Η Αυλώνα είναι ελληνική κοινότητα του κατεχόμενου τμήματος της επαρχίας Λευκωσίας. Βρίσκεται 11 χιλιόμετρα ανατολικά της Μόρφου, σε υψόμετρο 160 μέτρων, στην πεδιάδα της Μόρφου. Είναι χτισμένη στην ανατολική όχθη του ποταμού του Ακακίου, κοντά στο σημείο όπου ο Μερικάς, ο ποταμός του Ακακίου και ο ποταμός της Περιστερώνας ενώνονται και σχηματίζουν τον Σερράχη, τον μεγάλο ποταμό της πεδιάδας.¹ Στην απογραφή του 1960 είχε 524 κατοίκους, όλους Έλληνες.

Όνομα

Στις φραγκικές πηγές το χωριό γράφεται «Avelone» και, σε ένα βασιλικό έγγραφο του 1468, «Avlones».² Οι κάτοικοι είχαν και τη δική τους παράδοση για το όνομα: έλεγαν ότι η Αυλώνα ήταν η μεγάλη αυλή ενός βασιλικού ζεύγους που ζούσε κάποτε στη γειτονιά.³

Ίδρυση και πρώτες αναφορές

Ο βίος του αγίου Αρτέμωνος, που σώζεται σε χειρόγραφο γραμμένο στην Κύπρο το 1089/90, αφηγείται ότι ο άγιος ήρθε στο νησί από τη Μικρά Ασία, αποβιβάστηκε στον Κορμακίτη και πήγε σε έναν τόπο που λεγόταν Αυλών, όπου, κατά την αφήγηση, έκανε να αναβλύσει αγίασμα. Εκεί πέθανε και τάφηκε, και προς τιμήν του χτίστηκε βασιλική. Στη νεκρή ζώνη, βορειοανατολικά της Αυλώνας και βόρεια του Ακακίου, έχουν εντοπιστεί ερείπια βασιλικής με ψηφιδωτό δάπεδο και μικρό βαπτιστήριο, του τέλους του 4ου ή των αρχών του 5ου αιώνα, που ο Κύπριος αρχαιολόγος Χριστόδουλος Χατζηχριστοδούλου συνδέει με τον Αυλώνα του βίου.⁴

Η πρώτη βέβαιη γραπτή αναφορά στο χωριό είναι στις γενεαλογίες των φραγκικών οικογενειών της Ανατολής, που γράφτηκαν τον 13ο αιώνα. Εκεί η Αυλώνα, «Avelone», αναφέρεται ως φέουδο ενός Φράγκου ευγενή. Ο Βρετανός αρχιτέκτονας George Jeffery, που κατέγραψε τα μνημεία της Κύπρου το 1918, σημειώνει τη μεσαιωνική αυτή μορφή του ονόματος.⁵

Φραγκοκρατία

Στη Φραγκοκρατία η Αυλώνα ήταν φέουδο. Κατά τον Γάλλο ιστορικό του 19ου αιώνα Louis de Mas Latrie, ένας από τους πρώτους άρχοντες της Αυλώνας ήταν ο Hélie du Rouvre. Η κόρη του Ισαβέλλα παντρεύτηκε τον Laurent du Plessis, άρχοντα της Μαραθάσας, που ονομάστηκε και Laurent de Morpho.⁶

Το 1468 η Αυλώνα ήταν φέουδο του Piere Enpolo. Τον Σεπτέμβριο εκείνης της χρονιάς ο βασιλιάς Ιάκωβος Β΄ του έδωσε την άδεια να ελευθερώσει έναν δουλοπάροικο του φέουδου του, «του χωριού της Αυλώνας» (cazal d’Avlones), τον «Philippe Yani tou Blondia», δηλαδή τον Φίλιππο του Γιάννη του Μπλόντια. Το έγγραφο σώζεται στα βιβλία της βασιλικής γραμματείας, που δημοσίευσε ο Mas Latrie, και δείχνει πώς ένας Έλληνας χωρικός μπορούσε να απαλλαγεί από τη δουλοπαροικία μόνο με την άδεια του βασιλιά.⁷

