Η Άσκεια (τοπικά Άσσια) είναι μεγάλη ελληνική κοινότητα της κατεχόμενης επαρχίας Αμμοχώστου. Βρίσκεται 30 χιλιόμετρα δυτικά της Αμμοχώστου, σε υψόμετρο 70 μέτρων, στη γεωγραφική περιφέρεια της Μεσαορίας, πάνω στον παλιό δρόμο Λευκωσίας–Αμμοχώστου.1 Το χωριό είχε δύο ενορίες, του Αγίου Γεωργίου και του Τιμίου Προδρόμου.2 Στην απογραφή του 1960 είχε 2.209 κατοίκους, όλους Έλληνες.
Το επίσημο τοπωνυμικό ευρετήριο της Κύπρου (Gazetteer) γράφει το όνομα «Άσκεια»· οι κάτοικοι το πρόφεραν «Άσσια». Στα γαλλικά έγγραφα του βασιλιά Ιακώβου Β΄ του 1468 το χωριό γράφεται «Asquie» και «Asquia», σε έναν βενετικό κατάλογο του τέλους του 15ου αιώνα «Aschia», και στο χρονικό του Κύπριου χρονογράφου του 15ου αιώνα Λεόντιου Μαχαιρά «Άσκια».3
Κατά τον Κύπριο γλωσσολόγο Σίμο Μενάρδο, όπως τον παραθέτει ο Πολιτιστικός Σύνδεσμος «Η Άσσια», οι μεσαιωνικές γραφές δείχνουν ότι ήδη τότε οι φθόγγοι «σκι» και «σσι» προφέρονταν το ίδιο, δηλαδή η Άσκια και η Άσσια είναι το ίδιο όνομα. Οι κάτοικοι έλεγαν και ότι το χωριό πήρε το όνομά του από τα ασκιά, τα δερμάτινα δοχεία που έφτιαχναν από δέρματα προβάτων και κατσικιών.4
Η παλαιότερη γραπτή αναφορά στο χωριό βρίσκεται στον Βίο του αγίου Σπυρίδωνος, επισκόπου της γειτονικής Τριμυθούντος, της σημερινής Τρεμετουσιάς, που πήρε μέρος στην Α΄ Οικουμενική Σύνοδο της Νίκαιας.5 Κατά τον Βίο, όπως τον παραθέτει η Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, ο άγιος γεννήθηκε στην Άσκεια:
οὗτος οὖν ὁ ἅγιος Σπυρίδων ἄγροικος μὲν ἦν, ὡς εἰπεῖν, κατὰ τὴν ἀνατροφήν, ἐν χωρίῳ Ἀσκίᾳ καλουμένῳ γεννηθεὶς εἰς τὴν Κυπρίων ἐπαρχίαν
«Ο άγιος Σπυρίδων λοιπόν ήταν, θα λέγαμε, άνθρωπος της υπαίθρου στην ανατροφή, γεννημένος σε ένα χωριό που λεγόταν Ασκία, στην επαρχία της Κύπρου.»6
Οι παλαιότεροι κάτοικοι έλεγαν ότι το χωριό βρισκόταν κάποτε βορειότερα, στη θέση Μάνεια, προς την Αγκαστίνα, και ότι μετακινήθηκε σιγά σιγά προς τα νότια, σε ψηλότερο έδαφος, για να γλιτώσει από τις πλημμύρες του ποταμού Γιαλιά· η μετακίνηση συνεχιζόταν ως το 1974. Το Gazetteer καταγράφει τη Μάνεια ως οικισμό, και νότια του χωριού το τοπωνύμιο «Καταλύματα», όπου, κατά τον Πολιτιστικό Σύνδεσμο, έβρισκαν σπασμένα πήλινα αγγεία, πηγάδια και σπηλιές, ίχνη πιθανότατα ενός παλαιού οικισμού.7
Στη Φραγκοκρατία άρχοντες της Άσκειας ήταν, κατά τον Γάλλο ιστορικό του 19ου αιώνα Louis de Mas Latrie, οι Mimars, οικογένεια ευγενών από την οποία ο Μαχαιράς αναφέρει έναν αμιράλη και έναν στρατάρχη του βασιλείου.8
