Το Έξω Μετόχι είναι ελληνική κοινότητα του κατεχόμενου τμήματος της επαρχίας Λευκωσίας. Βρίσκεται 15 χιλιόμετρα ανατολικά της Λευκωσίας, σε υψόμετρο 90 μέτρων, στην πεδιάδα της Μεσαορίας, κοντά στον δρόμο Λευκωσίας–Αμμοχώστου.¹ Στην απογραφή του 1960 είχε 852 κατοίκους, από τους οποίους 851 ήταν Έλληνες.

Όνομα

Στο χρονικό του Λεόντιου Μαχαιρά, τον 15ο αιώνα, το χωριό λέγεται Ξωμετόχι, και στις ιταλικές πηγές του 15ου και του 16ου αιώνα «Exometochi», σε μία λέξη.² Το επίσημο τοπωνυμικό ευρετήριο της Κύπρου (Gazetteer) καταγράφει ακόμη, στη γη του χωριού, τον «Δρόμο του Έξω Μετοχιού» και τοπωνύμια όπως «Εξωμετοχιανά».³

Ίδρυση και πρώτες αναφορές

Η πρώτη γραπτή αναφορά στο Έξω Μετόχι βρίσκεται στο χρονικό του Κύπριου χρονογράφου του 15ου αιώνα Λεόντιου Μαχαιρά, που το κατονομάζει ανάμεσα στα χωριά που μοίρασε στους ιππότες του ο βασιλιάς Ιάκωβος Α΄, στο τέλος του 14ου αιώνα.⁴ Ο Κύπριος χρονογράφος του 16ου αιώνα Φλώριος Βουστρώνιος το αναφέρει ανάμεσα στα δώδεκα χωριά που πότιζε το κεφαλόβρυσο της Κυθρέας. Το νερό του, γράφει, κατέβαινε από την Κυθρέα και τη Χρυσίδα στο Τραχώνι, το Νέο Χωριό, τα Βώνι, το Παλαίκυθρο και, έπειτα, στο Έξω Μετόχι και στο Επιχό, και γύριζε περισσότερους από πενήντα μύλους.⁵

Φραγκοκρατία, Βενετοκρατία

Ο Ιάκωβος Α΄ έδωσε το Ξωμετόχι, μαζί με άλλα χωριά που μοίρασε στους ιππότες που είχαν σταθεί στο πλευρό του, στον Jean de Neuville, τον οποίο ο βασιλιάς Πέτρος Β΄ είχε διορίσει υποκόμη (viscount) της Λευκωσίας, δηλαδή επικεφαλής της διοίκησης και της δικαιοσύνης της πόλης.⁶

Τη δεκαετία του 1460, όταν ο βασιλιάς Ιάκωβος Β΄ μοίρασε ξανά τα φέουδα του νησιού, ο Βουστρώνιος καταγράφει ότι η Marietta Bragadin πήρε το «Exometochi», το Αμαργέτι, τρία ακόμη χωριά και ένα σπίτι με αμπέλια. Η οικογένειά της, οι Bragadin, ήταν βενετική οικογένεια εγκατεστημένη στην Κύπρο. Το 1473, μετά τον θάνατο του Ιακώβου, ο αδελφός της Luca Bragadin παρουσίασε στη βασίλισσα Αικατερίνη τα προνόμια της Marietta, και εκείνη τα επικύρωσε.⁷

Στο τέλος του 15ου αιώνα το Έξω Μετόχι ήταν βασιλικό χωριό, δηλαδή ανήκε απευθείας στο δημόσιο. Σε ένα βενετικό στατιστικό υπόμνημα, που δημοσίευσε ο Γάλλος ιστορικός του 19ου αιώνα Louis de Mas Latrie, το «Casal Exometochi» καταγράφεται στη βαϊλία του Παλαικύθρου, μαζί με το Παλαίκυθρο, τα Βώνι και άλλα χωριά.⁸

Τουρκοκρατία

Στην κτηματική απογραφή που έκανε η οθωμανική διοίκηση το 1832/33, που κατέγραφε μόνο όσους είχαν περιουσία, το Έξω Μετόχι καταγράφεται ως χριστιανικό χωριό με 33 νοικοκυριά με περιουσία. Ανάμεσα στους ιδιοκτήτες ήταν και ένας ιερέας. Τα κτήματα ήταν κυρίως σιτοχώραφα, περιβόλια και αλώνια, και 14 ιδιοκτήτες είχαν δικαιώματα στο νερό. Είχαν 132 ελιές, γύρω στα 800 πρόβατα και κατσίκες και λίγα βόδια και αγελάδες.⁹

Εκκλησίες και μονές

Η ελληνική ορθόδοξη εκκλησία του χωριού, στο νότιο μέρος του παλιού κέντρου, είναι αφιερωμένη στον άγιο Γεώργιο. Χτίστηκε στα τέλη του 19ου αιώνα: πάνω από τη βόρεια είσοδο είναι χαραγμένη η χρονιά 1894 και πάνω από τη νότια το 1898. Γύρω της βρισκόταν το παλιό κοιμητήριο, που αργότερα μεταφέρθηκε 500 μέτρα νότια.¹⁰

Ανατολικά του χωριού βρισκόταν το παρεκκλήσι της Παναγίας των Παίδων.¹¹ Στο χωριό υπήρχε και το παρεκκλήσι της Αγίας Ζώνης και της Αγίας Μαρίνας.

