Η Έγκωμη είναι ελληνική κοινότητα της κατεχόμενης επαρχίας Αμμοχώστου. Βρίσκεται 7 χιλιόμετρα βορειοδυτικά της Αμμοχώστου, στο επίπεδο της θάλασσας, κοντά στη βόρεια όχθη του Πεδιαίου, στην ανατολική άκρη της Μεσαορίας, και η γη της έφτανε ως την ακτή του κόλπου της Αμμοχώστου. Μέσα στη γη της βρίσκονται η προελληνική πόλη της Έγκωμης, μέρος της νεκρόπολης της αρχαίας Σαλαμίνας και η Μονή του Αποστόλου Βαρνάβα.1 Στην απογραφή του 1960 είχε 667 κατοίκους, όλους Έλληνες.
Η προέλευση του ονόματος δεν έχει εξηγηθεί από γλωσσολόγο. Ομώνυμο χωριό υπάρχει και στην επαρχία Λευκωσίας. Το επίσημο τοπωνυμικό ευρετήριο της Κύπρου (Gazetteer) γράφει «Έγκωμη», και ο Βρετανός αρχιτέκτονας George Jeffery, που κατέγραψε τα μνημεία της Κύπρου το 1918, «Enkomi». Η μορφή Enkomi επικράτησε στη διεθνή βιβλιογραφία για τον αρχαιολογικό χώρο. Από το χωριό πήρε το προσωνύμιό της και η εκκλησία του, η Παναγία η Χρυσοεγκωμίτισσα.2
Δυτικά του χωριού, στη θέση Άγιος Ιάκωβος, βρίσκεται η πόλη της Έγκωμης, η πιο εκτεταμένα ανασκαμμένη πόλη της Κύπρου από τους τελευταίους αιώνες της προελληνικής περιόδου. Ιδρύθηκε γύρω στο 1650 π.Χ. σε έναν προστατευμένο κόλπο της ανατολικής ακτής, που οι προσχώσεις του Πεδιαίου γέμισαν αργότερα, και για πέντε περίπου αιώνες ήταν ένα από τα κύρια λιμάνια από τα οποία ο κυπριακός χαλκός έφευγε για την ανατολική Μεσόγειο. Τον 13ο αιώνα π.Χ. περιβαλλόταν από τείχος από τεράστιες πέτρες, που έκλεινε περίπου 16 εκτάρια, με μια πύλη σε κάθε πλευρά, και οι δρόμοι της χαράχτηκαν σε κανονικό κάναβο. Στο βόρειο άκρο της υπήρχε ένα οχυρωμένο κτίριο που ήταν και εργαστήριο τήξης χαλκού.3
Οι πρώτες ανασκαφές ήταν κυρίως αναζήτηση τάφων: του Alessandro Palma di Cesnola το 1876–1878, του Μουσείου του South Kensington το 1882 και του Βρετανικού Μουσείου το 1896, που άνοιξε περίπου εκατό τάφους σε μία περίοδο. Ένας από αυτούς, ο τάφος 93, έδωσε περίπου 1.430 γραμμάρια χρυσά κοσμήματα, περισσότερα από κάθε άλλο τάφο του νησιού. Ακολούθησαν η Σουηδική Αποστολή το 1930 και η Γαλλική Αποστολή του Claude Schaeffer από το 1934, που έδειξε ότι οι τάφοι βρίσκονταν μέσα στην ίδια την πόλη, ανάμεσα στα σπίτια και στους δρόμους. Από το 1948 ως το 1958 ο Κύπριος αρχαιολόγος Πορφύριος Δίκαιος ανέσκαψε για λογαριασμό του Κυπριακού Μουσείου, σε κοινή αποστολή με τους Γάλλους, και η στρωματογραφία του αποτελεί ακόμη τη βάση για τη χρονολόγηση του χώρου. Οι ανασκαφές σταμάτησαν το 1974.4