Η Άσκεια ήταν σταθμός στον δρόμο ανάμεσα στην Αμμόχωστο και στη Λευκωσία. Ο Μαχαιράς γράφει ότι στον πόλεμο με τους Γενουάτες, στα τέλη του 1373, σταμάτησε εκεί για φαγητό ο στρατός που συνόδευε τη βασίλισσα Ελεονόρα από την Αμμόχωστο, και ότι λίγο αργότερα διανυκτέρευσε στο χωριό η συνοδεία των Γενουατών που μετέφερε στην Αμμόχωστο, με καμήλες και κάρα, τα λάφυρα της λεηλασίας της Λευκωσίας.9
Το 1468 η Άσκεια ανήκε στο βασιλικό δημόσιο. Τον Απρίλιο εκείνης της χρονιάς ο βασιλιάς Ιάκωβος Β΄ έδωσε σε δύο άντρες του, τον Hristoforo Benevides και τον Rodriguo de Mendoza, ως φέουδο ένα ετήσιο μερίδιο κριθαριού από το χωριό, που θα το έπαιρναν την εποχή του αλωνίσματος. Τις ίδιες μέρες αντάλλαξε μια δουλοπάροικη της Άσκειας, την Ευδοκία του Αρτέμου, με μια δουλοπάροικη από τα Γαίναγρα, φέουδο του ευγενούς Richo de Marino.10
Λίγο μετά το πέρασμα της Κύπρου στους Βενετούς, η Άσκεια ήταν έδρα βαϊλίας, δηλαδή διοικητικής περιφέρειας των βασιλικών χωριών. Σε ένα βενετικό στατιστικό υπόμνημα του τέλους του 15ου αιώνα, που δημοσίευσε ο Mas Latrie, η «βαϊλία της Aschia» έχει τέσσερα χωριά: την Άσκεια, τη Βατυλή, το «Stephani» και το «Asomatos».11
Το καλοκαίρι του 1570, λίγο πριν από την τουρκική εισβολή, οι ανώτατοι αξιωματούχοι της βενετικής διοίκησης πήγαν στην Άσκεια για να συναντήσουν τον στρατιωτικό διοικητή της Αμμοχώστου και να κανονίσουν τον εφοδιασμό με σιτάρι, ζώα και ό,τι άλλο χρειαζόταν. Το γράφει ο Κύπριος Δομινικανός μοναχός Angelo Calepio, που έζησε την πολιορκία της Λευκωσίας.12
Ο Κύπριος ιστορικός του 18ου αιώνα αρχιμανδρίτης Κυπριανός αναφέρει την Άσκεια πρώτη ανάμεσα στα χωριά από τα οποία πληρώνονταν οι γενίτσαροι του νησιού: η γη τους έδινε τη δεκάτη από κάθε προϊόν, και κάθε κάτοικος πλήρωνε ένα γρόσι τον χρόνο, τον φόρο που λεγόταν «σπέντζα».13
Στην κτηματική απογραφή που έκανε η οθωμανική διοίκηση το 1832/33, που κατέγραφε μόνο όσους είχαν περιουσία, η Άσκεια καταγράφεται ως μικτό χωριό, με 120 νοικοκυριά με περιουσία. Σχεδόν όλη η καλλιεργημένη γη ήταν βαμβακοχώραφα, με λίγα σιτοχώραφα, και μεγάλες εκτάσεις έμεναν σε αγρανάπαυση. Δέντρα σχεδόν δεν υπήρχαν: καταγράφεται μία μόνο ελιά. Τα νοικοκυριά είχαν πάνω από 1.900 πρόβατα, πάνω από 70 ζευγάρια βόδια, αγελάδες και 62 κυψέλες. Στη γη του χωριού καταγράφονται και δύο τσιφλίκια, δηλαδή μεγάλα αγροκτήματα.14
Οι δύο ενοριακές εκκλησίες του χωριού, του Αγίου Γεωργίου και του Αγίου Ιωάννη του Προδρόμου, χρονολογούνται στον 18ο αιώνα. Ο Βρετανός αρχιτέκτονας George Jeffery, που κατέγραψε τα μνημεία της Κύπρου στις αρχές του 20ού αιώνα, τις περιγράφει ως δύο μεγάλες εκκλησίες.15
