Ο Δαυλός είναι ελληνική κοινότητα της κατεχόμενης επαρχίας Αμμοχώστου. Βρίσκεται 34 χιλιόμετρα βόρεια της Αμμοχώστου, σε υψόμετρο 70 μέτρων, στη βόρεια πλευρά του Πενταδακτύλου, ένα χιλιόμετρο από τη θάλασσα. Η γη του απλωνόταν από την ακτή ως την κορυφογραμμή και περιλάμβανε τον μικρό ορεινό οικισμό της Καντάρας, γύρω από τη μονή της Παναγίας Κανταριώτισσας, και το μεσαιωνικό κάστρο της Καντάρας, γι’ αυτό η κοινότητα ονομάζεται επίσημα «Δαυλός και Καντάρα».¹ Στην απογραφή του 1960 είχε 462 κατοίκους, όλους Έλληνες.

Όνομα

Ο Βρετανός πρόξενος στο Χαλέπι Alexander Drummond, που πέρασε από το χωριό το 1750, το γράφει «Zdavlo».²

Η Καντάρα πήρε το όνομά της από το κάστρο, που στις φραγκικές και βενετικές πηγές γράφεται «Cantara», «Candare» ή «La Candaire». Οι Κύπριοι το έλεγαν «Εκατόν Σπίτια».³

Ίδρυση και πρώτες αναφορές

Ο Δαυλός δεν βρέθηκε στους καταλόγους χωριών και φέουδων της Φραγκοκρατίας και της Βενετοκρατίας. Η παλαιότερη αναφορά του που εντοπίστηκε είναι του Drummond, που το 1750 βρήκε στον Δαυλό «έναν αρκετά καλό κόλπο, με έναν βράχο σε κάθε πλευρά, και ερείπια».⁴

Στη γη του χωριού υπήρχαν παλαιότερα κι άλλοι μικροί οικισμοί. Ο Βρετανός αρχαιολόγος David Hogarth, που περιόδευσε στην περιοχή το 1888, σημείωσε στα ανατολικά, κοντά στην πηγή του Θέπου, τη θέση ενός μικρού χωριού με πολλές πέτρες ελαιοτριβείων. Ερείπια αρχαίων οικισμών υπάρχουν και στην ακτή, στα Γαλούνια και στη θέση Πύργος.⁵

Ο οικισμός της Καντάρας είναι νεότερος. Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, δημιουργήθηκε σχετικά πρόσφατα γύρω από τη μονή της Παναγίας Κανταριώτισσας. Στην απογραφή του 1931 η μονή της Καντάρας καταγράφηκε χωριστά, με 14 κατοίκους, και από το 1946 ο πληθυσμός της μετριόταν μαζί με τον Δαυλό.⁶

Αρχαιολογικοί χώροι

Ο αρχαίος χώρος στη θέση Γαλούνια, στην ακτή ανατολικά του χωριού, είναι κηρυγμένο αρχαίο μνημείο. Ο Έλληνας φιλόλογος του 19ου αιώνα Αθανάσιος Σακελλάριος περιέγραψε εκεί κορινθιακά επιστύλια, σπασμένους κίονες από μάρμαρο ή γρανίτη, τα λείψανα ενός μικρού υδραγωγείου και πολλά όστρακα, και ένα βαθύ, επιμήκες λιμάνι προφυλαγμένο από τα νησάκια Γαλούνια, όπου το καλοκαίρι έπιαναν ακόμη πλοία. Ο Σακελλάριος τοποθέτησε στα Γαλούνια το Αφροδίσιον, την αρχαία πόλη που αναφέρει ο Έλληνας γεωγράφος του 1ου αιώνα π.Χ. Στράβων.⁷ Ο Hogarth, που πήγε εκεί πρόθυμος να δεχτεί την ταύτιση, βρήκε τα ερείπια μικρά, περίπου 180 επί 90 μέτρα, με ένα κομμάτι λίθινου τρίγλυφου, τρεις μικρούς κίονες και πολλά όστρακα. Κατέληξε ότι ήταν χωριό ή μικρή σκάλα, δηλαδή αγκυροβόλιο, και ότι το Αφροδίσιον βρισκόταν δυτικότερα, όπως δέχονται και οι νεότεροι ερευνητές. Στους μαλακούς βράχους γύρω από το λιμάνι είδε χαραγμένα πολλά αρχικά ελληνικών ονομάτων, σημάδι ότι οι ναυτικοί συνέχιζαν να το χρησιμοποιούν.⁸