Στην πόλη ανασκάφηκαν τρία ιερά. Από δύο από αυτά προέρχονται τα χάλκινα λατρευτικά αγάλματα του «Κερασφόρου Θεού», νέου άνδρα με κάλυμμα κεφαλής με κέρατα, και του «Θεού του Τάλαντου», ένοπλου θεού που στέκεται πάνω σε βάση σε σχήμα χάλκινου τάλαντου, δηλαδή της ράβδου στην οποία χυνόταν ο χαλκός για το εμπόριο. Από την Έγκωμη προέρχονται 123 από τις 232 γνωστές επιγραφές της κυπρομινωικής γραφής, πάνω από τις μισές. Κυλινδρικές σφραγίδες, ελεφαντοστά, γυάλινα αγγεία και μυκηναϊκοί κρατήρες με παραστάσεις από τους τάφους δείχνουν επαφές με την Αίγυπτο, τη Συρία και την Παλαιστίνη και τον μυκηναϊκό κόσμο. Μερικοί ερευνητές ταύτισαν την Έγκωμη με την πρωτεύουσα της Αλασίας, του βασιλείου που έστελνε χαλκό στους ηγεμόνες της Αιγύπτου και της Ανατολής, και οι Γάλλοι ανασκαφείς ονόμασαν τον χώρο «Enkomi-Alasia»· η ταύτιση δεν έγινε γενικά δεκτή.5
Στη γη της Έγκωμης βρίσκεται και μέρος της νεκρόπολης της Σαλαμίνας. Ανάμεσα στο δάσος της Σαλαμίνας και στη Μονή του Αποστόλου Βαρνάβα είναι οι λεγόμενοι Βασιλικοί Τάφοι, του 8ου ως του 6ου αιώνα π.Χ., όπου το Τμήμα Αρχαιοτήτων βρήκε άμαξες, θυσιασμένα άλογα και πλούσιες προσφορές στους διαδρόμους εισόδου. Στην ανατολική άκρη του χωριού υψώνεται ο τύμβος 77, που ανέσκαψε τη δεκαετία του 1960 ο Βάσος Καραγιώργης. Δεν περιείχε ταφή, αλλά μια μεγάλη πυρά με πήλινα κεφάλια σε φυσικό μέγεθος, που τα έψησε η φωτιά. Ο Καραγιώργης πρότεινε, με επιφύλαξη, ότι ήταν το κενοτάφιο που ύψωσαν οι Σαλαμίνιοι για τον τελευταίο βασιλιά τους, τον Νικοκρέοντα, και την οικογένειά του.6 Νοτιοανατολικά του χωριού η βάση αρχαίων τόπων Pleiades τοποθετεί το ιερό στη θέση Τούμπα, όπου το 1890 το Cyprus Exploration Fund βρήκε πήλινα αγάλματα του 7ου και του 6ου αιώνα π.Χ.7
Κατά τον πρώην Διευθυντή του Τμήματος Αρχαιοτήτων Σοφοκλή Χατζησάββα, μετά το 1974 η Έγκωμη έμεινε παραμελημένη, και η τουρκοκυπριακή πλευρά απέρριψε την πρότασή του για επείγουσες εργασίες στον χώρο.8
Η πόλη της Έγκωμης καταστράφηκε δύο φορές, γύρω στο 1200 π.Χ. και μία γενιά αργότερα. Την εποχή εκείνη κατασκευάζεται στην Κύπρο κεραμική του τύπου των μυκηναϊκών εργαστηρίων, και πολλοί ερευνητές τη συνδέουν με την άφιξη ανθρώπων από τον μυκηναϊκό κόσμο του Αιγαίου, αν και το ζήτημα συζητείται. Τον 11ο αιώνα π.Χ. η πόλη εγκαταλείφθηκε σταδιακά και οι κάτοικοί της μετακινήθηκαν στη Σαλαμίνα, που ιδρύθηκε τότε στην ακτή, λίγα χιλιόμετρα βορειοανατολικά.9 Η γη της Έγκωμης έγινε από τότε χώρος ταφής της Σαλαμίνας και ανήκε στο βασίλειό της, το μεγαλύτερο από τα αρχαία ελληνικά βασίλεια του νησιού, ώσπου ο θάνατος του Νικοκρέοντα το 311/310 π.Χ. έβαλε τέλος στη βασιλεία.
