Η Ελιά είναι μικρή ελληνική κοινότητα της κατεχόμενης επαρχίας Κερύνειας. Βρίσκεται 9 χιλιόμετρα δυτικά της Κερύνειας, σε υψόμετρο 40 μέτρων, στις βόρειες πλαγιές του Πενταδακτύλου, ανάμεσα στον Καραβά, τις Μότηδες και τη Φτέριχα. Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, ήταν το δεύτερο μικρότερο σε έκταση χωριό της επαρχίας, μετά το Καράκουμι.¹ Στην απογραφή του 1960 είχε 77 κατοίκους, όλους Έλληνες.

Όνομα

Στον χάρτη της Κύπρου που σχεδίασε στα πρώτα χρόνια της Αγγλοκρατίας ο Βρετανός αξιωματικός Kitchener το όνομα γράφεται «Elaea», και στο ενωτικό δημοψήφισμα του 1950 «Εληά». Το επίσημο τοπωνυμικό ευρετήριο της Κύπρου (Gazetteer) το γράφει «Ελιά, η», και με το ίδιο όνομα καταγράφει και το ρυάκι που περνά από τη γη του χωριού.²

Ίδρυση και πρώτες αναφορές

Δεν είναι γνωστό πότε ιδρύθηκε η Ελιά. Στα μεσαιωνικά χρονικά και στους βενετικούς καταλόγους χωριών δεν βρέθηκε αναφορά που να αφορά με βεβαιότητα το χωριό της Κερύνειας, γιατί το ίδιο όνομα είχαν κι άλλα χωριά της Κύπρου. Η πρώτη βέβαιη γραπτή αναφορά του είναι στην απογραφή του 1832/33, όπου η Ελιά καταγράφεται μαζί με τη γειτονική Φτέριχα σε μία εγγραφή, ως ένα χωριό «Ελιά και Φτέριχα».³

Αρχαιολογικοί χώροι

Το φθινόπωρο του 1959 το Τμήμα Αρχαιοτήτων ερεύνησε συστηματικά τους λόφους ανάμεσα στον Πενταδάκτυλο και τον δρόμο Κερύνειας–Μύρτου, στην περιοχή του Καραβά, των Μοτήδων, του Παλαιόσοφου, της Ελιάς και της Φτέριχας. Την επιφανειακή αυτή έρευνα τη διηύθυναν ο Βρετανός αρχαιολόγος Hector Catling και ο Κύπριος αρχαιολόγος Κυριάκος Νικολάου. Στην περιοχή χαρτογραφήθηκαν 182 θέσεις, οι περισσότερες άγνωστες ως τότε: πολλές προελληνικές, πολλές της πτολεμαϊκής ελληνικής («ελληνιστικής») περιόδου και κυρίως θέσεις της πρώιμης ελληνικής μεσαιωνικής περιόδου, με ελαιοτριβεία και πιεστήρια. Τα ευρήματα δείχνουν ότι οι πλαγιές γύρω από το χωριό κατοικούνταν και καλλιεργούνταν από πολύ παλιά.⁴

Τουρκοκρατία

Η κτηματική απογραφή του 1832/33, που κατέγραφε μόνο όσους είχαν περιουσία, χαρακτηρίζει το χωριό «Ελιά και Φτέριχα» χριστιανικό και καταγράφει επτά νοικοκυριά με περιουσία. Είχαν σιτοχώραφα, μικρά αμπέλια και περιβόλια με μουριές, αλώνια και νερό. Τα δέντρα τους ήταν 780, κυρίως ελιές, 577, και χαρουπιές, 198. Είχαν δύο ελαιοτριβεία, λίγα βόδια και αγελάδες, και δέκα κυψέλες.⁵

Η ίδια απογραφή καταγράφει χωριστά και ένα τσιφλίκι, δηλαδή αγρόκτημα, της Ελιάς, με ένα σπίτι, ένα ελαιοτριβείο, ένα σιτοχώραφο και νερό. Στη γη του χωριού το Gazetteer καταγράφει το τοπωνύμιο «Κκιφλίκι της Ελιάς».⁶

Αγγλοκρατία

Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, το 1884 η Ελιά, μαζί με τις Μότηδες, τον Παλαιόσοφο και τη Φτέριχα, υπέβαλε με τον Καραβά αίτηση να γίνουν αγροτικός δήμος, και από τότε περιλαμβανόταν στα δημοτικά όρια του Καραβά. Το 1933 τα τέσσερα μικρά χωριά αποσπάστηκαν από τον Καραβά και έγιναν χωριστές κοινότητες.⁷

Εκκλησίες και μονές

Η ελληνική ορθόδοξη ενοριακή εκκλησία του χωριού είναι αφιερωμένη στον άγιο Νικόλαο. Ο κατάλογος κατεχόμενων ναών της Εκκλησίας της Κύπρου του 2009 τη χρονολογεί στον 15ο αιώνα και σημειώνει ότι ξαναχτίστηκε στις αρχές του 20ού αιώνα. Βρίσκεται στη βόρεια άκρη του παλιού χωριού, στον δρόμο από τον Καραβά, και δίπλα της, στη βόρεια πλευρά, ήταν το κοιμητήριο.⁸ Κατά έναν κάτοικο της Φτέριχας, που έγραψε για τα περίχωρα του Καραβά στην ιστοσελίδα του Δήμου Καραβά, ως την εισβολή ο ίδιος ιερέας λειτουργούσε εκ περιτροπής στον Άγιο Νικόλαο της Ελιάς, στους Αγίους Πέτρο και Παύλο της Φτέριχας και στην Αγία Παρασκευή του Παλαιόσοφου, και οι μεγάλες γιορτές γιορτάζονταν κι αυτές εκ περιτροπής στα τρία χωριά.⁹

