Ο Ασώματος είναι κοινότητα Μαρωνιτών της κατεχόμενης επαρχίας Κερύνειας. Βρίσκεται 21 χιλιόμετρα δυτικά της Κερύνειας, σε υψόμετρο 200 μέτρων, σε λοφώδη περιοχή νότια του Πενταδακτύλου. Μαζί με τον Κορμακίτη, την Καρπάσεια και την Αγία Μαρίνα Σκυλλούρας ήταν ένα από τα τέσσερα χωριά των Μαρωνιτών της Κύπρου στον 20ό αιώνα.¹ Στην απογραφή του 1960 είχε 506 κατοίκους, από τους οποίους 9 ήταν Έλληνες και 497 Μαρωνίτες.

Όνομα

Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, το χωριό πήρε το όνομά του από τον αρχάγγελο Μιχαήλ, στον οποίο είναι αφιερωμένη η εκκλησία του: οι αρχάγγελοι λέγονται και «Ασώματοι», δηλαδή άυλοι, χωρίς σώμα.² Ο Ιησουίτης Girolamo Dandini, που επισκέφθηκε την Κύπρο το 1596 ως απεσταλμένος του πάπα στους Μαρωνίτες του Λιβάνου, γράφει το όνομα «Asomatos», και ο Γάλλος ιστορικός του 19ου αιώνα Louis de Mas Latrie «Assomatos».³

Ίδρυση και πρώτες αναφορές

Κατά την παράδοση των ίδιων των κατοίκων, που καταγράφει η Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, οι Μαρωνίτες του Ασωμάτου κατάγονταν από το χωριό Σιαμάτ του Λιβάνου.⁴

Ο Ασώματος δεν βρέθηκε στους καταλόγους χωριών του 15ου αιώνα: τα χωριά «Assomato» και «Asomato» του Κύπριου χρονογράφου του 16ου αιώνα Φλώριου Βουστρώνιου και των βενετικών καταλόγων που δημοσίευσε ο Mas Latrie είναι ο Ασώματος της Λεμεσού και ένα ομώνυμο χωριό της βαϊλίας της Άσσιας. Η πρώτη γνωστή γραπτή αναφορά στο χωριό είναι του Dandini. Το 1596 ο Dandini ρώτησε Ιταλούς, Έλληνες και Μαρωνίτες για τους Μαρωνίτες του νησιού και κατέγραψε τα δεκαεννέα χωριά όπου ζούσαν, ανάμεσά τους τον Ασώματο, την Καμπυλή, την Καρπάσεια και τον Κορμακίτη.⁵

Αρχαιολογικοί χώροι

Στη γη του Ασωμάτου, στη θέση Πηγάδες, στα όρια με τη Μύρτου και την Καρπάσεια, βρίσκεται ένα προελληνικό ιερό, γνωστό στην αρχαιολογική βιβλιογραφία ως «Μύρτου-Πηγάδες». Ο Κατάλογος Αρχαίων Μνημείων του Τμήματος Αρχαιοτήτων το κατατάσσει επίσης στον Ασώματο. Το εντόπισε το 1949 η Βρετανίδα αρχαιολόγος Joan du Plat Taylor, που έκανε εκείνη τη χρονιά δοκιμαστικές τομές, και το ανέσκαψε το 1950 και το 1951 για λογαριασμό του Μουσείου Ashmolean της Οξφόρδης, με τη συνεργασία του Πανεπιστημίου του Σίδνεϊ. Η ανασκαφή δημοσιεύτηκε το 1957.

Ήρθε στο φως μια μεγάλη αυλή, περιτριγυρισμένη από δωμάτια, με έναν μνημειώδη βωμό από λαξευτούς λίθους στο ανατολικό της άκρο. Τον βωμό τον έστεφαν «κέρατα καθοσίωσης», δηλαδή το λατρευτικό σύμβολο σε σχήμα κεράτων ταύρου. Το ιερό χτίστηκε γύρω στο 1300 π.Χ., πάνω σε παλαιότερα κτίσματα, και καταστράφηκε γύρω στο 1175 π.Χ. Στην αυλή βρέθηκαν περισσότερα από δέκα μυκηναϊκά αγγεία, που δείχνουν επαφές με τον μυκηναϊκό ελληνικό κόσμο του Αιγαίου. Ανάμεσα στα ευρήματα ήταν και ένας θησαυρός από χάλκινους τρίποδες και βάσεις, ένα φυλαχτό από κόκκινο ίασπη με το βασιλικό όνομα του Φαραώ Ραμσή Β΄ και ένας κυλινδρικός σφραγιδόλιθος στο ύφος του βασιλείου των Μιτάννι, στη βόρεια Μεσοποταμία.