Οικονομία και κοινωνική ζωή

Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, πριν από το 1974 οι κάτοικοι καλλιεργούσαν κυρίως σιτηρά και ελιές και έτρεφαν πολλά ζώα: το 1973 το χωριό είχε σχεδόν 900 πρόβατα, περίπου 500 κατσίκες, αγελάδες, βόδια και πάνω από 4.000 πουλερικά. Το χωριό βρισκόταν κοντά στον δρόμο Λευκωσίας–Αμμοχώστου, και πολλοί κάτοικοι δούλευαν στις δύο πόλεις. Κατά την ίδια εγκυκλοπαίδεια, στο Έξω Μετόχι υπήρχε και σταθμός του σιδηροδρόμου που από το 1905 ένωνε τη Λευκωσία με την Αμμόχωστο.¹² Το 1928 ιδρύθηκε η Συνεργατική Πιστωτική Εταιρεία Έξω Μετοχίου και το 1954 το Συνεργατικό Παντοπωλείο Έξω Μετοχίου.

Εκπαίδευση

Τη σχολική χρονιά 1973–74 το ελληνικό δημοτικό σχολείο του Έξω Μετοχίου είχε 92 μαθητές και 3 δασκάλους.

Πληθυσμός

Ο πληθυσμός του Έξω Μετοχίου μεγάλωνε σταθερά. Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, το χωριό είχε 332 κατοίκους το 1881, 364 το 1891, 413 το 1901, 483 το 1911 και 540 το 1921.¹³ Το 1931 το χωριό είχε 605 κατοίκους, 604 χριστιανούς και έναν μουσουλμάνο, και το 1946 784, όλους ορθόδοξους (στις απογραφές του 1931 και του 1946 καταγραφόταν μόνο το θρήσκευμα). Το 1960 είχε 852 κατοίκους, από τους οποίους 851 ήταν Έλληνες και ένας Άγγλος, και το 1973 890 Έλληνες.

Εθνικοί αγώνες

Στο ενωτικό δημοψήφισμα του 1950 υπέγραψαν 452 κάτοικοι του Έξω Μετοχίου, ουσιαστικά όλοι οι ενήλικες Έλληνες κάτοικοι.

Η τουρκική εισβολή του 1974

Κατά την τουρκική εισβολή του 1974 οι κάτοικοι έφυγαν μπροστά στον τουρκικό στρατό που προχωρούσε.¹⁴ Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, το χωριό είχε βομβαρδιστεί από την τουρκική αεροπορία.¹⁵ Το Έξω Μετόχι καταλήφθηκε από τον τουρκικό στρατό και ο ελληνικός πληθυσμός του υπέστη εθνοκάθαρση. Από τότε οι τουρκικές κατοχικές δυνάμεις και η παράνομη κατοχική αρχή εμποδίζουν την επιστροφή των κατοίκων.

Δεκαεννέα κάτοικοι του Έξω Μετοχίου, 16 άμαχοι και 3 στρατιώτες, καταγράφηκαν ως αγνοούμενοι. Οι 17 χάθηκαν στο ίδιο το χωριό και στην περιοχή του· οι άλλοι δύο στην Κερύνεια και στην περιοχή του Τζιάου. Τα λείψανα των 8 έχουν εντοπιστεί και ταυτοποιηθεί· οι υπόλοιποι 11 αγνοούνται ακόμη. Τρεις ακόμη κάτοικοι, ένας άμαχος και δύο στρατιώτες, σκοτώθηκαν αλλού, στην περιοχή της Επηχούς, στην περιοχή της Βώνης και στον Κοντεμένο.

Οι κατοχικές αρχές μετέτρεψαν παράνομα την εκκλησία του Αγίου Γεωργίου σε τζαμί, και από το κτίριο λείπουν σήμερα οι σταυροί. Στη μέση του νέου κοιμητηρίου χτίστηκε τοίχος, και το ανατολικό μέρος του χρησιμοποιείται ως μουσουλμανικό νεκροταφείο· από το παλιό κοιμητήριο γύρω από την εκκλησία δεν έχει μείνει ίχνος.¹⁶