Η Επτακώμη (τοπικά Επτάγκωμη) είναι κυρίως ελληνική κοινότητα της κατεχόμενης επαρχίας Αμμοχώστου, στη χερσόνησο της Καρπασίας. Βρίσκεται 37 χιλιόμετρα βόρεια της Αμμοχώστου, σε υψόμετρο 140 μέτρων, κάτω από ένα στενό πέρασμα της οροσειράς προς τη βόρεια ακτή. Ο Άγγλος αρχαιολόγος David Hogarth, που περιόδευσε την Καρπασία το 1888, θεωρούσε το πέρασμα της Επτακώμης τον συντομότερο και ευκολότερο δρόμο από τη βόρεια ακτή προς τη Σαλαμίνα.¹ Στην απογραφή του 1960 είχε 971 κατοίκους, από τους οποίους 738 ήταν Έλληνες και 233 Τούρκοι.

Όνομα

Το επίσημο τοπωνυμικό ευρετήριο της Κύπρου (Gazetteer) γράφει το όνομα «Επτακώμη». Στον βενετικό κατάλογο των βασιλικών χωριών του τέλους του 15ου αιώνα γράφεται «Heftacomi».²

Ίδρυση και πρώτες αναφορές

Η πρώτη γραπτή μαρτυρία για την Επτακώμη που βρέθηκε είναι του τέλους του 15ου αιώνα. Σε ένα βενετικό στατιστικό υπόμνημα, που δημοσίευσε ο Γάλλος ιστορικός του 19ου αιώνα Louis de Mas Latrie, το «Casal Heftacomi» καταγράφεται ανάμεσα στα βασιλικά χωριά της βαϊλίας της Καρπασίας.³

Κατά μια παράδοση, που καταγράφει η Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, το χωριό σχηματίστηκε από τη συνένωση μικρών οικισμών, ανάμεσα στους οποίους η Ταρμασσός, ο Άης Πιφάνης, το Αξεντούδιν, η Αγία Αγάθη, ο Τζηπουρός και τα Χαλάσματα.⁴ Το Gazetteer καταγράφει στη γη του χωριού τα τοπωνύμια Ταρμασσός, Κηπουρός και Χαλάσματα, και το χωριό είχε παρεκκλήσια του Αγίου Επιφανίου, του Αγίου Αυξεντίου και της Αγίας Αγάθης.⁵ Οι κάτοικοι έλεγαν ότι το χωριό πήρε το όνομά του από την ένωση επτά μικρών χωριών, το καθένα με το εκκλησάκι του.⁶

Φραγκοκρατία, Βενετοκρατία

Στα τέλη του 15ου αιώνα η Επτακώμη ήταν βασιλικό χωριό, δηλαδή ανήκε απευθείας στο δημόσιο και όχι σε φεουδάρχη, όπως και τα γειτονικά της Καρπασίας που καταγράφονται στον ίδιο κατάλογο, ανάμεσά τους η Γαλάτεια, η Κορόβια και η Γαληνόπορνη.⁷

Τουρκοκρατία

Στην κτηματική απογραφή που έκανε η οθωμανική διοίκηση το 1832/33, που κατέγραφε μόνο όσους είχαν περιουσία, η Επτακώμη καταγράφεται ως μικτό χωριό, με 45 νοικοκυριά με περιουσία. Οι ιδιοκτήτες είχαν κυρίως βαμβακοχώραφα και λίγα σιτοχώραφα, 78 ελιές, έναν μύλο που τον γύριζαν άλογα και έναν εγκαταλειμμένο νερόμυλο, πάνω από 600 πρόβατα και κατσίκες, βόδια, αγελάδες και άλογα. Στην απογραφή καταγράφεται και η εκκλησία του χωριού ως ιδιοκτήτρια.⁸

Αγγλοκρατία

Ο Hogarth έγραφε το 1888 ότι η Επτακώμη ήταν το πιο ευχάριστο και φιλόξενο χωριό της Καρπασίας. Τη συγκατέλεγε στα λίγα χωριά αυτής της πλευράς, κρυμμένα πίσω από τη ράχη, σε βαθιές κοιλάδες ή σε προφυλαγμένα οροπέδια, που καλλιεργούσαν βαμβάκι, κολοκύθες, πεπόνια και κάθε λογής λαχανικά, όπου υπήρχε νερό.⁹

Εκκλησίες και μονές

Η ενοριακή εκκλησία του χωριού, του Αγίου Λουκά, στη νότια άκρη του παλιού οικισμού, ολοκληρώθηκε το 1951. Στο κέντρο του χωριού βρίσκεται η εκκλησία του Αγίου Γεωργίου, των αρχών του 20ού αιώνα.¹⁰ Το χωριό είχε και το παλιό παρεκκλήσι του Αγίου Λουκά, του 18ου αιώνα.

Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, κοντά στο χωριό υπήρχε κάποτε μοναστήρι του Αγίου Λουκά, που είχε εγκαταλειφθεί πολύ παλιά. Από αυτό προέρχεται ένα πολύτιμο χειρόγραφο ευαγγέλιο, γνωστό ως Ευαγγέλιο της Επτακώμης.¹¹ Κατά την Ένωση Εκτοπισμένων Κοινοτήτων Αμμοχώστου, είναι γραμμένο σε περγαμηνή γύρω στον 10ο αιώνα και φυλάγεται σήμερα στο Μουσείο της Μονής Κύκκου.¹²

Η Επτακώμη είχε ακόμη τα παρεκκλήσια του Αγίου Επιφανίου, της Αγίας Αγάθης και του Αγίου Αυξεντίου.

