Η Χρυσηλιού είναι κατεχόμενη συνοικία της Μόρφου, στην επαρχία Λευκωσίας. Βρίσκεται 3 χιλιόμετρα βορειοανατολικά του κέντρου της Μόρφου, σε υψόμετρο 50 μέτρων, στην πεδιάδα της Μόρφου. Έτσι την καταγράφει και το επίσημο τοπωνυμικό ευρετήριο της Κύπρου (Gazetteer).¹ Στην απογραφή του 1960 είχε 69 κατοίκους, όλους Έλληνες.

Όνομα

Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, που παραθέτει τον Σίμο Μενάρδο, το χωριό πήρε το όνομά του από κάποιον ιδιοκτήτη της περιοχής με το ελληνικό μεσαιωνικό όνομα Χρυσήλιος ή Χρυσουλιός, και όχι από τις λέξεις «χρυσός ήλιος», όπως υποθέτουν μερικοί.² Στον χάρτη της Κύπρου του Kitchener, στα πρώτα χρόνια της Αγγλοκρατίας, το όνομα γράφεται «Khrysiliou».³ Το Gazetteer καταγράφει τον οικισμό ως «Χρυσηλιού, του» και, στη γη της Μόρφου, το τοπωνύμιο «Χρυσηλιώτικα».⁴

Αρχαιολογικοί χώροι

Κοντά στη Χρυσηλιού, στη θέση Άμμος, βρέθηκε ένα προελληνικό νεκροταφείο, γνωστό στην αρχαιολογική βιβλιογραφία ως «Khrysiliou-Ammos». Ανήκει στη λεγόμενη φάση της Φιλιάς, που πήρε το όνομά της από τη γειτονική Φιλιά και σημαδεύει το πέρασμα της Κύπρου στην εποχή του Χαλκού. Οι ερευνητές συνδέουν τις αλλαγές αυτής της φάσης, στην κεραμική, στα κτίσματα και στις ταφές, με επαφές με τη νότια Μικρά Ασία.⁵

Τουρκοκρατία

Στην κτηματική απογραφή που έκανε η οθωμανική διοίκηση το 1832/33, που κατέγραφε μόνο όσους είχαν περιουσία, η Χρυσηλιού καταγράφεται με δέκα νοικοκυριά με περιουσία. Είχαν κυρίως χωράφια, λίγα βαμβακοχώραφα και χωράφια με ριζάρι, το φυτό από το οποίο έβγαζαν κόκκινη βαφή, έξι αλώνια, 40 ελιές και λίγες μουριές, ένα ελαιοτριβείο και κυψέλες. Είχαν ακόμη περίπου 80 πρόβατα και κατσίκες, αγελάδες και βόδια. Ανάμεσα στους ιδιοκτήτες καταγράφεται και ένας εξισλαμισμένος, ο Χουρσίτ.⁶

Εκκλησίες και μονές

Η ελληνική ορθόδοξη ενοριακή εκκλησία του χωριού, στα βόρεια του παλιού οικισμού, είναι αφιερωμένη στη Μεταμόρφωση του Σωτήρος. Χρονολογείται στον 16ο αιώνα και αναστηλώθηκε τον 18ο. Γύρω της βρισκόταν το κοιμητήριο του χωριού.⁷ Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, είναι μικρή εκκλησία χτισμένη με πελεκητή πέτρα, και ο Μενάρδος σημειώνει ότι οι κάτοικοι την έλεγαν Αγιά Σωτήρα.⁸

Στη Χρυσηλιού υπήρχαν ακόμη το παρεκκλήσι του Αγίου Γεωργίου και η εκκλησία του Αγίου Σεργίου, που είχε καταρρεύσει και σώζεται σε ερείπια.

Οικονομία και κοινωνική ζωή

Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, η Χρυσηλιού βρισκόταν πάνω από το μεγάλο υδροφόρο στρώμα της Μόρφου, και πριν από το 1974 γεωτρήσεις πότιζαν αρκετή γη, όπου καλλιεργούνταν εσπεριδοειδή. Το 1973 δεκαεννέα κτηνοτρόφοι του χωριού έτρεφαν 410 πρόβατα και 35 κατσίκες.⁹

Πληθυσμός

Η Χρυσηλιού έμεινε πάντα μικρή. Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, το χωριό είχε 92 κατοίκους το 1881, 81 το 1891, 74 το 1901, 75 το 1911 και 40 το 1921.¹⁰ Το 1931 είχε 31 κατοίκους, όλους χριστιανούς, και το 1946 52, όλους ορθόδοξους (στις απογραφές του 1931 και του 1946 καταγραφόταν μόνο το θρήσκευμα). Το 1960 είχε 69 κατοίκους, όλους Έλληνες.

Εθνικοί αγώνες

Στο ενωτικό δημοψήφισμα του 1950 υπέγραψαν 34 κάτοικοι της Χρυσηλιού, που καταγράφηκε ως συνοικία της Μόρφου. Το Μητρώο Αγωνιστών ΕΟΚΑ καταγράφει έναν Έλληνα κάτοικο του χωριού που συμμετείχε ή συνέδραμε στον Αγώνα.

Η τουρκική εισβολή του 1974

Κατά την τουρκική εισβολή του 1974 η Χρυσηλιού καταλήφθηκε από τον τουρκικό στρατό και ο ελληνικός πληθυσμός της υπέστη εθνοκάθαρση. Από τότε οι τουρκικές κατοχικές δυνάμεις και η παράνομη κατοχική αρχή εμποδίζουν την επιστροφή των κατοίκων.

Κατά το Cyprus Religious Heritage, γύρω από την εκκλησία της Μεταμόρφωσης του Σωτήρος υπάρχει σήμερα μεγάλο μουσουλμανικό νεκροταφείο, και η εκκλησία φαίνεται ότι χρησιμοποιήθηκε για ένα διάστημα για το πλύσιμο των νεκρών πριν από την ταφή τους. Στους τοίχους της έχουν ανοίξει μεγάλες ρωγμές, και από το ελληνικό ορθόδοξο κοιμητήριο του χωριού δεν σώζεται κανένα ίχνος.¹¹ Ο κατάλογος του 2009 καταγράφει και το παρεκκλήσι του Αγίου Γεωργίου ως νεκροθάλαμο.