Πάνω από τα ερείπια του βωμού βρέθηκε ένα στρώμα με κεραμική της γεωμετρικής και της αρχαϊκής αρχαίας ελληνικής περιόδου, μαζί με λίγα πήλινα ειδώλια και θραύσματα από αγάλματα φυσικού μεγέθους. Ανάμεσά τους υπήρχαν και λίγα εισηγμένα αγγεία από το Αιγαίο. Τα ευρήματα αυτά δείχνουν ότι η λατρεία συνεχίστηκε ή αναβίωσε στη θέση ως τον 8ο αιώνα π.Χ. περίπου.⁶

Τουρκοκρατία

Στα χρόνια της Τουρκοκρατίας ο αριθμός των Μαρωνιτών της Κύπρου μειώθηκε πολύ. Το 1686, κατά έκδοση του Γραφείου Τύπου και Πληροφοριών για τους Μαρωνίτες, ζούσαν μόνο σε οκτώ χωριά, ανάμεσά τους ο Ασώματος.⁷

Στην κτηματική απογραφή που έκανε η οθωμανική διοίκηση το 1832/33, που κατέγραφε μόνο όσους είχαν περιουσία, ο Ασώματος καταγράφεται με 15 χριστιανικά νοικοκυριά με περιουσία. Είχαν χωράφια με σιτηρά και βαμβάκι, δέκα αλώνια, ένα μικρό μουρόπερβολο και 107 δέντρα, σχεδόν όλα ελιές, με λίγες χαρουπιές, και ένα ελαιοτριβείο. Η κύρια περιουσία τους όμως ήταν τα ζώα: πάνω από 850 πρόβατα και κατσίκες και λίγα βόδια.⁸

Τον 19ο αιώνα ο Mas Latrie γράφει ότι οι Μαρωνίτες είχαν αποσυρθεί σιγά σιγά προς τη δυτική άκρη της περιοχής της Λαπήθου, και ότι ο Ασώματος, η Καρπάσεια και ο Κορμακίτης ήταν εξ ολοκλήρου δικά τους χωριά, με τις εκκλησίες τους.⁹

Εκκλησίες και μονές

Η εκκλησία του χωριού, μαρωνιτική, είναι αφιερωμένη στον αρχάγγελο Μιχαήλ και βρίσκεται στη βορειοανατολική άκρη του παλιού χωριού.¹⁰ Ο Βρετανός αρχιτέκτονας George Jeffery, που κατέγραψε τα μνημεία της Κύπρου στις αρχές του 20ού αιώνα, γράφει ότι ξαναχτίστηκε το 1895, με πολύ καλό για την εποχή σχέδιο: ένα τετράγωνο κτίσμα από λαξευτή πέτρα με αψίδα και μεγάλη δυτική πόρτα κάτω από τόξο με πολλές ταινίες.¹¹

Το χωριό είχε δύο κοιμητήρια, από τα οποία το νεότερο λειτουργούσε από το 1911.¹²

Οικονομία και κοινωνική ζωή

Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, πριν από το 1974 οι κάτοικοι καλλιεργούσαν σιτάρι, κριθάρι, λίγα κτηνοτροφικά φυτά και χαρουπιές, και η κτηνοτροφία ήταν σχετικά αναπτυγμένη, όπως ήδη στην απογραφή του 1832/33. Το χωριό βρισκόταν δίπλα στον δρόμο Λευκωσίας–Κερύνειας μέσω Μύρτου.¹³ Το 1945 ιδρύθηκε η Νέα Συνεργατική Πιστωτική Εταιρεία Ασωμάτου.

Εκπαίδευση

Το μεικτό δημοτικό σχολείο του χωριού λειτουργούσε από το 1887 ως το 1974.¹⁴ Τη σχολική χρονιά 1973–74 είχε 54 μαθητές και 3 δασκάλους.

Πληθυσμός

Ο πληθυσμός του Ασωμάτου μεγάλωνε σταθερά. Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, το χωριό είχε 191 κατοίκους το 1881, 219 το 1891, 240 το 1901, 279 το 1911 και 348 το 1921.¹⁵ Το 1931 το χωριό είχε 359 κατοίκους, όλους χριστιανούς, και το 1946 417, από τους οποίους 5 ήταν ορθόδοξοι και 412 άλλου θρησκεύματος, οι Μαρωνίτες του χωριού (στις απογραφές του 1931 και του 1946 καταγραφόταν μόνο το θρήσκευμα). Το 1960 είχε 506 κατοίκους, 497 Μαρωνίτες και 9 Έλληνες, και το 1973 527 κατοίκους. Σε καμία από αυτές τις απογραφές δεν καταγράφηκαν Τούρκοι στο χωριό.

Η τουρκική εισβολή του 1974

Κατά την τουρκική εισβολή του 1974 ο Ασώματος καταλήφθηκε από τον τουρκικό στρατό. Οι περισσότεροι κάτοικοι εκτοπίστηκαν, και όσοι έμειναν στο χωριό ζούσαν εγκλωβισμένοι. Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, αμέσως μετά την κατάληψη έμειναν στο χωριό 80 κάτοικοι· το 1979 ήταν 39 και τον Δεκέμβριο του 1985 26.¹⁶ Το 2012 ζούσε στον Ασώματο μόνο μία ηλικιωμένη κάτοικος, και σήμερα δεν ζει εκεί κανένας.¹⁷ Ο πληθυσμός του χωριού υπέστη έτσι εθνοκάθαρση.

Στον Ασώματο καταγράφεται ένας νεκρός, ένας ηλικιωμένος άμαχος κάτοικος του χωριού, που πέθανε μέσα στο χωριό μετά την κατάληψη.

Το χωριό έγινε στρατόπεδο των τουρκικών κατοχικών δυνάμεων. Οι κάτοικοι επιτρέπεται να μπαίνουν σε αυτό μόνο τις Κυριακές, αποκλειστικά για τη Θεία Λειτουργία στην εκκλησία του Αρχαγγέλου Μιχαήλ, που βρίσκεται μέσα στο στρατόπεδο.¹⁸