Η Ελιά είναι τουρκική κοινότητα της κατεχόμενης επαρχίας Λευκωσίας. Βρίσκεται 10 χιλιόμετρα νοτιοδυτικά της Μόρφου, σε υψόμετρο 90 μέτρων, στη γεωγραφική περιφέρεια της Μόρφου, δίπλα στον ποταμό που παίρνει το όνομά του από το χωριό. Ήταν γνωστή και ως Ελιά της Λεύκας.1 Στην απογραφή του 1960 είχε 851 κατοίκους, όλους Τούρκους.
Το επίσημο τοπωνυμικό ευρετήριο της Κύπρου (Gazetteer) γράφει το όνομα «Ελιά» και με το ίδιο όνομα καταγράφει τον ποταμό του χωριού.2 Στις μεσαιωνικές πηγές το χωριό γράφεται «Eglia», και στον κατάλογο φέουδων της δεκαετίας του 1460 «Eglia de Pendaïa», δηλαδή η Ελιά της Πεντάγυιας.3 Στη γη του χωριού το Gazetteer καταγράφει, ανάμεσα σε άλλα, τα τοπωνύμια Ασπρόχωμα, Καταραμένος, Πλεύρα και Βασιλικά.4
Ο Κύπριος χρονογράφος του 15ου αιώνα Λεόντιος Μαχαιράς διηγείται ότι στον πόλεμο με τους Γενουάτες, το 1373–74, ο Θιβάλτ Μπελφαράτζ, που από αστός είχε γίνει ιππότης και τουρκοπουλιέρης, δηλαδή αρχηγός του ελαφρού ιππικού, και είχε πάρει από τον βασιλιά Πέτρο Β΄ την Πέτρα και την Τριμιθιά, επιθυμούσε πολύ να αποκτήσει και το χωριό «Eglia». Ο βασιλιάς του το υποσχέθηκε, επειδή ήταν κοντά στην Πέτρα, το δικό του χωριό.5 Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, πρόκειται για την Ελιά, που βρίσκεται κοντά στην Πέτρα της Σολέας.6
Ο Κύπριος χρονογράφος του 16ου αιώνα Φλώριος Βουστρώνιος αναφέρει την Ελιά ανάμεσα στα χωριά που πότιζε ο ποταμός που κατεβαίνει από το Τρόοδος προς την κοιλάδα της Σολέας, μαζί με την Πέτρα, τη Μελάνισσια και το Περιστερωνάρι.7
Τη δεκαετία του 1460 ο βασιλιάς Ιάκωβος Β΄ έδωσε την Ελιά ως φέουδο στον Balian de Nores. Ο Βουστρώνιος τον περιγράφει ως ιππότη από πολύ παλιό και ευγενή οίκο. Λίγο αργότερα ο Balian πήρε μέρος σε συνωμοσία εναντίον του βασιλιά, και όταν αυτή απέτυχε, φυλακίστηκε στο κάστρο της Κερύνειας ως τον θάνατο του Ιακώβου.8
Σε ένα βενετικό στατιστικό υπόμνημα του τέλους του 15ου αιώνα, που δημοσίευσε ο Γάλλος ιστορικός του 19ου αιώνα Louis de Mas Latrie, το «Casal Eglia» καταγράφεται ανάμεσα στα χωριά του Marco Piacenti.9
Στην κτηματική απογραφή που έκανε η οθωμανική διοίκηση το 1832/33, που κατέγραφε μόνο όσους είχαν περιουσία, η Ελιά ανήκε στην περιφέρεια της Μόρφου και χαρακτηρίζεται μικτό χωριό, με 59 νοικοκυριά με περιουσία. Οι ιδιοκτήτες είχαν κυρίως σιτοχώραφα και άλλα χωράφια, και λίγα βαμβακοχώραφα. Καταγράφονται 108 δέντρα, 95 ελιές και 13 μουριές, καθώς και σχεδόν 880 πρόβατα και κατσίκες και 46 βόδια και αγελάδες.10
Η ελληνική ορθόδοξη εκκλησία του χωριού είναι αφιερωμένη στον άγιο Γεώργιο και χρονολογείται στον 15ο ή στον 16ο αιώνα. Ήταν ενοριακός ναός ως τον 19ο αιώνα, και ο Κατάλογος Αρχαίων Μνημείων την καταγράφει ως Αρχαίο Μνημείο. Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, που παραθέτει τον Βρετανό ερευνητή Rupert Gunnis, που κατέγραψε τα μνημεία της Κύπρου τη δεκαετία του 1930, η εκκλησία ήταν κάποτε ζωγραφισμένη, αλλά γύρω στο 1935 σώζονταν μόνο η Κοίμηση της Θεοτόκου πάνω από τη βόρεια πόρτα και κομμάτια τοιχογραφιών στην κόγχη του ιερού.11 Ο ίδιος Κατάλογος καταγράφει ως Αρχαίο Μνημείο και μια στέρνα του χωριού.
Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, πριν από το 1974 στη γη του χωριού καλλιεργούνταν εσπεριδοειδή, κυρίως πορτοκάλια, μανταρίνια και γκρέιπφρουτ, σιτηρά και λίγες ελιές. Η κτηνοτροφία ήταν αναπτυγμένη: το 1973 188 κτηνοτρόφοι είχαν 2.751 πρόβατα και 644 κατσίκες. Η γειτνίαση με το μεταλλείο της Σκουριώτισσας και με τις μεταλλευτικές εγκαταστάσεις του Ξερού βοήθησε στη σταθερή αύξηση του πληθυσμού.12
Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, το χωριό είχε 331 κατοίκους το 1881, 355 το 1891, 359 το 1901, 423 το 1911 και 437 το 1921.13 Το 1931 η Ελιά είχε 465 κατοίκους, 16 χριστιανούς και 449 μουσουλμάνους, και το 1946 594, όλους μουσουλμάνους (στις απογραφές του 1931 και του 1946 καταγραφόταν μόνο το θρήσκευμα). Το 1960 είχε 851 κατοίκους, όλους Τούρκους, και το 1973 γύρω στους 1.100 Τούρκους (εκτίμηση).
Κατά την τουρκική εισβολή του 1974 η Ελιά καταλήφθηκε από τον τουρκικό στρατό. Στην περιοχή του χωριού σκοτώθηκαν δύο στρατιώτες.
Ο κατάλογος κατεχόμενων ναών της Εκκλησίας της Κύπρου του 2009 καταγράφει την εκκλησία του Αγίου Γεωργίου περιφραγμένη και μερικώς συντηρημένη.
Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια (Polignosi), «Ελιά Λευκωσίας»; A Complete Gazetteer of Cyprus, τ. 1, σ. 355.↩︎
A Complete Gazetteer of Cyprus, τ. 1, σσ. 355, 356.↩︎
Florio Bustron, Chronique de l’île de Chypre, εκδ. R. de Mas Latrie (1886), σσ. 28, 421.↩︎
A Complete Gazetteer of Cyprus, τ. 1, σσ. 204, 228, 491, 1037.↩︎
Λεόντιος Μαχαιράς, Χρονικό (Chronique de Chypre, μτφρ. E. Miller – K. Σάθας, Παρίσι 1882), σσ. 327–328; Florio Bustron, Chronique de l’île de Chypre, εκδ. R. de Mas Latrie (1886), σ. 342.↩︎
Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια (Polignosi), «Ελιά Λευκωσίας».↩︎
Florio Bustron, Chronique de l’île de Chypre, εκδ. R. de Mas Latrie (1886), σ. 28.↩︎
Florio Bustron, Chronique de l’île de Chypre, εκδ. R. de Mas Latrie (1886), σσ. 421, 426–431.↩︎
L. de Mas Latrie, Histoire de l’île de Chypre sous le règne des princes de la maison de Lusignan, τ. 3 (1852–1861), σ. 512.↩︎
Οθωμανική κτηματική απογραφή 1832/33 (Χαροκόπειο Πανεπιστήμιο, Ίδρυμα Συλβίας Ιωάννου), «Elia» (πρόσβαση 3.11.2026).↩︎
Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια (Polignosi), «Ελιά Λευκωσίας».↩︎
Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια (Polignosi), «Ελιά Λευκωσίας».↩︎
Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια (Polignosi), «Ελιά Λευκωσίας».↩︎
Στην Ελιά υπήρχε μία εκκλησία. Από την τουρκική εισβολή του 1974 βρίσκονται υπό κατοχή. Παρακάτω παρουσιάζονται όλα, με φωτογραφίες και, όπου είναι γνωστή, την κατάστασή τους.
Σύμφωνα με τον κατάλογο κατεχόμενων ναών της Εκκλησίας της Κύπρου (2009), η εκκλησία χρονολογείται στον 15ο – 16ο αιώνα. Ο κατάλογος την περιγράφει ως «Ενοριακός ναός μέχρι τον 19ο αι.». Η κατάστασή της το 2009 σημειώνεται ως «Περιφραγμένο-Μερικώς συντηρημένο».
Στην Ελιά σκοτώθηκαν ή εθεάθησαν για τελευταία φορά δύο άνθρωποι, και οι δύο στρατιώτες. Παρακάτω, στην καρτέλα «Από την κοινότητα» είναι όσοι κατάγονταν από την Ελιά, και στην καρτέλα «Στην κοινότητα» όσοι σκοτώθηκαν ή εθεάθησαν για τελευταία φορά εκεί.
Δεν υπάρχουν καταχωρήσεις.
Ο ταχυδρομικός κώδικας των Κυπριακών Ταχυδρομείων για την κοινότητα αυτή ήταν και είναι ο 2830.