Οικονομία και κοινωνική ζωή

Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, πριν από το 1974 οι κάτοικοι καλλιεργούσαν σιτηρά, χαρουπιές, κολοκάσι και ελιές, και στη γη του χωριού ήταν τα δάση του Γιούτη και των Καταλυμμάτων. Παλαιότερα το χωριό ήταν γνωστό για την κατεργασία δερμάτων.¹³ Κατά την Ένωση Εκτοπισμένων Κοινοτήτων Αμμοχώστου, οι κάτοικοι ασχολούνταν και με τη μελισσοκομία και την αλιεία, και τρία ελαιοτριβεία έβγαζαν το γνωστό «μαυρόλαδο».¹⁴ Από το 1928 λειτουργούσε στο χωριό η συνεργατική πιστωτική εταιρεία «Μέλισσα», και από το 1947 συνεργατικό παντοπωλείο.

Εκπαίδευση

Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, που παραθέτει τον Κύπριο λόγιο Ιερώνυμο Περιστιάνη, στην Επτακώμη λειτουργούσε ελληνικό σχολείο πριν από το 1873, στον αλευρόμυλο του δασκάλου, του Χατζηπαπά Μάρκου, και ως το 1877 δίδαξαν εκεί και άλλοι δάσκαλοι.¹⁵ Τη σχολική χρονιά 1973–74 το ελληνικό δημοτικό σχολείο του χωριού είχε 42 μαθητές και δύο δασκάλους.

Πληθυσμός

Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, το χωριό είχε 486 κατοίκους το 1881, 572 το 1891, 694 το 1901, 845 το 1911 και 1.017 το 1921.¹⁶ Το 1931 είχε 1.125 κατοίκους, 902 χριστιανούς και 223 μουσουλμάνους, και το 1946 1.272, από τους οποίους 995 ήταν ορθόδοξοι και 277 μουσουλμάνοι (στις απογραφές του 1931 και του 1946 καταγραφόταν μόνο το θρήσκευμα). Το 1960 είχε 971 κατοίκους, 738 Έλληνες και 233 Τούρκους, και το 1973 580 Έλληνες και γύρω στους 250 Τούρκους (εκτίμηση).

Εθνικοί αγώνες

Το Μητρώο Αγωνιστών ΕΟΚΑ καταγράφει 89 Έλληνες κατοίκους του χωριού που συμμετείχαν ή συνέδραμαν στον Αγώνα.

Η τουρκική εισβολή του 1974

Κατά την τουρκική εισβολή του 1974 η Επτακώμη καταλήφθηκε από τον τουρκικό στρατό. Κατά το Cyprus Religious Heritage, το καλοκαίρι του 1974 οι περισσότεροι Έλληνες κάτοικοι έφυγαν μπροστά στον τουρκικό στρατό που προέλαυνε.¹⁷ Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, τον Οκτώβριο του 1975 ζούσαν ακόμη στο χωριό 372 Έλληνες, εγκλωβισμένοι. Τον Μάρτιο του 1976 ξανάνοιξε το ελληνικό δημοτικό σχολείο, για τα εγκλωβισμένα παιδιά της Επτακώμης, της Κώμης Κεπήρ και του Πατρικίου, αλλά έκλεισε τον Ιούνιο της ίδιας χρονιάς. Οι εγκλωβισμένοι αναγκάστηκαν σταδιακά να φύγουν, και οι τελευταίοι έφυγαν τον Οκτώβριο του 1976.¹⁸ Ο ελληνικός πληθυσμός της Επτακώμης υπέστη έτσι εθνοκάθαρση, και από τότε οι τουρκικές κατοχικές δυνάμεις και η παράνομη κατοχική αρχή εμποδίζουν την επιστροφή των κατοίκων.

Δεκαέξι κάτοικοι της Επτακώμης, δεκαπέντε άμαχοι και ένας στρατιώτης, καταγράφηκαν ως αγνοούμενοι. Οι επτά χάθηκαν στο ίδιο το χωριό και οι εννέα αλλού: έξι στη Γαλάτεια, δύο στην Αμμόχωστο και ένας στο Λεονάρισσο. Τα λείψανα των δώδεκα έχουν εντοπιστεί και ταυτοποιηθεί, ενώ τέσσερις εξακολουθούν να αγνοούνται. Στο ίδιο το χωριό καταγράφονται ακόμη πέντε νεκροί, όλοι άμαχοι εγκλωβισμένοι. Ένας ακόμη κάτοικος του χωριού, στρατιώτης, σκοτώθηκε στην περιοχή του Κοντεμένου.

Οι κατοχικές αρχές μετέτρεψαν παράνομα την εκκλησία του Αγίου Λουκά σε τζαμί. Η νότια είσοδος χτίστηκε για να μπει μιχράμπ, και αφαιρέθηκαν οι σταυροί και όλη η εσωτερική διακόσμηση. Όταν, γύρω στο 2008–2009, χτίστηκε νέο τζαμί νότια της εκκλησίας, η εκκλησία εγκαταλείφθηκε, με σπασμένα παράθυρα και φθορές από την υγρασία. Το κοιμητήριο είναι ρημαγμένο, σκεπασμένο από άγρια βλάστηση, με τους σταυρούς σκόρπιους, και το νεότερο τμήμα του καλλιεργείται.¹⁹