Στη θέση Πύργος, στην ακτή βορειοανατολικά του χωριού, πάνω από το ξωκλήσι του Αγίου Σωζόμενου, ο Βρετανός αρχιτέκτονας George Jeffery, έφορος των αρχαίων μνημείων της Κύπρου, σημείωσε το 1918 τις βάσεις των κιόνων ενός ρωμαϊκού ναού και πολλά ερείπια. Τη θέση εντόπισε το 1952 ο Βρετανός αρχαιολόγος Hector Catling, σε μια επιφανειακή έρευνα της βόρειας ακτής.⁹

Αρχαιότητα

Οι αρχαίοι οικισμοί του Δαυλού ήταν μικροί και ζούσαν από τη θάλασσα και από τη γη. Οι κόλποι στα Γαλούνια και στον Πύργο ήταν από τα λίγα φυσικά αγκυροβόλια αυτής της βραχώδους ακτής: ο Drummond σημείωσε ότι ο κόλπος του Δαυλού ήταν το πρώτο σημείο που έμοιαζε με λιμάνι στην περιοχή της Καρπασίας.¹⁰ Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, τα πολλά ερείπια ελαιοτριβείων της περιοχής δείχνουν ότι η παραγωγή λαδιού ήταν παλιά ασχολία.¹¹ Κατά τη βάση αρχαίων τόπων Pleiades, η αρχαία θέση του Δαυλού χρονολογείται στη ρωμαϊκή και στην πρώιμη ελληνική μεσαιωνική («βυζαντινή») περίοδο.¹²

Ελληνική μεσαιωνική περίοδος («Βυζάντιο»)

Το κάστρο της Καντάρας, πάνω στην κορυφή Καβαλλαρόπετρα, είναι το ανατολικότερο από τα τρία κάστρα του Πενταδακτύλου. Δεν είναι γνωστό πότε χτίστηκε. Ο Σακελλάριος και ο Hogarth θεωρούσαν ότι το έχτισαν πιθανότατα οι Έλληνες διοικητές του νησιού στην ελληνική μεσαιωνική περίοδο των αραβικών επιδρομών ή λίγο μετά, για να φυλάγουν την ακτή από τους πειρατές. Ο Κύπριος χρονογράφος του 16ου αιώνα Φλώριος Βουστρώνιος το περιγράφει ως απόρθητο βράχο, χτισμένο στα χρόνια των χριστιανών, με είσοδο μόνο από την ανατολική πλευρά και καλές στέρνες.¹³ Κατά τον Hogarth, το 1191, όταν ο Ριχάρδος ο Λεοντόκαρδος κατέλαβε την Κύπρο από τον Ισαάκιο Κομνηνό, το κάστρο παραδόθηκε χωρίς μάχη.¹⁴

Φραγκοκρατία, Βενετοκρατία

Στις αρχές της Φραγκοκρατίας ένα μοναστήρι στην Καντάρα ήταν κέντρο της ορθόδοξης αντίστασης στη λατινική Εκκλησία. Κατά τον Jeffery, η σημερινή μονή βρίσκεται πιθανότατα στη θέση του μεσαιωνικού μοναστηριού όπου εγκαταστάθηκαν γύρω στο 1230 οι μοναχοί Ιωάννης και Κόνων από το Άγιον Όρος, με μαθητές που συγκεντρώθηκαν γύρω τους. Οι μοναχοί της Καντάρας κλήθηκαν στη Λευκωσία από τον Λατίνο αρχιεπίσκοπο, φυλακίστηκαν επειδή δεν δέχτηκαν τη λατινική θεία λειτουργία με τον άζυμο άρτο, και ύστερα από τρία χρόνια φυλακή θανατώθηκαν.¹⁵