Βόρεια του χωριού, μέσα στο κοιμητήριο, βρίσκεται το δίκλιτο παρεκκλήσι της Παναγίας Θεοτόκου, του 15ου–16ου αιώνα, που είναι Αρχαίο Μνημείο. Ο Jeffery σημειώνει πάνω από την πύλη του περιβόλου μια ασπίδα με οικόσημο και, στη στοά της νότιας πλευράς, την εγχάρακτη ταφόπλακα ενός λαϊκού με ελληνική επιγραφή γύρω της.16 Οι Βρετανοί γεωλόγοι C. V. Bellamy και A. J. Jukes-Browne έγραφαν το 1905 ότι η εκκλησία βρισκόταν σε λάκκο, οκτώ με δέκα πόδια χαμηλότερα από τη γύρω γη, και την έφεραν ως παράδειγμα για το πώς οι προσχώσεις των χειμάρρων και τα αρδευτικά αυλάκια ανέβαζαν σιγά σιγά το έδαφος της Μεσαορίας.17
Η εκκλησία του Αγίου Σπυρίδωνος χτίστηκε, κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, στην αυλή του σπιτιού του λαϊκού ζωγράφου Μιχαήλ Κάσιαλου, με δικά του έξοδα, και τις εικόνες της τις ζωγράφισε ο ίδιος.18
Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, η γη της Άσκειας ήταν κυρίως ξηρική, και πριν από το 1974 οι κάτοικοι καλλιεργούσαν πρώτα απ’ όλα κριθάρι και σιτάρι, και ακόμη κτηνοτροφικά φυτά, πεπόνια και καρπούζια, λίγα λαχανικά, οπωροφόρα και αμπέλια· παλαιότερα καλλιεργούσαν και βαμβάκι και σησάμι. Την εποχή του θερισμού έρχονταν στο χωριό θεριστές από άλλα μέρη της Κύπρου. Το 1973 οι κάτοικοι έτρεφαν σχεδόν 2.800 πρόβατα, 1.450 κατσίκες και 437 αγελάδες και μοσχάρια, τον μεγαλύτερο αριθμό στην επαρχία Αμμοχώστου. Στο χωριό λειτουργούσαν βιοτεχνίες ρούχων και τούβλων, και οι γυναίκες του ήταν γνωστές για τα κεντήματά τους, τα «ασσιώτικα».19 Το 1926 ιδρύθηκε η Συνεργατική Πιστωτική Εταιρεία Άσσιας.
Κατά τον Πολιτιστικό Σύνδεσμο «Η Άσσια», στα χρόνια της Τουρκοκρατίας τα παιδιά μάθαιναν γράμματα από τον ιερέα, και γύρω στο 1868 οι κάτοικοι πλήρωσαν και έφεραν τον πρώτο δάσκαλο του χωριού, τον Μιχαήλ Χάχχα από τη Λάρνακα.20 Τη σχολική χρονιά 1973–74 το ελληνικό δημοτικό σχολείο της Άσκειας είχε 372 μαθητές και 13 δασκάλους.
Ο πληθυσμός της Άσκειας μεγάλωνε σταθερά. Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, η Άσκεια είχε 989 κατοίκους το 1881, 1.009 το 1891, 1.173 το 1901, 1.382 το 1911 και 1.676 το 1921.21 Το 1931 το χωριό είχε 1.755 κατοίκους, 1.639 χριστιανούς και 116 μουσουλμάνους, και το 1946 2.041, από τους οποίους 1.904 ήταν ορθόδοξοι, 136 μουσουλμάνοι και ένας άλλος (στις απογραφές του 1931 και του 1946 καταγραφόταν μόνο το θρήσκευμα). Το 1960 είχε 2.209 κατοίκους, όλους Έλληνες, και το 1973 2.734 Έλληνες.
