Το Μπέλαπαϊς είναι ελληνική κοινότητα της κατεχόμενης επαρχίας Κερύνειας. Είναι χτισμένο σε υψόμετρο 220 μέτρων, στη βόρεια πλαγιά του Πενταδακτύλου, 4 χιλιόμετρα νοτιοανατολικά της Κερύνειας, με θέα προς την παραλιακή πεδιάδα και τη θάλασσα. Στο χωριό σώζεται το Αββαείο του Μπέλαπαϊς, το λαμπρότερο αρχιτεκτονικό μνημείο της Φραγκοκρατίας στην Κύπρο. Στην απογραφή του 1960 είχε 725 κατοίκους, από τους οποίους 719 ήταν Έλληνες.

Όνομα

Το χωριό πήρε το όνομά του από το μεσαιωνικό μοναστήρι του. Ο Έλληνας φιλόλογος Αθανάσιος Σακελλάριος (1890) γράφει ότι το όνομα προέρχεται πιθανότατα από το γαλλικό «belle abbaye», δηλαδή «ωραίο μοναστήρι». Στις αρχές του 14ου αιώνα το μοναστήρι ήταν γνωστό ως «Episcopia», όνομα που προέρχεται από την ελληνική λέξη «επισκοπή». Τον 16ο αιώνα ο Κύπριος χρονογράφος Φλώριος Βουστρώνιος το ονομάζει «Λευκό Αββαείο» (Abbatia Bianca) και ο Κύπριος ιστορικός Στέφανος Λουζινιάν «De la Pais». Ο Άγγλος περιηγητής Richard Pococke το έγραψε το 1738 «Telabaise». Το όνομα του χωριού γράφεται επίσης Μπέλλαπαϊς, Πελλαπαΐς και Πέλλα Παΐς. Στον επίσημο κατάλογο τοπωνυμίων της Κύπρου μια τοποθεσία του χωριού, κοντά στο μοναστήρι, λέγεται «Ποταμός της Επισκοπής», και κρατά έτσι ζωντανό το παλαιό όνομα.

Ίδρυση και πρώτες αναφορές

Οι πηγές δεν λένε πότε σχηματίστηκε ο οικισμός· ο τόπος εμφανίζεται σε αυτές μέσα από το μοναστήρι. Η πρώτη γραπτή μαρτυρία είναι μια επιστολή του πάπα Γρηγορίου Θ΄ του 1232, που επικυρώνει το μοναστήρι Λατίνων μοναχών το οποίο είχε ιδρύσει εκεί γύρω στο 1206 ο Λατίνος αρχιεπίσκοπος Λευκωσίας Θεοδώριχος.

Ο Βουστρώνιος σημειώνει ότι στον τόπο του μοναστηριού υπήρχε παλαιότερα επισκοπή, και ότι οι μοναχοί του λέγονταν ακόμη στην εποχή του «μοναχοί της Επισκοπής». Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, στα χρόνια της ελληνικής μεσαιωνικής περιόδου εκεί κατοικούσε ο Ορθόδοξος επίσκοπος Κερύνειας, και πιθανότατα υπήρχαν εκκλησιαστικά κτίσματα πριν από το μοναστήρι.

Ούτε οι κατάλογοι φέουδων του Βουστρώνιου ούτε ο βενετικός κατάλογος των χωριών του βασιλικού τομέα, που δημοσίευσε ο Γάλλος ιστορικός Louis de Mas Latrie, αναφέρουν χωριό με αυτό το όνομα· στις πηγές της Φραγκοκρατίας και της Βενετοκρατίας εμφανίζεται μόνο το μοναστήρι. Η παλαιότερη μαρτυρία για Έλληνες κατοίκους στον τόπο είναι μια εικόνα του 1646 από το παλαιό τέμπλο της εκκλησίας του μοναστηριού: πιθανότατα οι Έλληνες κάτοικοι εκκλησιάζονταν ήδη τότε εκεί.

