Το Διόριος είναι κυρίως ελληνική κοινότητα της κατεχόμενης επαρχίας Κερύνειας. Βρίσκεται 25 χιλιόμετρα δυτικά της Κερύνειας, σε υψόμετρο 310 μέτρων, κοντά στη Μύρτου, και περιβάλλεται από δάση: το δάσος του Διορίου απλώνεται δυτικά και νοτιοδυτικά του χωριού και το δάσος των Μαντρών βορειοδυτικά. Η γη του ήταν από τις πιο εκτεταμένες της επαρχίας, δεύτερη μόνο μετά τη γη του Κορμακίτη.¹ Στην απογραφή του 1960 είχε 670 κατοίκους, από τους οποίους 514 ήταν Έλληνες και 156 Τούρκοι.

Όνομα

Η προέλευση του ονόματος δεν είναι γνωστή με βεβαιότητα. Στις ιταλικές πηγές του 15ου αιώνα το χωριό γράφεται «Diorigo».² Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, οι κάτοικοι το πρόφεραν και «Δκιόριος».³

Ίδρυση και πρώτες αναφορές

Το Διόριος εμφανίζεται για πρώτη φορά σε γραπτή πηγή τη δεκαετία του 1460, ως «Diorigo», στον κατάλογο των φέουδων που μοίρασε ο βασιλιάς Ιάκωβος Β΄. Τον διασώζει ο Κύπριος χρονογράφος του 16ου αιώνα Φλώριος Βουστρώνιος.⁴

Στη γη του χωριού, προς τα βορειοδυτικά, το επίσημο τοπωνυμικό ευρετήριο της Κύπρου (Gazetteer) καταγράφει τη θέση Μαχάνεια ως οικισμό. Πρόκειται πιθανότατα για έναν εγκαταλειμμένο οικισμό της περιοχής.⁵

Αρχαιολογικοί χώροι

Στη θέση Μερσινερή, ανάμεσα στο Διόριος και την Αγία Ειρήνη, ο Βρετανός αρχαιολόγος Hector Catling έκανε τον Ιούλιο του 1958, για λογαριασμό του Τμήματος Αρχαιοτήτων, μια σωστική ανασκαφή τριών εβδομάδων, πριν από την εκχέρσωση της γης. Σε τρία σημεία της θέσης βρήκε κτίσματα, υπολείμματα κλιβάνων και στρώματα κατοίκησης. Ο οικισμός κατοικήθηκε για πρώτη φορά στα τέλη του 1ου αιώνα π.Χ., ύστερα εγκαταλείφθηκε, και μετά από τουλάχιστον τέσσερις αιώνες κατοικήθηκε ξανά από τους ανθρώπους ενός μεγάλου κεραμικού εργαστηρίου, με ίχνη τουλάχιστον δώδεκα κλιβάνων. Σε ένα δωμάτιο βρέθηκε αποθηκευμένο απόθεμα από μαγειρικά σκεύη, τσουκάλια και καπάκια, που ο Catling θεώρησε τα τελευταία προϊόντα του εργαστηρίου. Κατά τον ίδιο, το εργαστήριο λειτούργησε περίπου από το 650 ως το 750 μ.Χ.⁶

Στη θέση Αλουπότρυπες ο Catling είχε συγκεντρώσει ήδη το 1952, σε επιφανειακή έρευνα, όστρακα από γραπτά αγγεία της προελληνικής περιόδου, που σήμερα βρίσκονται στο Μουσείο Ashmolean της Οξφόρδης. Τα αγγεία αυτά δείχνουν επαφές με άλλους οικισμούς της εποχής, όπως η Λάπηθος και η Κυθρέα.⁷

Αρχαιότητα

Τα όστρακα από τις Αλουπότρυπες δείχνουν ότι η γη του Διορίου κατοικούνταν ήδη στην προελληνική περίοδο. Στη Μερσινερή η κατοίκηση άρχισε στα τέλη της πτολεμαϊκής ελληνικής περιόδου και συνεχίστηκε στις αρχές της ρωμαϊκής.