Στο ενωτικό δημοψήφισμα του 1950 υπέγραψαν 622 κάτοικοι της Άσκειας στην ενορία του Αγίου Γεωργίου. Το Μητρώο Αγωνιστών ΕΟΚΑ καταγράφει 267 Έλληνες κατοίκους του χωριού που συμμετείχαν ή συνέδραμαν στον Αγώνα.
Κατά τις βιογραφίες του Ιδρύματος Απελευθερωτικού Αγώνα ΕΟΚΑ, ο Φώτης Πίττας από τον Φρέναρο και ο Ηλίας Παπακυριακού από τη Λυθράγκωμη οργάνωσαν την ΕΟΚΑ στην Άσκεια και στα γύρω χωριά.22
Κατά την τουρκική εισβολή του 1974 η Άσκεια καταλήφθηκε από τον τουρκικό στρατό και ο ελληνικός πληθυσμός της υπέστη εθνοκάθαρση. Ο Παναγιώτης Καλλής, πρώην δικαστής του Ανωτάτου Δικαστηρίου, που συνελήφθη τότε στο χωριό, γράφει ότι οι άντρες που συνελήφθησαν κρατήθηκαν αρχικά στην Άσκεια και στις 17 και στις 21 Αυγούστου μεταφέρθηκαν με λεωφορεία στο Γκαράζ Παυλίδη, στον τουρκικό τομέα της Λευκωσίας· πολλοί από εκεί μεταφέρθηκαν σε φυλακές της Τουρκίας.23 Στην έκθεση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων του 1976 καταγράφονται μαρτυρίες ότι περίπου 300 κάτοικοι της Άσκειας μεταφέρθηκαν στη Δεκέλεια· κατά μία από αυτές, τους φόρτωσαν σε λεωφορεία, τους πήγαν στην Πέργαμο, στα όρια της βρετανικής βάσης, και τους είπαν να περάσουν με τα πόδια στην άλλη πλευρά.24 Από τότε οι τουρκικές κατοχικές δυνάμεις και η παράνομη κατοχική αρχή εμποδίζουν την επιστροφή των κατοίκων.
84 κάτοικοι της Άσκειας, 70 άμαχοι και 14 στρατιώτες, καταγράφηκαν ως αγνοούμενοι το 1974. Οι 51 χάθηκαν στο Γκαράζ Παυλίδη, όπου η Επιτροπή διαπίστωσε ότι κρατούνταν αιχμάλωτοι,25 οι 18 μέσα στο χωριό και οι υπόλοιποι 15 σε άλλα μέρη: στην Αφάνεια, στην περιοχή της Κοντέας, στη Μόρα, στον Τράχωνα, στα Βώνη, στην Αγκαστίνα, στο Δίκωμο και στον δρόμο Τύμπου–Αγλαντζιάς. Τα λείψανα των 67 έχουν εντοπιστεί και ταυτοποιηθεί· οι υπόλοιποι 17 αγνοούνται ακόμη.
Στην Άσκεια και στην περιοχή της καταγράφονται 11 νεκροί του 1974, 9 άμαχοι και 2 στρατιώτες. Επιπλέον 6 κάτοικοι του χωριού, 5 στρατιώτες και ένας άμαχος, σκοτώθηκαν αλλού: στη Λάρνακα, στην περιοχή των Καζιβερών, στον Κοντεμένο και στην περιοχή του Αγίου Παύλου στη Λευκωσία, ενώ ένας τραυματίστηκε στην περιοχή του Τζιάους και πέθανε σε πρόχειρο νοσοκομείο στην Αμμόχωστο.