Το κάστρο πολιορκήθηκε στον πόλεμο των Φράγκων ευγενών του 1228–1232, και ο Βουστρώνιος σημειώνει ότι, παρά τις ζημιές από μια πολιορκητική μηχανή, οι πολιορκητές δεν μπόρεσαν να το κυριέψουν. Το 1373, όταν οι Γενουάτες κατέλαβαν την Αμμόχωστο, κατέφυγε εκεί ο πρίγκιπας της Αντιόχειας, θείος του βασιλιά Πέτρου Β΄, αφού δραπέτευσε από τη φυλακή μεταμφιεσμένος σε βοηθό του μάγειρά του, όπως αφηγείται ο Κύπριος χρονογράφος του 15ου αιώνα Λεόντιος Μαχαιράς.¹⁶ Οι Βενετοί κράτησαν φρουρά στο κάστρο ως το 1525, όταν το εγκατέλειψαν μαζί με τα άλλα ορεινά κάστρα, και από τότε ερειπώθηκε.¹⁷

Τουρκοκρατία

Η οθωμανική κτηματική απογραφή του 1832/33, που κατέγραφε μόνο όσους είχαν περιουσία, καταγράφει στον Δαυλό 19 νοικοκυριά με περιουσία, όλα χριστιανικά, ανάμεσά τους και του ιερέα του χωριού. Είχαν ξερικά χωράφια, έξι αλώνια, έναν μύλο και πάνω από 400 ελιές, κυρίως αγριελιές, και πάνω από 650 πρόβατα και λίγα βόδια και αγελάδες. Η απογραφή καταγράφει στο χωριό και την περιουσία μιας εκκλησίας.¹⁸

Εκκλησίες και μονές

Η ελληνική ορθόδοξη εκκλησία του χωριού είναι αφιερωμένη στον άγιο Γεώργιο και χρονολογείται στον 19ο αιώνα. Ο Jeffery σημείωνε το 1918 ότι είχε ξαναχτιστεί περίπου πενήντα χρόνια νωρίτερα με κομμάτια από ένα παλαιότερο κτίσμα.¹⁹

Στη γη του Δαυλού βρίσκονται δύο μονές. Η μονή της Παναγίας Κανταριώτισσας, στον οικισμό της Καντάρας, είναι Αρχαίο Μνημείο και ανακαινίστηκε πλήρως τον 18ο αιώνα· ο Jeffery περιγράφει μια απλή μονόχωρη εκκλησία με έναν ωραίο χάλκινο πολυέλαιο μεσαιωνικού τύπου.²⁰ Η μονή του Αγίου Νικολάου βρίσκεται στις πλαγιές, περίπου δύο χιλιόμετρα βορειοανατολικά του χωριού, ανάμεσα στο χωριό και το κάστρο· η εκκλησία της χρονολογείται στον 18ο–19ο αιώνα.²¹

Στην ακτή, στη θέση Πύργος, βρίσκεται το παρεκκλήσι του Αγίου Σωζόμενου, που κατά τον Jeffery είχε ξαναχτιστεί και διατηρούσε ένα παλιό λίθινο τέμπλο.²²

Οικονομία και κοινωνική ζωή

Ο Hogarth έγραφε το 1888 ότι η πεδιάδα του Δαυλού, του Φλαμουδιού και της Ακανθούς ήταν η πλουσιότερη περιοχή του νησιού σε χαρούπια και σιτάρι. Οι χωρικοί φύλαγαν το περίσσευμα του σιταριού σε χωνοειδείς λάκκους, τις «βούφες», σκαμμένους στο χώμα ή στον μαλακό βράχο και ψημένους με φωτιά.²³ Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, πριν από το 1974 οι κάτοικοι καλλιεργούσαν κυρίως σιτηρά, ελιές και χαρουπιές, έτρεφαν πρόβατα και κατσίκες και ψάρευαν από ένα μικρό ψαρολίμανο. Το χωριό ήταν γνωστό για τα ιαματικά λουτρά του και είχε αρχίσει να δέχεται παραθεριστές, ενώ η Καντάρα, με το δροσερό της κλίμα, είχε γίνει ορεινό θέρετρο με εξοχικές κατοικίες και ένα μικρό ξενοδοχείο.²⁴ Το 1927 ιδρύθηκε η Συνεργατική Πιστωτική Εταιρεία Δαυλού «Πρόοδος» και το 1957 το Συνεργατικό Παντοπωλείο Δαυλού.