Αρχαιολογικοί χώροι

Βορειοανατολικά του χωριού, στη βόρεια πλαγιά του λόφου Βουνοί, απλώνεται ένα από τα σημαντικότερα νεκροταφεία της προελληνικής Κύπρου. Από περίπου το 2350 ως το 1700 π.Χ. μια κοινότητα έθαβε εδώ τους νεκρούς της σε οικογενειακούς τάφους λαξευμένους στον βράχο, με πλούσια κόκκινη στιλβωμένη κεραμική, χάλκινα όπλα και εργαλεία, και πήλινα αγγεία και ομοιώματα με ταύρους, φίδια, πουλιά και ανθρώπους. Οι 164 τάφοι που ανασκάφηκαν είναι η μεγαλύτερη γνωστή ομάδα τάφων της πρώιμης προελληνικής εποχής του Χαλκού στο νησί.

Το 1931 η αστυνομία της Κερύνειας έστειλε στο Κυπριακό Μουσείο αγγεία από τη θέση, και ο Κύπριος αρχαιολόγος Πορφύριος Δίκαιος, έφορος του Μουσείου, βρήκε εκεί εκτεταμένη αρχαιοκαπηλία. Έκρινε ότι χρειαζόταν επειγόντως συστηματική ανασκαφή και ανέσκαψε 48 τάφους το 1931–1932. Το 1933 ο Γάλλος αρχαιολόγος Claude Schaeffer, για το Μουσείο του Λούβρου, ανέσκαψε μαζί με τον Δίκαιο περίπου άλλους τριάντα, και το 1937–1938 οι Βρετανοί James και Eleanor Stewart, για τη Βρετανική Σχολή Αθηνών, άλλους 84, κυρίως σε μια χωριστή ομάδα τάφων ανατολικότερα. Τα ευρήματα μοιράστηκαν ανάμεσα στο Κυπριακό Μουσείο και στα ιδρύματα των ανασκαφέων, και σήμερα βρίσκονται στη Λευκωσία, στο Λούβρο, στο Σίδνεϊ και σε μουσεία της Βρετανίας.

Το πιο γνωστό εύρημα είναι ένα στρογγυλό πήλινο ομοίωμα περιφραγμένου χώρου, γεμάτο μορφές ανθρώπων και ζώων. Ο Δίκαιος το ερμήνευσε ως τελετή σε ιερό περίβολο· άλλοι ερευνητές βλέπουν σε αυτό κηδεία ή σκηνή από τη ζωή του οικισμού. Ένα άλλο ομοίωμα δείχνει δύο ζευγάρια βόδια να σέρνουν αλέτρια, με τους ζευγάδες πίσω τους. Και τα δύο βρίσκονται στο Κυπριακό Μουσείο.

Μετά το 1974 δεν έχει γίνει καμία δημοσιευμένη ανασκαφή στους Βουνούς, και το νεκροταφείο λεηλατείται επανειλημμένα. Στη γη του χωριού έχει καταγραφεί και μια ακόμη προελληνική θέση, στη Βασιλική. Εκεί το κατοχικό καθεστώς έκανε, χωρίς άδεια, επιφανειακή έρευνα το 1995–1997.

Αρχαιότητα

Η γη του Μπέλαπαϊς κατοικήθηκε ήδη στην προελληνική εποχή του Χαλκού, όπως δείχνει το νεκροταφείο των Βουνών. Ο Δίκαιος εντόπισε στις πλαγιές ανάμεσα στο χωριό και στους Βουνούς ίχνη μιας θέσης της ίδιας εποχής, πιθανότατα του οικισμού της, που δεν ανασκάφηκε ποτέ.

Κοντά στο μονοπάτι προς τον Άγιο Επίκτητο, στο βόρειο άκρο του νεκροταφείου, οι χωρικοί είχαν βρει και ανοίξει τάφους των αρχαίων ελληνικών χρόνων, ένδειξη ότι ο τόπος κατοικούνταν πιθανότατα και τότε. Στην αρχαία ελληνική περίοδο η γη του χωριού ανήκε πιθανότατα στο ελληνικό βασίλειο της Κερύνειας, που βρισκόταν μόλις 4 χιλιόμετρα βορειοδυτικά.