Τουρκοκρατία

Στην κτηματική απογραφή που έκανε η οθωμανική διοίκηση το 1832/33, που κατέγραφε μόνο όσους είχαν περιουσία, η Αυλώνα καταγράφεται ως χωριό με μεικτό πληθυσμό και 20 νοικοκυριά με περιουσία. Ανάμεσα στους ιδιοκτήτες ήταν και ένας ιερέας. Τα κτήματα ήταν κυρίως χωράφια με σιτηρά, βαμβάκι και περιβόλια, με αλώνια και τρεχούμενο νερό, και 82 δέντρα, κυρίως ελιές και μουριές. Οι κάτοικοι είχαν γύρω στα 170 πρόβατα και κατσίκες και λίγα βόδια.⁸

Εκκλησίες και μονές

Η ελληνική ορθόδοξη εκκλησία του χωριού, στο κέντρο του, είναι αφιερωμένη στην Αγία Μαρίνα, την πολιούχο της Αυλώνας. Χρονολογείται στον 16ο αιώνα και ανακαινίστηκε τον 18ο. Είναι μονόκλιτος καμαροσκεπής ναός με τοιχογραφίες. Δίπλα της, στα βορειοανατολικά, βρίσκεται το κοιμητήριο του χωριού.⁹

Το παρεκκλήσι του Αγίου Γεωργίου, μέσα στον κήπο του δημοτικού σχολείου, στην έξοδο του χωριού προς τη Φιλιά, είναι του 15ου αιώνα και είναι Αρχαίο Μνημείο. Κατά την Κοινότητα Αυλώνας, είναι μικρός μονόχωρος ναός με τρούλο και διατηρεί τοιχογραφίες, ανάμεσά τους την Ανάσταση του Λαζάρου και την Παναγία με αγγέλους στην αψίδα. Το 2021 ολοκληρώθηκαν εργασίες συντήρησής του από τη δικοινοτική Τεχνική Επιτροπή για την Πολιτιστική Κληρονομιά, με χρηματοδότηση της Ευρωπαϊκής Ένωσης.¹⁰

Έξω από το χωριό βρίσκονταν ακόμη το εκκλησάκι του Αγίου Ρωμανού, που το επίσημο τοπωνυμικό ευρετήριο της Κύπρου (Gazetteer) ονομάζει Άγιο Ρωμανό της Καυκάλλας, και τα ερείπια του Αγίου Ευθυμίου. Κατά την Κοινότητα Αυλώνας, οι μητέρες πήγαιναν στον ερειπωμένο ναό του Αγίου Ευθυμίου όταν τα μωρά τους είχαν πυρετό, άναβαν κεριά πάνω στις πέτρες και έκαναν τρεις γύρους γύρω του, για να γιατρευτούν τα παιδιά.¹¹

Οικονομία και κοινωνική ζωή

Η γη της Αυλώνας ήταν εύφορη και ποτιστική. Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, πριν από το 1974 οι κάτοικοι καλλιεργούσαν κυρίως εσπεριδοειδή, λαχανικά, οπωροφόρα δέντρα, σιτηρά και κτηνοτροφικά φυτά, και έτρεφαν σχεδόν χίλια πρόβατα και περίπου τριακόσιες κατσίκες.¹² Κατά την Κοινότητα Αυλώνας, μεγάλο μέρος της γης και του νερού ανήκε στη Μονή Κύκκου, που είχε στο χωριό μετόχι και έναν νερόμυλο, όπου έρχονταν να αλέσουν και τα γύρω χωριά. Αργότερα η Μονή νοίκιαζε τα κτήματά της στους κατοίκους, και τελικά τους τα πούλησε. Για να ποτίζουν τα χωράφια τους, οι κάτοικοι άνοιξαν και δικά τους υπόγεια αυλάκια νερού, τα λαγούμια.¹³