Έξω από το χωριό βρίσκεται το παρεκκλήσι του Αρχαγγέλου Μιχαήλ, του 15ου ή του 16ου αιώνα, που ο κατάλογος του 2009 καταγράφει ερειπωμένο. Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, απέχει περίπου ενάμισι χιλιόμετρο από το χωριό και σώζονται σε αυτό λείψανα τοιχογραφιών.¹⁰

Οικονομία και κοινωνική ζωή

Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, πριν από το 1974 οι κάτοικοι καλλιεργούσαν κυρίως εσπεριδοειδή και σιτηρά, και λιγότερο ελιές και χαρουπιές. Κτηνοτροφία σχεδόν δεν υπήρχε: το 1973 στο χωριό εκτρέφονταν μόνο πέντε κατσίκες και 145 πουλερικά.¹¹

Εκπαίδευση

Η Ελιά δεν είχε δικό της σχολείο. Κατά τον ίδιο κάτοικο της Φτέριχας, τα πέντε ή έξι παιδιά του χωριού πήγαιναν με τα πόδια στο ελληνικό δημοτικό σχολείο της Φτέριχας, ενάμισι χιλιόμετρο, με το φαγητό τους σε ένα καλαθάκι. Όταν λίγα χρόνια πριν από την εισβολή το σχολείο της Φτέριχας έκλεισε, οι μαθητές πήγαιναν με ταξί στο σχολείο του Καραβά.¹²

Πληθυσμός

Η Ελιά ήταν πάντα μικρό χωριό, αλλά ο πληθυσμός της μεγάλωνε σταθερά στον 20ό αιώνα. Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, το χωριό είχε 59 κατοίκους το 1881, 35 το 1891, 31 το 1901, 49 το 1911 και 72 το 1921.¹³ Το 1931 είχε 46 κατοίκους, όλους χριστιανούς, και το 1946 61, όλους ορθόδοξους (στις απογραφές του 1931 και του 1946 καταγραφόταν μόνο το θρήσκευμα). Το 1960 είχε 77 κατοίκους, όλους Έλληνες, και το 1973 96 Έλληνες.

Εθνικοί αγώνες

Στο ενωτικό δημοψήφισμα του 1950 υπέγραψαν 37 κάτοικοι, ουσιαστικά όλοι οι ενήλικες Έλληνες κάτοικοι.

Η τουρκική εισβολή του 1974

Κατά την τουρκική εισβολή του 1974 η Ελιά καταλήφθηκε από τον τουρκικό στρατό και ο ελληνικός πληθυσμός της υπέστη εθνοκάθαρση. Από τότε οι τουρκικές κατοχικές δυνάμεις και η παράνομη κατοχική αρχή εμποδίζουν την επιστροφή των κατοίκων. Οι πρόσφυγες της Ελιάς μπορούν να γίνουν μέλη του Προσφυγικού Σωματείου «Ο Καραβάς», που ενώνει τους κατοίκους του Καραβά και των γειτονικών χωριών.¹⁴

Στις 21 Ιουλίου 1974, κοντά στην Ελιά, Τούρκοι στρατιώτες σκότωσαν δώδεκα άμαχους άνδρες. Μια ομάδα αμάχων, ανάμεσά τους κάτοικοι της Ελιάς και του Καραβά, προσπαθούσε να φτάσει στο βουνό για να γλιτώσει από τους βομβαρδισμούς, όταν τους συνέλαβαν Τούρκοι στρατιώτες. Όλοι οι άνδρες ήταν άμαχοι, με πολιτικά ρούχα. Με διαταγή ενός αξιωματικού οι στρατιώτες χώρισαν τους άνδρες από τις γυναίκες και τους πυροβόλησαν μπροστά τους. Μερικοί άνδρες κρατούσαν στην αγκαλιά τους παιδιά, και τρία παιδιά τραυματίστηκαν· ένας μόνο άνδρας γλίτωσε. Μια κάτοικος της Ελιάς έχασε τότε τον σύζυγο, τον πατέρα, δύο κουνιάδους και έναν θείο της. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων άκουσε τρεις αυτόπτες μάρτυρες, βρήκε τις καταθέσεις τους αξιόπιστες και έκρινε στην έκθεσή της του 1976 αποδεδειγμένο ότι οι δώδεκα άμαχοι σκοτώθηκαν από Τούρκους στρατιώτες με επικεφαλής αξιωματικό, και ότι η πράξη βαραίνει την Τουρκία.¹⁵

Τέσσερις κάτοικοι της Ελιάς, όλοι άμαχοι, καταγράφηκαν ως αγνοούμενοι· οι τρεις χάθηκαν στην περιοχή της Ελιάς και ο τέταρτος στην περιοχή του Έξι Μιλίου Καραβά. Τα λείψανα των τριών έχουν εντοπιστεί και ταυτοποιηθεί, ενώ ο ένας εξακολουθεί να αγνοείται. Δύο ακόμη κάτοικοι της Ελιάς, και οι δύο άμαχοι, σκοτώθηκαν αλλού, στην περιοχή Πικρό Νερό Καραβά και στην Κερύνεια. Στη γη της Ελιάς καταγράφονται τρεις νεκροί του 1974, όλοι στρατιώτες, ανάμεσά τους ένας Ελλαδίτης.

Η εκκλησία του Αγίου Νικολάου βεβηλώθηκε και λεηλατήθηκε. Το 2018 από το τέμπλο σωζόταν μόνο ένα μικρό μέρος, και από το κοιμητήριο δίπλα της είχαν απομείνει λίγα μόνο θεμέλια από τους σταυρούς των τάφων.¹⁶