Ρωμαϊκή περίοδος

Από τη ρωμαϊκή περίοδο σώζεται κοντά στο χωριό ένα ίχνος του μεγάλου δρόμου της βόρειας ακτής. Ο Βρετανός αρχαιολόγος David Hogarth είδε το 1888, σε ένα χωράφι ανάμεσα στον Άγιο Επίκτητο και το Μπέλαπαϊς, ένα φθαρμένο μιλιάριο, δηλαδή μια πέτρινη στήλη που σημάδευε τις αποστάσεις σε δρόμο. Οι κάτοικοι το χρησιμοποιούσαν για να γυρίζουν το αλέτρι. Κατά τον Hogarth, ήταν πιθανότατα το 35ο μιλιάριο του δρόμου που ένωνε τη Σαλαμίνα με τη Λάπηθο.

Φραγκοκρατία, Βενετοκρατία

Με τους Φράγκους ήρθε στο νησί και η Λατινική Εκκλησία. Το μοναστήρι του Μπέλαπαϊς ανήκε στην αρχή σε Αυγουστινιανούς μοναχούς και αργότερα στο τάγμα των Πρεμονστρατένσιων, που φορούσαν λευκά ράσα και λέγονταν «Λευκοί Κανονικοί». Στα χρόνια της Βενετοκρατίας το μοναστήρι παράκμασε, και το 1562 ο Βενετός γενικός προβλεπτής Bernardo Sagredo το βρήκε ερειπωμένο.

Τουρκοκρατία

Κατά τον Σακελλάριο, το μοναστήρι καταστράφηκε όταν οι Τούρκοι κατέλαβαν την Κύπρο, και από τότε ανήκε στο ομώνυμο χωριό δίπλα του. Οι Έλληνες κάτοικοι έκαναν την εκκλησία του μοναστηριού ενοριακό τους ναό, αφιερωμένο στην Παναγία Ασπροφορούσα. Ο Mas Latrie σημειώνει ότι η καταστροφή των κτισμάτων προχώρησε γρήγορα από τον 16ο αιώνα και μετά, γιατί οι κάτοικοι των γύρω χωριών έπαιρναν από εκεί πέτρες για να χτίσουν.

Οι ξένοι περιηγητές περιέγραψαν τα ερείπια. Ο Ολλανδός περιηγητής Cornelis van Bruyn, που τα επισκέφθηκε το 1683, είδε στους τοίχους της εκκλησίας έξι ή επτά παλαιές τοιχογραφίες. Ο Βρετανός αξιωματικός John Macdonald Kinneir, που πέρασε το 1814, γράφει ότι στην πύλη τον υποδέχτηκε ένας Έλληνας ιερέας για να του δείξει το μοναστήρι, και ότι μια από τις αίθουσές του είχε γίνει ελληνική εκκλησία.

Αγγλοκρατία

Ο Σακελλάριος γράφει το 1890 ότι οι χωρικοί είχαν επισκευάσει με τούβλα μέρος της μισογκρεμισμένης εκκλησίας, που ήταν ο ναός των Ορθοδόξων της περιοχής. Η μεγάλη τραπεζαρία του μοναστηριού στέγαζε το σχολείο του χωριού, και τα πρώτα χρόνια της Αγγλοκρατίας χρησιμοποιήθηκε για ένα διάστημα και ως νοσοκομείο. Το 1912–1913 ο έφορος των αρχαίων μνημείων έκανε μεγάλες εργασίες στα ερείπια και στερέωσε τη δυτική πλευρά της τραπεζαρίας, που κινδύνευε να καταρρεύσει.