Το 1940 ιδρύθηκε η Συνεργατική Πιστωτική Εταιρεία Αυλώνας και το 1959 το Συνεργατικό Παντοπωλείο Αυλώνας. Κατά την Κοινότητα Αυλώνας, από το 1931 λειτουργούσε στο χωριό τοπική ένωση της Παναγροτικής Ένωσης Κύπρου, με δική της ποδοσφαιρική ομάδα.¹⁴

Εκπαίδευση

Κατά την Κοινότητα Αυλώνας, το πρώτο σχολείο του χωριού λειτούργησε το 1912, με 35 μαθητές. Ως τότε τα παιδιά πήγαιναν στο σχολείο του γειτονικού Ακακίου, ενώ στα χρόνια της Τουρκοκρατίας μερικά μάθαιναν ανάγνωση από τον ιερέα του χωριού, με την Οκτώηχο και το Ψαλτήρι.¹⁵ Τη σχολική χρονιά 1973–74 το ελληνικό δημοτικό σχολείο της Αυλώνας είχε 85 μαθητές και 3 δασκάλους.

Πληθυσμός

Ο πληθυσμός της Αυλώνας σχεδόν τριπλασιάστηκε σε 42 χρόνια. Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, το χωριό είχε 160 κατοίκους το 1881, 174 το 1891, 182 το 1901, 220 το 1911 και 219 το 1921.¹⁶ Το 1931 το χωριό είχε 249 κατοίκους, 230 χριστιανούς και 19 μουσουλμάνους, και το 1946 406, από τους οποίους 401 ήταν ορθόδοξοι, 4 μουσουλμάνοι και ένας άλλου θρησκεύματος (στις απογραφές του 1931 και του 1946 καταγραφόταν μόνο το θρήσκευμα). Το 1960 είχε 524 κατοίκους, όλους Έλληνες, και το 1973 684 Έλληνες.

Εθνικοί αγώνες

Στο ενωτικό δημοψήφισμα του 1950 υπέγραψαν 201 κάτοικοι της Αυλώνας. Το Μητρώο Αγωνιστών ΕΟΚΑ καταγράφει 3 Έλληνες κατοίκους του χωριού που συμμετείχαν ή συνέδραμαν στον Αγώνα. Ο ήρωας της ΕΟΚΑ Μιχαλάκης Σάββα, από το γειτονικό Ακάκι, που σκοτώθηκε από τους Άγγλους το 1957, είχε στην Αυλώνα ένα από τα δύο εργαστήρια όπου κατασκεύαζε βόμβες και χειροβομβίδες για την Οργάνωση.¹⁷

Η τουρκική εισβολή του 1974

Κατά την Κοινότητα Αυλώνας, στις 14 Αυγούστου 1974 το χωριό βομβαρδίστηκε, και από τότε οι κάτοικοί του είναι πρόσφυγες. Λίγοι χωριανοί μπήκαν στην εκκλησία μετά τον βομβαρδισμό και έσωσαν τις εικόνες της Αγίας Μαρίνας, του Ιωάννη του Θεολόγου και του Συμεών του Στυλίτη.¹⁸ Η Αυλώνα καταλήφθηκε από τον τουρκικό στρατό και ο ελληνικός πληθυσμός της υπέστη εθνοκάθαρση. Το χωριό βρίσκεται πάνω στη γραμμή κατάπαυσης του πυρός, και μεγάλο μέρος της γης του είναι μέσα στη νεκρή ζώνη. Από τότε οι τουρκικές κατοχικές δυνάμεις και η παράνομη κατοχική αρχή εμποδίζουν την επιστροφή των κατοίκων, πολλοί από τους οποίους ζουν στο γειτονικό Ακάκι.¹⁹ Ένας στρατιώτης από την Αυλώνα σκοτώθηκε το 1974 στην περιοχή του αεροδρομίου της Λευκωσίας.

Οι κατοχικές αρχές μετέτρεψαν παράνομα την εκκλησία της Αγίας Μαρίνας σε τζαμί.²⁰ Το παρεκκλήσι του Αγίου Γεωργίου βεβηλώθηκε και έμεινε άδειο, και ο Άγιος Ευθύμιος και ο Άγιος Ρωμανός βρίσκονται μέσα σε τουρκικό στρατόπεδο.