Οι κατοχικές αρχές μετέτρεψαν παράνομα την εκκλησία του Αγίου Ιωάννη του Προδρόμου σε τζαμί και έχτισαν μιναρέ στη δυτική της πλευρά. Η εκκλησία του Αγίου Γεωργίου βεβηλώθηκε, λεηλατήθηκε και χρησιμοποιείται ως αποθήκη αγροτικών εργαλείων· το 2022 η στοά της είχε καταρρεύσει. Βεβηλώθηκαν και λεηλατήθηκαν επίσης το παρεκκλήσι της Παναγίας και η εκκλησία του Αγίου Σπυρίδωνος. Στο νέο κοιμητήριο οι σταυροί των τάφων είναι σκορπισμένοι ανάμεσα στα αγριόχορτα.26
G. Jeffery, A Description of the Historic Monuments of Cyprus (1918), σ. 198.↩︎
Πολιτιστικός Σύνδεσμος «Η Άσσια» (assia.org.cy), «Άσσια – Ιστορική Αναφορά».↩︎
A Complete Gazetteer of Cyprus, τ. 1, σ. 192; L. de Mas Latrie, Histoire de l’île de Chypre sous le règne des princes de la maison de Lusignan, τ. 3 (1852–1861), 248, 253, 509.↩︎
Πολιτιστικός Σύνδεσμος «Η Άσσια» (assia.org.cy), «Άσσια – Ιστορική Αναφορά».↩︎
M. Le Quien, Oriens Christianus, τ. II (Παρίσι 1740), στ. 1073–1074, Ecclesia Trimithuntis.↩︎
Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια (Polignosi), «Άσσεια».↩︎
A Complete Gazetteer of Cyprus, τ. 1, 489, 784; Πολιτιστικός Σύνδεσμος «Η Άσσια» (assia.org.cy), «Άσσια – Ιστορική Αναφορά».↩︎
L. de Mas Latrie, L’île de Chypre, sa situation présente et ses souvenirs du moyen âge (1879), σ. 137; Λεόντιος Μαχαιράς, Χρονικό (Chronique de Chypre, μτφρ. E. Miller – K. Σάθας, Παρίσι 1882), 219, 313.↩︎
Λεόντιος Μαχαιράς, Χρονικό (Chronique de Chypre, μτφρ. E. Miller – K. Σάθας, Παρίσι 1882), 240–242, 258.↩︎
L. de Mas Latrie, Histoire de l’île de Chypre sous le règne des princes de la maison de Lusignan, τ. 3 (1852–1861), 247–248, 253.↩︎
L. de Mas Latrie, Histoire de l’île de Chypre sous le règne des princes de la maison de Lusignan, τ. 3 (1852–1861), σ. 509.↩︎
Οθωμανική κτηματική απογραφή 1832/33 (Χαροκόπειο Πανεπιστήμιο, Ίδρυμα Συλβίας Ιωάννου), «Askeia / Asseia».↩︎
G. Jeffery, A Description of the Historic Monuments of Cyprus (1918), σ. 198.↩︎
G. Jeffery, A Description of the Historic Monuments of Cyprus (1918), σσ. 198–199.↩︎
C. V. Bellamy – A. J. Jukes-Browne, The Geology of Cyprus (Πλίμουθ 1905), σσ. 48–49.↩︎
Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια (Polignosi), «Άσσεια».↩︎
Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια (Polignosi), «Άσσεια».↩︎
Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια (Polignosi), «Άσσεια».↩︎
Ίδρυμα Απελευθερωτικού Αγώνα ΕΟΚΑ, βιογραφία Ηλία Παπακυριακού; Ίδρυμα Απελευθερωτικού Αγώνα ΕΟΚΑ, βιογραφία Φώτη Πίττα.↩︎
Πολιτιστικός Σύνδεσμος «Η Άσσια» (assia.org.cy), «Ιστορικό της αιχμαλωσίας των Ασσιωτών».↩︎
Ευρωπαϊκή Επιτροπή Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων, Κύπρος κατά Τουρκίας (προσφυγές 6780/74 και 6950/75), Έκθεση της Επιτροπής (1976), §§124–125.↩︎
Ευρωπαϊκή Επιτροπή Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων, Κύπρος κατά Τουρκίας (προσφυγές 6780/74 και 6950/75), Έκθεση της Επιτροπής (1976), §303.↩︎
Cyprus Religious Heritage, «Askeia (Asha)».↩︎
Στην Άσκεια (Άσσια) υπήρχαν τέσσερις εκκλησίες και δύο κοιμητήρια. Μετά την τουρκική εισβολή του 1974, τρεις ναοί βεβηλώθηκαν ή λεηλατήθηκαν και ένας μετατράπηκε παράνομα σε τζαμί. Παρακάτω παρουσιάζονται όλα, με φωτογραφίες και, όπου είναι γνωστή, την κατάστασή τους.
