Η Χάρκεια (τοπικά Χάρτζια) είναι ελληνική κοινότητα της κατεχόμενης επαρχίας Κερύνειας. Βρίσκεται 21 χιλιόμετρα ανατολικά της Κερύνειας, σε υψόμετρο 260 μέτρων, στις βόρειες πλαγιές του Πενταδακτύλου. Η γη της ανέβαινε ως την κορυφογραμμή και περιλάμβανε τον οικισμό Χαλεύκα και, μέσα στο δάσος της Ανατολικής Πλατανιώτισσας, το Αρμενομονάστηρο.¹ Ήταν γνωστή για τα χρυσόμηλά της.² Στην απογραφή του 1960 είχε 600 κατοίκους, από τους οποίους 594 ήταν Έλληνες.

Όνομα

Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, που παραθέτει τον Σίμο Μενάρδο, το όνομα είναι άλλος τύπος του ελληνικού Χαλκίς.³ Το ίδιο όνομα, Χάρκεια, φέρουν και τοπωνύμια σε άλλα μέρη της Κύπρου, όπως στην Αραδίππου, στο Κοιλάνι και στον Καλοπαναγιώτη, καθώς και ένας λόφος στη γη του γειτονικού Αγίου Αμβροσίου.⁴ Στον κατάλογο φέουδων του 15ου αιώνα το χωριό γράφεται «Charchia», στον βρετανικό χάρτη του Kitchener «Khartja» και στην απογραφή του 1931 «Kharchja».

Ίδρυση και πρώτες αναφορές

Η πρώτη γραπτή αναφορά στη Χάρκεια είναι στον κατάλογο των φέουδων που μοίρασε ο βασιλιάς Ιάκωβος Β΄ τη δεκαετία του 1460, που διασώζει ο Κύπριος χρονογράφος του 16ου αιώνα Φλώριος Βουστρώνιος.⁵

Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, στα τέλη του 19ου αιώνα εγκαταστάθηκαν στη Χάρκεια Έλληνες από άλλα χωριά και από τη Μικρά Ασία, και οι κάτοικοι της ενορίας του Φώτη, στο βόρειο μέρος του χωριού, θεωρούνταν απόγονοι Ελλήνων της Σμύρνης.⁶ Τη γειτονιά του Φώτη την αναφέρει και το Ίδρυμα Απελευθερωτικού Αγώνα ΕΟΚΑ, στη βιογραφία ενός αγωνιστή που έζησε εκεί. Κοντά στο χωριό το επίσημο τοπωνυμικό ευρετήριο της Κύπρου (Gazetteer) καταγράφει τη θέση Μελανίσυκο, όπου κατά την ίδια εγκυκλοπαίδεια ήταν η πάνω ενορία του χωριού, από την οποία είχαν μείνει μόνο λίγα ερείπια.⁷

Φραγκοκρατία

Τη δεκαετία του 1460 ο βασιλιάς Ιάκωβος Β΄ έδωσε τη Χάρκεια, μαζί με ένα ακόμη χωριό, το «Ghieglia», ως φέουδο στον Φίλιππο Μιστάελ (Filippo Mistachiel).⁸ Κατά τον Γάλλο ιστορικό του 19ου αιώνα Louis de Mas Latrie, ήταν Κύπριος ιππότης· ήδη το 1448 ο βασιλιάς Ιωάννης Β΄ τον είχε στείλει πρεσβευτή στον εμίρη του Καραμάν, στη Μικρά Ασία. Ακολούθησε αρχικά την κόρη του Ιωάννη, τη βασίλισσα Καρλόττα, ως τη Ρόδο, ύστερα όμως γύρισε στην Κύπρο και υπηρέτησε τον Ιάκωβο. Ως πρεσβευτής του στη Βενετία, το 1468 έκανε στο όνομα του βασιλιά τους γάμους του με την Αικατερίνη Κορνάρο, και πέθανε λίγο αργότερα.⁹