Ελληνική μεσαιωνική περίοδος («Βυζάντιο»)

Το κεραμικό εργαστήριο της Μερσινερής λειτουργούσε στην ελληνική μεσαιωνική περίοδο των αραβικών επιδρομών. Τα ευρήματά του δείχνουν ότι στη γη του Διορίου υπήρχε τότε οργανωμένη παραγωγή αγγείων καθημερινής χρήσης σε μεγάλη κλίμακα.

Φραγκοκρατία, Βενετοκρατία

Τη δεκαετία του 1460 ο βασιλιάς Ιάκωβος Β΄ έδωσε το Διόριος ως φέουδο στην Andriola, σύζυγο του Pietro Gulo.⁸ Λίγο μετά το πέρασμα της Κύπρου στους Βενετούς, το χωριό ανήκε απευθείας στο δημόσιο: σε ένα βενετικό στατιστικό υπόμνημα του τέλους του 15ου αιώνα, που δημοσίευσε ο Γάλλος ιστορικός του 19ου αιώνα Louis de Mas Latrie, το «Casal Diorigo» καταγράφεται ανάμεσα στα βασιλικά χωριά που δεν ανήκαν σε κάποια βαϊλία, δηλαδή σε κάποια από τις διοικητικές περιφέρειες του βασιλικού τομέα.⁹

Κατά μια τοπική παράδοση, που καταγράφει η Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, στα χρόνια της Φραγκοκρατίας υπήρχαν στην περιοχή του χωριού δύο «ρηγάτα», δηλαδή βασιλικές επαύλεις, όπου ζούσαν δύο αρχόντισσες, αδελφές του βασιλιά, η τζυρά Μαρού και η Αρχόντισσα.¹⁰ Στη γη του χωριού το Gazetteer καταγράφει το τοπωνύμιο «Χωράφια της Αρκόντισσας».¹¹

Η Εγκυκλοπαίδεια καταγράφει και άλλες παραδόσεις των κατοίκων. Κοντά στο χωριό σωζόταν ένα μεγάλο ισόγειο δωμάτιο, που η παράδοση το συνδέει με τα κτίσματα ενός πύργου ή κάστρου, από τον οποίο έριχναν «κουλλέδες», δηλαδή πέτρινες ή σιδερένιες μπάλες. Κατά άλλη παράδοση, όταν ήρθαν οι Τούρκοι, πολλοί κάτοικοι κρύφτηκαν σε μια σπηλιά, αλλά τους ανακάλυψαν και τους έσφαξαν· η σπηλιά λέγεται από τότε σπηλιά του Ματζ’ελλάρη, από το μακελειό. Σε μια άλλη σπηλιά, πιο κοντά στο χωριό, τη σπηλιά τ’ Άη Γιάννη, κατά την παράδοση είχαν επίσης καταφύγει κάτοικοι του χωριού.¹²

Τουρκοκρατία

Στην κτηματική απογραφή που έκανε η οθωμανική διοίκηση το 1832/33, που κατέγραφε μόνο όσους είχαν περιουσία, το Διόριος καταγράφεται ως μεικτό χωριό με 28 νοικοκυριά με περιουσία. Οι κάτοικοι είχαν σιτοχώραφα, βαμβακοχώραφα, αλώνια και ένα περιβόλι με μουριές, 72 ελιές και 53 μουριές. Η κτηνοτροφία ήταν το μεγαλύτερο μέρος της περιουσίας τους: σχεδόν 350 πρόβατα και κατσίκες, αγελάδες και βόδια, έντεκα καμήλες και 34 κυψέλες.¹³

Εκκλησίες και μονές

Η παλαιά ελληνική ορθόδοξη εκκλησία του χωριού, στη νότια άκρη του, είναι αφιερωμένη στην αγία Μαρίνα και χρονολογείται στον 18ο ή στον 19ο αιώνα.¹⁴ Καθώς ήταν πολύ μικρή για το χωριό, οι κάτοικοι μάζευαν για δεκαετίες χρήματα για μια νέα εκκλησία, αφιερωμένη στον Προφήτη Ηλία, που ο κατάλογος κατεχόμενων ναών της Εκκλησίας της Κύπρου του 2009 χρονολογεί στο 1974. Κατά την Ένωση Κοινοτήτων Επαρχίας Κερύνειας, το 1974 ήταν μόλις η δεύτερη χρονιά που οι κάτοικοι γιόρτασαν τον Προφήτη Ηλία, στις 20 Ιουλίου, στη νέα εκκλησία.¹⁵