Κατά τις Πράξεις των Αποστόλων, ο Βαρνάβας, ο Παύλος και ο Ιωάννης Μάρκος αποβιβάστηκαν στη Σαλαμίνα γύρω στο 45 μ.Χ. και κήρυξαν στις συναγωγές της. Η μεταγενέστερη παράδοση θέλει τον Βαρνάβα γέννημα της Σαλαμίνας, που μαρτύρησε εκεί και θάφτηκε σε ένα σπήλαιο δυτικά της πόλης. Ο τάφος που δείχνει η παράδοση, στη γη της Έγκωμης, είναι ένας από τους αρχαίους λαξευτούς τάφους της νεκρόπολης της Σαλαμίνας.10
Κατά την παράδοση, το λείψανο του Αποστόλου Βαρνάβα βρέθηκε στον τάφο αυτό γύρω στο 478, στα χρόνια του αυτοκράτορα Ζήνωνα, ύστερα από όραμα του αρχιεπισκόπου Ανθεμίου. Ο Ανθέμιος έχτισε στο σημείο μεγάλη εκκλησία με μοναστήρι και ξενώνα για τους προσκυνητές. Η παράδοση συνδέει την εύρεση με τα προνόμια που παραχώρησε ο Ζήνων στον αρχιεπίσκοπο Κύπρου, αν και την ανεξαρτησία της Εκκλησίας της Κύπρου από την Αντιόχεια την είχε ήδη αναγνωρίσει η Σύνοδος της Εφέσου το 431.11
Στην κτηματική απογραφή που έκανε η οθωμανική διοίκηση το 1832/33, που κατέγραφε μόνο όσους είχαν περιουσία, η Έγκωμη έχει 26 νοικοκυριά με περιουσία, όλα χριστιανικά. Καλλιεργούσαν κυρίως βαμβάκι, ριζάρι (το φυτό από τη ρίζα του οποίου έβγαζαν κόκκινη βαφή) και σιτηρά, είχαν λίγες μουριές και δέκα ελιές, και έτρεφαν 680 πρόβατα, αγελάδες, βόδια και μουλάρια.12
Η εκκλησία του χωριού είναι αφιερωμένη στην Παναγία τη Χρυσοεγκωμίτισσα και χρονολογείται στο 1736. Κατά τον Jeffery, αντικατέστησε παλαιότερη εκκλησία, και στην πρόσοψή της ήταν χαραγμένες δύο χρονολογίες ανοικοδόμησης, 1736 και 1867.13
Βόρεια του χωριού, περίπου ενάμισι χιλιόμετρο από το κέντρο του, βρίσκεται η Μονή του Αποστόλου Βαρνάβα, Αρχαίο Μνημείο. Η σημερινή εκκλησία της, με δύο τρούλους, χτίστηκε στη μέση ελληνική μεσαιωνική περίοδο· ο κατάλογος του 2009 τη χρονολογεί από τον 5ο ως τον 11ο αιώνα. Το ανατολικό της τμήμα είχε καταρρεύσει κάποτε και αντικαταστάθηκε από μια μικρή αψίδα. Περίπου 150 μέτρα ανατολικά της εισόδου της μονής, ένα μικρό παρεκκλήσι σκεπάζει τον λαξευτό τάφο όπου, κατά την παράδοση, βρέθηκε το λείψανο του Αποστόλου. Κοντά στη μονή βρίσκεται το Αγίασμα του Αποστόλου Βαρνάβα.14
Στην Έγκωμη ανήκει και το παρεκκλήσι της Αγίας Αικατερίνης, γνωστό ως «φυλακή της Αγίας Αικατερίνης», επίσης Αρχαίο Μνημείο. Είναι ένας μεγάλος θολωτός τάφος του 7ου αιώνα π.Χ., που διαμορφώθηκε ξανά στη ρωμαϊκή περίοδο και τον Μεσαίωνα αφιερώθηκε στην αγία Αικατερίνη· κατά την παράδοση εκεί είχε φυλακιστεί η αγία.15
Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, πριν από το 1974 οι κάτοικοι καλλιεργούσαν κυρίως σιτηρά και έτρεφαν πολλά πρόβατα, ενώ πολλοί δούλευαν στην κοντινή Αμμόχωστο. Η ακτή του χωριού, ιδίως η αμμουδιά στις Κλαψίδες, είχε αρχίσει τα τελευταία χρόνια πριν από την εισβολή να αναπτύσσεται τουριστικά. Νότια του χωριού περνούσε ο κυπριακός σιδηρόδρομος, που λειτούργησε από το 1905 ως το 1951, με σταθμό που έφερε το όνομα της Έγκωμης.16 Κατά την Ένωση Εκτοπισμένων Κοινοτήτων Αμμοχώστου, αρκετοί κάτοικοι δούλευαν στις ανασκαφές, και τη δεκαετία του 1930 ιδρύθηκε στο χωριό ο σύλλογος «Σαλαμίς», με θεατρικό όμιλο και ποδοσφαιρική ομάδα.17 Το 1952 ιδρύθηκε η Συνεργατική Πιστωτική Εταιρεία Έγκωμης και το 1956 το Συνεργατικό Παντοπωλείο.
Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, το χωριό είχε 159 κατοίκους το 1881, 210 το 1891, 263 το 1901, 273 το 1911 και 284 το 1921.18 Το 1931 η Έγκωμη είχε 328 κατοίκους, 326 χριστιανούς και 2 μουσουλμάνους, και το 1946 602, από τους οποίους 601 ήταν ορθόδοξοι και ένας μουσουλμάνος (στις απογραφές του 1931 και του 1946 καταγραφόταν μόνο το θρήσκευμα). Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, η αύξηση οφειλόταν κυρίως στη γειτνίαση με την Αμμόχωστο και στην ανάπτυξή της.19 Το 1960 το χωριό είχε 667 κατοίκους, όλους Έλληνες, και το 1973 826 Έλληνες. Τη σχολική χρονιά 1973–74 το ελληνικό δημοτικό σχολείο είχε 106 μαθητές και τέσσερις δασκάλους.
Στο ενωτικό δημοψήφισμα του 1950 υπέγραψαν 360 κάτοικοι, ουσιαστικά όλοι οι ενήλικες Έλληνες κάτοικοι. Το Μητρώο Αγωνιστών ΕΟΚΑ καταγράφει 2 Έλληνες κατοίκους του χωριού που συμμετείχαν ή συνέδραμαν στον Αγώνα.
Κατά την τουρκική εισβολή του 1974 η Έγκωμη καταλήφθηκε από τον τουρκικό στρατό και ο ελληνικός πληθυσμός της υπέστη εθνοκάθαρση. Κατά τη δήλωση της Κυπριακής Κυβέρνησης προς την Ευρωπαϊκή Επιτροπή Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων, οι τελευταίοι κάτοικοι που είχαν μείνει στο χωριό εκδιώχθηκαν μεταξύ 27 και 30 Ιουνίου 1975.20 Από τότε οι τουρκικές κατοχικές δυνάμεις και η παράνομη κατοχική αρχή εμποδίζουν την επιστροφή των κατοίκων.
Δύο κάτοικοι της Έγκωμης, και οι δύο άμαχοι, χάθηκαν μέσα στο χωριό και εξακολουθούν να αγνοούνται. Στο χωριό καταγράφονται επίσης δύο νεκροί του 1974, και οι δύο άμαχοι. Ένας ακόμη κάτοικος, άμαχος, σκοτώθηκε στην περιοχή της Αμμοχώστου.
