελιές και χαρουπιές, ενώ μεγάλες εκτάσεις έμεναν ακαλλιέργητες, με άγρια βλάστηση. Η κτηνοτροφία συνέχιζε την παράδοση του 1832/33: το 1973 το χωριό είχε 352 πρόβατα, 100 κατσίκες, 39 βόδια και πάνω από χίλια πουλερικά. Παλαιότερα το Φλαμούδι ήταν γνωστό και για τα καλάθια που έπλεκαν οι κάτοικοί του.¹⁰ Το 1947 ιδρύθηκε η Νέα Συνεργατική Πιστωτική Εταιρεία Φλαμουδίου.

Εκπαίδευση

Τη σχολική χρονιά 1973–74 το ελληνικό δημοτικό σχολείο του Φλαμουδιού είχε 34 μαθητές και δύο δασκάλους. Στο σχολείο είχε στήσει και η αποστολή του Πανεπιστημίου Columbia τον χώρο όπου πλένονταν, μετριούνταν και ταξινομούνταν τα ευρήματα των ανασκαφών.¹¹

Πληθυσμός

Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, το χωριό είχε 235 κατοίκους το 1881, 231 το 1891, 233 το 1901, 269 το 1911 και 335 το 1921.¹² Το 1931 το Φλαμούδι είχε 326 κατοίκους, όλους χριστιανούς, και το 1946 366, όλους ορθόδοξους (στις απογραφές του 1931 και του 1946 καταγραφόταν μόνο το θρήσκευμα). Το 1960 είχε 299 κατοίκους, όλους Έλληνες, και το 1973 247 Έλληνες.

Εθνικοί αγώνες

Στο ενωτικό δημοψήφισμα του 1950 υπέγραψαν 220 κάτοικοι, ουσιαστικά όλοι οι ενήλικες Έλληνες κάτοικοι. Το Μητρώο Αγωνιστών ΕΟΚΑ καταγράφει 63 Έλληνες κατοίκους του χωριού που συμμετείχαν ή συνέδραμαν στον Αγώνα.

Η τουρκική εισβολή του 1974

Κατά την τουρκική εισβολή του 1974, καθώς προχωρούσε ο τουρκικός στρατός, σχεδόν όλοι οι κάτοικοι του Φλαμουδιού κατέφυγαν στα νότια.¹³ Το χωριό καταλήφθηκε από τον τουρκικό στρατό και ο ελληνικός πληθυσμός του υπέστη εθνοκάθαρση. Από τότε οι τουρκικές κατοχικές δυνάμεις και η παράνομη κατοχική αρχή εμποδίζουν την επιστροφή των κατοίκων. Στη γη του Φλαμουδιού καταγράφεται ένας νεκρός του 1974, άμαχος, στην περιοχή του χωριού.

Κατά το Cyprus Religious Heritage, οι κατοχικές αρχές μετέτρεψαν παράνομα την εκκλησία του Αγίου Γεωργίου σε τζαμί· το καμπαναριό της λείπει και οι σταυροί της έχουν αφαιρεθεί. Το παρεκκλήσι του Αγίου Ιωάννη του Θεολόγου κατεδαφίστηκε από τους Τούρκους μετά το 1974, κατά τον κατάλογο του 2009, και το 2022 ήταν ερείπιο χωρίς στέγη, μέσα σε ένα κοιμητήριο όπου οι σταυροί των τάφων είναι σκόρπιοι στο έδαφος.¹⁴