Η Επιχό είναι τουρκική κοινότητα της κατεχόμενης επαρχίας Λευκωσίας. Βρίσκεται 14 χιλιόμετρα βορειοανατολικά της Λευκωσίας, σε υψόμετρο 100 μέτρων, στη γεωγραφική περιφέρεια της Μεσαορίας, κοντά στη Βώνη. Στην απογραφή του 1960 είχε 555 κατοίκους, όλους Τούρκους.

Όνομα

Το επίσημο τοπωνυμικό ευρετήριο της Κύπρου (Gazetteer) γράφει το όνομα «Επιχό». Στις μεσαιωνικές πηγές το χωριό γράφεται «Epicho», «Epico» και «Opiho».¹ Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, οι Έλληνες το έλεγαν παλαιότερα και Αποχώριν.² Στη γη του χωριού το Gazetteer καταγράφει, ανάμεσα σε άλλα, τα τοπωνύμια Αγία Μαρίνα, Τούμπα, Καμίνια και Συκά.³

Ίδρυση και πρώτες αναφορές

Η παλαιότερη γραπτή μαρτυρία για την Επιχό που βρέθηκε είναι του 1468. Στις 9 Αυγούστου εκείνης της χρονιάς ο βασιλιάς Ιάκωβος Β΄ απάλλαξε από τον φόρο του αλατιού μια ομάδα φραγκομάτων, δηλαδή ελεύθερων χωρικών, που υπηρετούσαν στο βασιλικό κυνήγι. Ανάμεσά τους ήταν και ο Πέτρος από την Επιχό, μαζί με χωρικούς της Κυθρέας, της Βώνης και του Λευκομιάτη. Το έγγραφο δημοσίευσε ο Γάλλος ιστορικός του 19ου αιώνα Louis de Mas Latrie, που ταυτίζει το «Opiho» με την Επιχό, κοντά στη Βώνη.⁴

Ο Κύπριος χρονογράφος του 16ου αιώνα Φλώριος Βουστρώνιος αναφέρει την Επιχό ανάμεσα στα χωριά που πότιζαν τα νερά του Κεφαλόβρυσου της Κυθρέας, που κινούσαν πάνω από πενήντα μύλους.⁵

Αρχαιολογικοί χώροι

Ο Βρετανός αρχιτέκτονας George Jeffery, που κατέγραψε τα ιστορικά μνημεία της Κύπρου στις αρχές του 20ού αιώνα, σημειώνει κοντά στο χωριό μερικούς μεγάλους τάφους, που είχαν συληθεί από παλιά.⁶

Φραγκοκρατία, Βενετοκρατία

Το 1474, μετά τον θάνατο του βασιλιά Ιακώβου Β΄, ο Antonio Peres, σύντροφος του κοντόσταυλου Pietro Davila, χρίστηκε ιππότης και πήρε ως φέουδο την Επιχό.⁷ Σε ένα βενετικό στατιστικό υπόμνημα του τέλους του 15ου αιώνα, που δημοσίευσε ο Mas Latrie, το «Casal Epico» καταγράφεται ανάμεσα στα χωριά του κόμη της Τρίπολης. Κατά τον Mas Latrie, ο κόμης αυτός είναι ο Jean Tafures, ένας από τους πιο αφοσιωμένους οπαδούς του Ιακώβου Β΄, που τον αντάμειψε με πολλά φέουδα, τον έκανε κόμη της Τρίπολης και καπετάνιο της Αμμοχώστου.⁸

Τουρκοκρατία

Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, που παραθέτει τον Νέαρχο Κληρίδη, στα πρώτα χρόνια της Τουρκοκρατίας το χωριό ανήκε στον Ραμαδάν πασά, στρατηγό του Λαλά Μουσταφά, και οι Έλληνες κάτοικοί του εκτοπίστηκαν σταδιακά.⁹

Στην κτηματική απογραφή που έκανε η οθωμανική διοίκηση το 1832/33, που κατέγραφε μόνο όσους είχαν περιουσία, η Επιχό ανήκε στην περιφέρεια της Κυθρέας και καταγράφεται ως μουσουλμανικό χωριό, με 33 νοικοκυριά με περιουσία. Οι ιδιοκτήτες είχαν κυρίως χωράφια και κήπους, αλώνια και τρεχούμενο νερό, μόνο δέκα δέντρα, ελιές και χαρουπιές, και περίπου 200 πρόβατα, 140 κατσίκες και 26 βόδια.¹⁰

Οικονομία και κοινωνική ζωή

Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, πριν από το 1974 στη γη του χωριού καλλιεργούνταν κυρίως σιτηρά και ελιές, και ήταν αναπτυγμένη η κτηνοτροφία. Πολλοί κάτοικοι δούλευαν στη Λευκωσία. Τα περισσότερα σπίτια ήταν χτισμένα με πλιθάρι, και μερικά κρατούσαν την παραδοσιακή αρχιτεκτονική της πεδιάδας, με καμάρες και μεγάλες αυλές.¹¹

Πληθυσμός

Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, το χωριό είχε 319 κατοίκους το 1881, 402 το 1901, 434 το 1911 και 462 το 1921.¹² Το 1931 η Επιχό είχε 411 κατοίκους, 16 χριστιανούς και 395 μουσουλμάνους, και το 1946 462, από τους οποίους ένας ήταν ορθόδοξος και 461 μουσουλμάνοι (στις απογραφές του 1931 και του 1946 καταγραφόταν μόνο το θρήσκευμα). Το 1960 είχε 555 κατοίκους, όλους Τούρκους, και το 1973 γύρω στους 700 Τούρκους (εκτίμηση).

Η τουρκική εισβολή του 1974

Κατά την τουρκική εισβολή του 1974 η Επιχό καταλήφθηκε από τον τουρκικό στρατό. Στην περιοχή του χωριού σκοτώθηκαν δύο στρατιώτες.