Το ελληνικό ορθόδοξο κοιμητήριο, νότια της παλαιάς εκκλησίας, αντικατέστησε ένα παλαιότερο, που έκλεισε το 1891.¹⁶

Οικονομία και κοινωνική ζωή

Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, πριν από το 1974 μεγάλο μέρος της γης ήταν κρατικό δάσος, και στην υπόλοιπη οι κάτοικοι καλλιεργούσαν κυρίως σιτηρά, χαρουπιές και ελιές. Ανεπτυγμένη ήταν και η κτηνοτροφία, κυρίως τα πρόβατα και οι κατσίκες, όπως ήδη στην απογραφή του 1832/33: το 1973 το χωριό είχε 944 πρόβατα και 1.120 κατσίκες.¹⁷ Το 1938 ιδρύθηκε η Συνεργατική Πιστωτική Εταιρεία Διορίου.

Πληθυσμός

Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, το χωριό είχε 387 κατοίκους το 1881, 432 το 1891, 504 το 1901, 614 το 1911 και 700 το 1921, από τους οποίους 445 ήταν χριστιανοί και 255 μουσουλμάνοι.¹⁸ Το 1931 το Διόριος είχε 688 κατοίκους, 469 χριστιανούς και 219 μουσουλμάνους, και το 1946 795, από τους οποίους 517 ήταν ορθόδοξοι, 271 μουσουλμάνοι και 7 άλλοι (στις απογραφές του 1931 και του 1946 καταγραφόταν μόνο το θρήσκευμα). Το 1960 είχε 670 κατοίκους, 514 Έλληνες και 156 Τούρκους, και το 1973 501 Έλληνες. Τη σχολική χρονιά 1973–74 το ελληνικό δημοτικό σχολείο του χωριού είχε 58 μαθητές και 2 δασκάλους.

Εθνικοί αγώνες

Στο ενωτικό δημοψήφισμα του 1950 υπέγραψαν 344 κάτοικοι του Διορίου, ουσιαστικά όλοι οι ενήλικες Έλληνες κάτοικοι. Το Μητρώο Αγωνιστών ΕΟΚΑ καταγράφει 33 Έλληνες κατοίκους του χωριού που συμμετείχαν ή συνέδραμαν στον Αγώνα.

Η τουρκική εισβολή του 1974

Κατά την τουρκική εισβολή του 1974 το Διόριος καταλήφθηκε από τον τουρκικό στρατό και ο ελληνικός πληθυσμός του υπέστη εθνοκάθαρση. Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, τον Οκτώβριο του 1975 έμεναν ακόμη στο χωριό, εγκλωβισμένοι, 16 Έλληνες, και τον Σεπτέμβριο του 1976 εκδιώχθηκαν και οι τελευταίοι.¹⁹ Από τότε οι τουρκικές κατοχικές δυνάμεις και η παράνομη κατοχική αρχή εμποδίζουν την επιστροφή των κατοίκων.

Μέσα στο ίδιο το χωριό καταγράφονται τρεις νεκροί του 1974, όλοι άμαχοι. Ένας στρατιώτης με καταγωγή από το Διόριο σκοτώθηκε αλλού, στο Τρίκωμο.

Ο τουρκικός στρατός χρησιμοποίησε τη νέα εκκλησία του Προφήτη Ηλία ως στρατιωτικό νοσοκομείο, και το 2018 βρισκόταν μέσα σε φρουρούμενο στρατόπεδο.²⁰ Η παλαιά εκκλησία της Αγίας Μαρίνας βεβηλώθηκε, λεηλατήθηκε και υπέστη σοβαρές ζημιές, και οι κατοχικές αρχές τη μετέτρεψαν παράνομα σε μάντρα ζώων.