Τουρκοκρατία

Στην κτηματική απογραφή που έκανε η οθωμανική διοίκηση το 1832/33, που κατέγραφε μόνο όσους είχαν περιουσία, η Χάρκεια καταγράφεται ως μεικτό χωριό με 18 νοικοκυριά με περιουσία. Οι ιδιοκτήτες είχαν σιτοχώραφα, λίγα αμπέλια, μουριές, ένα βαμβακοχώραφο και αλώνια, δικαιώματα σε τρεχούμενο νερό και μια παλιά βρύση. Από τα 116 δέντρα τα 89 ήταν ελιές και τα υπόλοιπα κυρίως χαρουπιές. Είχαν ακόμη κυψέλες, λίγα βόδια και αγελάδες, και στο χωριό υπήρχε ένα ερειπωμένο ελαιοτριβείο.¹⁰

Εκκλησίες και μονές

Η ελληνική ορθόδοξη εκκλησία του χωριού είναι αφιερωμένη στον Αρχάγγελο Μιχαήλ και χρονολογείται στον 19ο αιώνα. Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, αντικατέστησε μια παλαιότερη εκκλησία και είχε δάπεδο από στρογγυλά βότσαλα.¹¹ Το παλιό κοιμητήριο βρισκόταν δίπλα στην εκκλησία, στα νοτιοδυτικά της· το νέο, του 1956, βρίσκεται σε ένα μικρό δάσος περίπου 300 μέτρα βορειοανατολικά του παλιού κέντρου του χωριού.¹² Από την εκκλησία προέρχεται μια εικόνα του ένθρονου Χριστού με ζεύγος δωρητών, του 1521, που φυλάγεται σήμερα στο Βυζαντινό Μουσείο του Ιδρύματος Αρχιεπισκόπου Μακαρίου Γ΄ στη Λευκωσία.¹³

Στη γη του χωριού, ψηλά στο δάσος της Ανατολικής Πλατανιώτισσας, βρίσκεται η αρμενική μονή του Αγίου Μακαρίου (Σουρπ Μαγκάρ), γνωστή ως Αρμενομονάστηρο, που είναι Αρχαίο Μνημείο. Ο Βρετανός αρχιτέκτονας G. Jeffery, έφορος των αρχαίων μνημείων της Κύπρου στις αρχές του 20ού αιώνα, τη θεωρούσε πιθανότατα κτίσμα του 15ου αιώνα. Η παλιά εκκλησία της είχε ερειπωθεί, και το 1814 χτίστηκε βόρεια της μια νέα. Πάνω από τη μονή βρίσκεται ένα σπήλαιο, που κατά την παράδοση ήταν το κατάλυμα του αγίου Μακαρίου.¹⁴ Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, στο Αρμενομονάστηρο γινόταν κάθε χρόνο, την πρώτη Κυριακή του Μαΐου, μεγάλο ζωεμπορικό πανηγύρι.¹⁵

Στο Μελανίσυκο σώζεται ερειπωμένο το παρεκκλήσι του Αγίου Μάμαντος.

Οικονομία και κοινωνική ζωή

Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, πριν από το 1974 οι κάτοικοι καλλιεργούσαν σιτηρά, ελιές, χαρουπιές και κυρίως χρυσομηλιές στα ποτιστικά χωράφια, που ήταν η κύρια πηγή του εισοδήματός τους. Οι παραγωγοί χρυσομήλων της Χάρκειας, του Αγίου Αμβροσίου και της Καλογραίας είχαν ιδρύσει κοινή εταιρεία για τη διάθεση της παραγωγής τους. Ανεπτυγμένη ήταν και η κτηνοτροφία, με πρόβατα και κατσίκες.¹⁶ Το 1942 ιδρύθηκε η Συνεργατική Πιστωτική Εταιρεία Χάρτζιας και το 1957 η Συνεργατική Εταιρεία Ελαιοπαραγωγών Χάρτσειας, και κατά την ίδια εγκυκλοπαίδεια από το 1960 λειτουργούσε στο χωριό σύγχρονο ελαιοπιεστήριο, δίπλα σε δύο παραδοσιακούς ελαιόμυλους.¹⁷ Κατά την Ένωση Κοινοτήτων Επαρχίας Κερύνειας, οι κάτοικοι έφτιαχναν και κάρβουνα, πολλές οικογένειες έτρεφαν μεταξοσκώληκες, και στο χωριό υπήρχε το αθλητικό σωματείο «Δικέφαλος».¹⁸