Εκκλησίες και μονές

Ενοριακός ναός του χωριού ήταν η Παναγία Ασπροφορούσα, η εκκλησία του μοναστηριού, που χρονολογείται στον 13ο–14ο αιώνα. Από το παλαιό τέμπλο σωζόταν μια εικόνα του 1646, ενώ το 1884 στήθηκε καινούργιο τέμπλο. Η εκκλησία περιλαμβάνεται στον Κατάλογο Αρχαίων Μνημείων. Στη δυτική είσοδο του κέντρου του χωριού βρίσκεται η μικρή εκκλησία του Αγίου Γεωργίου.

Το Αββαείο του Μπέλαπαϊς είναι, κατά τον Βρετανό αρχιτέκτονα George Jeffery, έφορο των αρχαίων μνημείων της Κύπρου στις αρχές του 20ού αιώνα, το λαμπρότερο αρχιτεκτονικό μνημείο της εποχής των Λουζινιανών στην Κύπρο, χωρίς όμοιό του σε ολόκληρη την Ανατολή. Είναι χτισμένο στην άκρη ενός γκρεμού, ψηλά πάνω από την παραλιακή πεδιάδα. Το αρχαιότερο μέρος του είναι η εκκλησία· το περιστύλιο χρονολογείται στον 15ο αιώνα. Γύρω από το περιστύλιο σώζονται η μεγάλη τραπεζαρία, μήκους περίπου 30 μέτρων, η αίθουσα όπου συνεδρίαζαν οι μοναχοί και τα υπόγεια. Ο Jeffery σημειώνει ότι Ευρωπαίοι αρχιτέκτονες επέβλεπαν τα έργα, αλλά τη δουλειά έκαναν ντόπιοι Έλληνες μάστορες, που ανακάτευαν τα ευρωπαϊκά σχέδια με τους δικούς τους παλαιούς τρόπους χτισίματος. Το μοναστήρι περιλαμβάνεται στον Κατάλογο Αρχαίων Μνημείων.

Στη γη του χωριού υπάρχουν ακόμη τα ελληνορθόδοξα ξωκλήσια της Αγίας Μαρίνας, στον δρόμο προς το Δίκωμο, και του Αγίου Μάμαντος, και το κοιμητηριακό παρεκκλήσι του Αγίου Φωτίου, στο νεκροταφείο που αντικατέστησε το 1891 το παλαιό.

Οικονομία και κοινωνική ζωή

Ο Σακελλάριος γράφει ότι το Μπέλαπαϊς και το γειτονικό Καζάφανι, μέσα σε δάσος, είχαν άφθονα νερά και πολύ υγιεινό κλίμα. Οι Έλληνες κάτοικοι έβγαζαν από τα άγρια χαρούπια τερατσόμελο, δηλαδή σιρόπι από χαρούπια, και έφτιαχναν από αυτό παστέλλι. Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, πριν από το 1974 καλλιεργούνταν στο χωριό εσπεριδοειδή, ελιές, χαρουπιές και σιτηρά, και η πτηνοτροφία ήταν ιδιαίτερα ανεπτυγμένη. Μεγάλο μέρος της γης του, στις απότομες πλαγιές του Πενταδακτύλου, ήταν δάσος. Το 1928 οι κάτοικοι ίδρυσαν τη Συνεργατική Πιστωτική Εταιρεία του χωριού και το 1955 το Συνεργατικό Παντοπωλείο.

Εκπαίδευση

Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, από το 1834 δίδασκε στο σπίτι του ο προύχοντας Σάββας και ύστερα ο Χατζηγιάννης Χατζηχριστοδούλου. Το πρώτο κοινοτικό σχολείο ιδρύθηκε το 1855. Η ίδια πηγή αναφέρει ότι το 1880 δάσκαλος του χωριού ήταν ένας Έλληνας μοναχός από το Άγιον Όρος, ο Αρσένιος, και ότι οι μεγαλύτεροι μαθητές του διάβαζαν τον «Γεροστάθη». Το 1890 το ελληνικό δημοτικό σχολείο στεγαζόταν στη μεγάλη τραπεζαρία του μοναστηριού. Τη σχολική χρονιά 1973–74 το ελληνικό δημοτικό σχολείο είχε 53 μαθητές και 2 δασκάλους.