Πληθυσμός

Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, το χωριό είχε 359 κατοίκους το 1881, 396 το 1891, 474 το 1901, 558 το 1911 και 661 το 1921.²⁵ Το 1931 ο Δαυλός είχε 662 κατοίκους, όλους χριστιανούς, τον μεγαλύτερο πληθυσμό του στις απογραφές. Το 1946, μαζί με την Καντάρα, είχε 599 κατοίκους, όλους ορθόδοξους (στις απογραφές του 1931 και του 1946 καταγραφόταν μόνο το θρήσκευμα). Το 1960 είχε 462 κατοίκους, όλους Έλληνες, και το 1973 342 Έλληνες. Τη σχολική χρονιά 1973–74 το ελληνικό δημοτικό σχολείο του χωριού είχε 30 μαθητές και έναν δάσκαλο.

Εθνικοί αγώνες

Στο ενωτικό δημοψήφισμα του 1950 υπέγραψαν 416 κάτοικοι, ουσιαστικά όλοι οι ενήλικες Έλληνες κάτοικοι. Το Μητρώο Αγωνιστών ΕΟΚΑ καταγράφει 74 Έλληνες κατοίκους του χωριού που συμμετείχαν ή συνέδραμαν στον Αγώνα.

Η τουρκική εισβολή του 1974

Κατά την τουρκική εισβολή του 1974 ο Δαυλός καταλήφθηκε από τον τουρκικό στρατό και ο ελληνικός πληθυσμός του υπέστη εθνοκάθαρση. Ένα μέρος των κατοίκων έμεινε στο χωριό, κάτω από την κατοχή. Τον Οκτώβριο του 1974 ο Γενικός Γραμματέας του ΟΗΕ ανέφερε ότι η ειρηνευτική δύναμη του ΟΗΕ μοίρασε κουβέρτες και τρόφιμα σε Έλληνες που είχαν ανάγκη στον Δαυλό, όπως και στη Βώνη, στη Γύψου και στη Βιτσάδα. Κατά τη δήλωση της Κυπριακής Κυβέρνησης προς την Ευρωπαϊκή Επιτροπή Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων, οι τελευταίοι κάτοικοι εκδιώχθηκαν από το χωριό στα τέλη Ιουνίου του 1975, μαζί με τους τελευταίους κατοίκους άλλων χωριών της Καρπασίας.²⁶ Σήμερα κανείς Έλληνας δεν μένει στον Δαυλό. Οι τουρκικές κατοχικές δυνάμεις και η παράνομη κατοχική αρχή εμποδίζουν την επιστροφή των κατοίκων.

Δύο κάτοικοι του Δαυλού, και οι δύο άμαχοι, καταγράφηκαν ως αγνοούμενοι: ο ένας χάθηκε στο ίδιο το χωριό και ο άλλος στην περιοχή της Κάτω Δερύνειας. Τα λείψανα του ενός έχουν εντοπιστεί και ταυτοποιηθεί, ενώ ο άλλος εξακολουθεί να αγνοείται. Ένας ακόμη κάτοικος, άμαχος, σκοτώθηκε στο νοσοκομείο της Αμμοχώστου. Στη γη του Δαυλού καταγράφονται τέσσερις νεκροί του 1974, δύο στρατιώτες και δύο άμαχοι, στο χωριό, στην περιοχή του Δαυλού και στην περιοχή της Καντάρας.

Οι κατοχικές αρχές μετέτρεψαν παράνομα την εκκλησία της Παναγίας Κανταριώτισσας σε αποθήκη και εργαστήριο. Από την εκκλησία του Αγίου Γεωργίου έχουν αφαιρεθεί όλοι οι σταυροί και δεν έχει μείνει τίποτα από τον εξοπλισμό της, και από το ελληνορθόδοξο κοιμητήριο δεν σώζεται σχεδόν τίποτα.²⁷