Πληθυσμός

Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, το χωριό είχε 220 κατοίκους το 1881, 232 το 1891, 243 το 1901, 297 το 1911 και 318 το 1921.¹⁹ Το 1931 η Χάρκεια είχε 314 κατοίκους, όλους χριστιανούς, και το 1946 556, από τους οποίους 541 ήταν ορθόδοξοι και 2 μουσουλμάνοι (στις απογραφές του 1931 και του 1946 καταγραφόταν μόνο το θρήσκευμα). Το 1960 είχε 600 κατοίκους, 594 Έλληνες, 4 Αρμένιους και 2 Τούρκους, και το 1973 559 Έλληνες. Τη σχολική χρονιά 1973–74 το ελληνικό δημοτικό σχολείο είχε 58 μαθητές και 2 δασκάλους.

Εθνικοί αγώνες

Στο ενωτικό δημοψήφισμα του 1950 υπέγραψαν 288 κάτοικοι της Χάρκειας. Το Μητρώο Αγωνιστών ΕΟΚΑ καταγράφει 138 Έλληνες κατοίκους του χωριού που συμμετείχαν ή συνέδραμαν στον Αγώνα.

Στη γειτονιά του Φώτη ζούσε ο αγωνιστής της ΕΟΚΑ Αναστάση Γιακουμής, από την Καλογραία, που είχε παντρευτεί στη Χάρκεια.²⁰

Η τουρκική εισβολή του 1974

Κατά την τουρκική εισβολή του 1974 η Χάρκεια καταλήφθηκε από τον τουρκικό στρατό και ο ελληνικός πληθυσμός της υπέστη εθνοκάθαρση. Από τότε οι τουρκικές κατοχικές δυνάμεις και η παράνομη κατοχική αρχή εμποδίζουν την επιστροφή των κατοίκων.

Πέντε κάτοικοι της Χάρκειας, δύο στρατιώτες και τρεις άμαχοι, καταγράφηκαν ως αγνοούμενοι. Οι δύο χάθηκαν μέσα στο χωριό και οι τρεις αλλού: στην Κυρά της Μόρφου, στην περιοχή του Τζιάους και στην περιοχή Πέντε Μίλι του δρόμου Κερύνειας-Καραβά. Τα λείψανα του ενός έχουν εντοπιστεί και ταυτοποιηθεί, ενώ τέσσερις εξακολουθούν να αγνοούνται. Ένας ακόμη κάτοικος, άμαχος, σκοτώθηκε αλλού, στη Βιτσάδα. Στη γη της Χάρκειας καταγράφονται δύο νεκροί του 1974, και οι δύο άμαχοι, στο χωριό και στην περιοχή του.

Η εκκλησία του Αρχαγγέλου Μιχαήλ βεβηλώθηκε, λεηλατήθηκε και υπέστη σοβαρές ζημιές· η στέγη της έχει καταρρεύσει και η καμπάνα έχει αφαιρεθεί. Οι κατοχικές αρχές μετέτρεψαν παράνομα το Αρμενομονάστηρο σε καφετέρια· σήμερα και οι δύο εκκλησίες του είναι ερειπωμένες και όλος ο εξοπλισμός τους λείπει.²¹