Οι μοναχοί της Μονής του Αποστόλου Βαρνάβα αναγκάστηκαν να την εγκαταλείψουν το 1976, και οι κατοχικές αρχές μετέτρεψαν παράνομα τη μονή σε μουσείο. Κατά το Cyprus Religious Heritage, μετέτρεψαν παράνομα και την εκκλησία της Παναγίας Χρυσοεγκωμίτισσας σε τζαμί, αφού αφαίρεσαν τους σταυρούς· το ελληνικό ορθόδοξο κοιμητήριο του χωριού έχει εγκαταλειφθεί, και οι σταυροί των τάφων είναι σκόρπιοι.21
Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια (Polignosi), «Έγκωμη».↩︎
A Complete Gazetteer of Cyprus, τ. 1, σ. 353; G. Jeffery, A Description of the Historic Monuments of Cyprus (1918).↩︎
Ancient Cyprus (ancientcyprus.com), κατάλογος θέσεων και ευρημάτων, «Enkomi» (πρόσβαση 1.11.2026).↩︎
Ancient Cyprus (ancientcyprus.com), μητρώο ανασκαφών και ερευνών, «Enkomi: the French Mission» (πρόσβαση 1.11.2026).↩︎
Ancient Cyprus (ancientcyprus.com), κατάλογος θέσεων και ευρημάτων, «Enkomi» (πρόσβαση 1.11.2026).↩︎
Ancient Cyprus (ancientcyprus.com), κατάλογος θέσεων και ευρημάτων, «Salamis» (πρόσβαση 1.11.2026).↩︎
Ancient Cyprus (ancientcyprus.com), Compendium, «Looting in occupied northern Cyprus» (πρόσβαση 1.11.2026).↩︎
Ancient Cyprus (ancientcyprus.com), κατάλογος θέσεων και ευρημάτων, «Enkomi» (πρόσβαση 1.11.2026).↩︎
Ancient Cyprus (ancientcyprus.com), κατάλογος θέσεων και ευρημάτων, «Salamis» (πρόσβαση 1.11.2026); G. Jeffery, A Description of the Historic Monuments of Cyprus (1918).↩︎
G. Jeffery, A Description of the Historic Monuments of Cyprus (1918); Ancient Cyprus (ancientcyprus.com), κατάλογος θέσεων και ευρημάτων, «Salamis» (πρόσβαση 1.11.2026).↩︎
Οθωμανική κτηματική απογραφή 1832/33 (Χαροκόπειο Πανεπιστήμιο, Ίδρυμα Συλβίας Ιωάννου), «Egkomi (Ammochostou)».↩︎
G. Jeffery, A Description of the Historic Monuments of Cyprus (1918).↩︎
Cyprus Religious Heritage, «Enkomi / Έγκωμη / Engomi»; G. Jeffery, A Description of the Historic Monuments of Cyprus (1918); A Complete Gazetteer of Cyprus, τ. 1, σ. 30.↩︎
G. Jeffery, A Description of the Historic Monuments of Cyprus (1918), «St. Katherine’s Prison».↩︎
Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια (Polignosi), «Έγκωμη».↩︎
Ένωση Εκτοπισμένων Κοινοτήτων Αμμοχώστου (eeka.org), «Έγκωμη».↩︎
Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια (Polignosi), «Έγκωμη».↩︎
Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια (Polignosi), «Έγκωμη».↩︎
Ευρωπαϊκή Επιτροπή Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων, Κύπρος κατά Τουρκίας (προσφυγές 6780/74 και 6950/75), Έκθεση της Επιτροπής (1976), § 94.↩︎
Cyprus Religious Heritage, «Enkomi / Έγκωμη / Engomi».↩︎
Στην Έγκωμη υπήρχαν ένα μοναστήρι, τρεις εκκλησίες, ένα εξωκκλήσι και ένα κοιμητήριο. Από την τουρκική εισβολή του 1974 βρίσκονται υπό κατοχή. Παρακάτω παρουσιάζονται όλα, με φωτογραφίες και, όπου είναι γνωστή, την κατάστασή τους.