Πληθυσμός

Ο πληθυσμός αυξανόταν σταθερά ώς τα μέσα του 20ού αιώνα. Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, το χωριό είχε 319 κατοίκους το 1881, 398 το 1891, 500 το 1901, 613 το 1911 και 643 το 1921.¹ Το 1931 το χωριό είχε 672 κατοίκους, όλους εκτός από έναν χριστιανούς, και το 1946 έφτασε τους 792 (στις απογραφές του 1931 και του 1946 καταγραφόταν μόνο το θρήσκευμα). Το 1960 είχε 725 κατοίκους, από τους οποίους 719 ήταν Έλληνες και 6 Άγγλοι, και το 1973 οι Έλληνες ήταν 685.

Εθνικοί αγώνες

Το Μητρώο Αγωνιστών ΕΟΚΑ καταγράφει 27 Έλληνες κατοίκους του χωριού που συμμετείχαν ή συνέδραμαν στον Αγώνα.

Η τουρκική εισβολή του 1974

Κατά την τουρκική εισβολή του 1974 ο τουρκικός στρατός κατέλαβε το Μπέλαπαϊς. Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, πολλοί κάτοικοι έμειναν στα σπίτια τους και εγκλωβίστηκαν, μαζί με Έλληνες της Κερύνειας που είχαν καταφύγει στο χωριό. Αργότερα οι τουρκικές αρχές μετέφεραν εδώ και όσους κρατούνταν σε περιορισμό στο ξενοδοχείο Dome της Κερύνειας. Κατά την ίδια πηγή, οι εγκλωβισμένοι στο χωριό ήταν 434 τον Οκτώβριο του 1975, 411 τον Φεβρουάριο του 1976 και 303 τον Μάιο. Οι τουρκικές αρχές τούς ανάγκασαν να φύγουν, και τον Σεπτέμβριο του 1976 εκδιώχθηκαν και οι τελευταίοι. Η ίδια εγκυκλοπαίδεια σημειώνει ότι στο διάστημα αυτό το δημοτικό σχολείο λειτούργησε για λίγο, με μεγάλες δυσκολίες. Ο ελληνικός πληθυσμός υπέστη εθνοκάθαρση, και από τότε οι τουρκικές κατοχικές δυνάμεις και η παράνομη κατοχική αρχή εμποδίζουν την επιστροφή των κατοίκων.

Τρεις στρατιώτες από το χωριό καταγράφηκαν ως αγνοούμενοι. Δύο χάθηκαν στην περιοχή του Συγχαρίου και ένας στην Κερύνεια. Τα λείψανα του ενός έχουν εντοπιστεί και ταυτοποιηθεί, ενώ δύο εξακολουθούν να αγνοούνται. Στο ίδιο το Μπέλαπαϊς και στη γη του καταγράφονται 8 νεκροί: 6 στρατιώτες και 2 άμαχοι. Από τους στρατιώτες, τρεις σκοτώθηκαν μέσα στο χωριό και τρεις στην Άσπρη Μούττη, στην περιοχή της Αλώναγρας στον Πενταδάκτυλο, μέσα στη γη του χωριού. Οι 2 άμαχοι ήταν εγκλωβισμένοι κάτοικοι, που πέθαναν στο χωριό το 1975.

Οι κατοχικές αρχές μετέτρεψαν παράνομα την εκκλησία της Παναγίας Ασπροφορούσας σε μουσείο. Οι κατοχικές αρχές μετέτρεψαν παράνομα τον Άγιο Γεώργιο σε τζαμί, και τώρα τον παρουσιάζουν ως μνημείο. Το παρεκκλήσι της Αγίας Μαρίνας βεβηλώθηκε και λεηλατήθηκε, και σήμερα χρησιμοποιείται παράνομα ως εργαστήριο τέχνης. Το κοιμητηριακό παρεκκλήσι του Αγίου Φωτίου βεβηλώθηκε και λεηλατήθηκε, και η στέγη του έχει καταρρεύσει.