Σύμφωνα με τον κατάλογο κατεχόμενων ναών της Εκκλησίας της Κύπρου (2009), η μονή είναι Αρχαίο Μνημείο και ο ναός της χρονολογείται στον 5ο – 11ο αιώνα. Βρίσκεται κοντά στη Σαλαμίνα. Λειτουργούσε μέχρι το 1976, όταν οι μοναχοί αναγκάστηκαν να εγκαταλείψουν τη μονή. Η κατάστασή της το 2009 σημειώνεται ως «Μουσείο».
Σύμφωνα με τον κατάλογο κατεχόμενων ναών της Εκκλησίας της Κύπρου (2009), η εκκλησία χρονολογείται στο 1736.
Σύμφωνα με τον κατάλογο κατεχόμενων ναών της Εκκλησίας της Κύπρου (2009), το παρεκκλήσι είναι Αρχαίο Μνημείο. Αρχαίος τάφος του 7ου αι. π.Χ., αναδιαμορφωμένος κατά τη ρωμαϊκή περίοδο ως φυλακή. Στην κοντινή Σαλαμίνα ανασκάφηκαν τα ερείπια της βασιλικής του Αγίου Επιφανίου (περίπου 400 μ.Χ.), της βασιλικής της «Καμπανοπέτρας» (6ος αι. μ.Χ.) και μιας άλλης μικρής βασιλικής του 6ου αι. μ.Χ. Το υπόγειο Αγίασμα του Νικοδήμου, Αρχαίο Μνημείο, 6ος αι.
Τη σχολική χρονιά 1973–74, την τελευταία πριν από την τουρκική εισβολή, στην Έγκωμη λειτουργούσε ένα δημοτικό σχολείο. Σε αυτό φοιτούσαν 106 μαθητές, με 4 δασκάλους. Παρακάτω δίνονται τα στοιχεία του, με τους μαθητές ανά τάξη και το διδακτικό προσωπικό, όπου είναι γνωστά.
| Τάξη | Α | Β | Γ | Δ | Ε | Στ | Σύνολο |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Αγόρια | 10 | 12 | 8 | 8 | 3 | 10 | 51 |
| Κορίτσια | 14 | 9 | 9 | 6 | 7 | 10 | 55 |
| Σύνολο | 24 | 21 | 17 | 14 | 10 | 20 | 106 |
Στην Έγκωμη, στο ενωτικό δημοψήφισμα που οργάνωσε η Εθναρχία τον Ιανουάριο του 1950, υπέγραψαν υπέρ της ένωσης με την Ελλάδα 360 κάτοικοι, ουσιαστικά το σύνολο των ενήλικων κατοίκων.
Το Μητρώο Αγωνιστών ΕΟΚΑ καταγράφει 2 Έλληνες με καταγωγή από την Έγκωμη που συμμετείχαν ή συνέδραμαν στον Αγώνα. Τα ονόματα ακολουθούν όπως είναι τυπωμένα στο Μητρώο.
2 / 2 ονόματα
Κατά την τουρκική εισβολή του 1974 σκοτώθηκαν ή αγνοούνται τέσσερις άνθρωποι με καταγωγή από την Έγκωμη, όλοι άμαχοι. Κανένας από τους δύο αγνοούμενους δεν έχει εντοπιστεί ως σήμερα. Στην Έγκωμη σκοτώθηκαν ή εθεάθησαν για τελευταία φορά έξι άνθρωποι, όλοι άμαχοι. Παρακάτω, στην καρτέλα «Από την κοινότητα» είναι όσοι κατάγονταν από την Έγκωμη, και στην καρτέλα «Στην κοινότητα» όσοι σκοτώθηκαν ή εθεάθησαν για τελευταία φορά εκεί.
Στο μητρώο συνεργατικών εταιρειών ήταν εγγεγραμμένες οι ακόλουθες 2 συνεργατικές εταιρείες της κοινότητας:
Ο ταχυδρομικός κώδικας των Κυπριακών Ταχυδρομείων για την κοινότητα αυτή ήταν και είναι ο 5627.
.jpeg)