Σύμφωνα με τον κατάλογο κατεχόμενων ναών της Εκκλησίας της Κύπρου (2009), η εκκλησία χρονολογείται στον 18ο αιώνα. Η κατάστασή της το 2009 σημειώνεται ως «Λεηλατήθηκε και βεβηλώθηκε. Χρησιμοποιείται για αποθήκευση αγροτικών εργαλείων».
Σύμφωνα με τον κατάλογο κατεχόμενων ναών της Εκκλησίας της Κύπρου (2009), η εκκλησία χρονολογείται στον 18ο αιώνα. Η κατάστασή της το 2009 σημειώνεται ως «Τζαμί».
Σύμφωνα με τον κατάλογο κατεχόμενων ναών της Εκκλησίας της Κύπρου (2009), η εκκλησία χρονολογείται στον 15ο – 16ο αιώνα και είναι Αρχαίο Μνημείο. Η κατάστασή της το 2009 σημειώνεται ως «Λεηλατήθηκε και βεβηλώθηκε».
Σύμφωνα με τον κατάλογο κατεχόμενων ναών της Εκκλησίας της Κύπρου (2009), η κατάστασή της το 2009 σημειώνεται ως «Λεηλατήθηκε και βεβηλώθηκε».
Τη σχολική χρονιά 1973–74, την τελευταία πριν από την τουρκική εισβολή, στην Άσκεια (Άσσια) λειτουργούσε ένα δημοτικό σχολείο. Σε αυτό φοιτούσαν 372 μαθητές, με 13 δασκάλους. Παρακάτω δίνονται τα στοιχεία του, με τους μαθητές ανά τάξη και το διδακτικό προσωπικό, όπου είναι γνωστά.
| Τάξη | Α | Β | Γ | Δ | Ε | Στ | Σύνολο |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Αγόρια | 36 | 23 | 26 | 29 | 32 | 30 | 176 |
| Κορίτσια | 19 | 25 | 37 | 46 | 37 | 32 | 196 |
| Σύνολο | 55 | 48 | 63 | 75 | 69 | 62 | 372 |
Το Μητρώο Αγωνιστών ΕΟΚΑ καταγράφει 267 Έλληνες με καταγωγή από την Άσκεια (Άσσια) που συμμετείχαν ή συνέδραμαν στον Αγώνα. Τα ονόματα ακολουθούν όπως είναι τυπωμένα στο Μητρώο.
267 / 267 ονόματα
Κατά την τουρκική εισβολή του 1974 σκοτώθηκαν ή αγνοούνται 100 άνθρωποι με καταγωγή από την Άσκεια (Άσσια), 20 στρατιώτες και 80 άμαχοι. Από τους 84 αγνοούμενους, 67 έχουν εντοπιστεί και ταυτοποιηθεί, ενώ 17 εξακολουθούν να αγνοούνται. Στην Άσκεια (Άσσια) σκοτώθηκαν ή εθεάθησαν για τελευταία φορά 115 άνθρωποι, οκτώ στρατιώτες και 107 άμαχοι. Παρακάτω, στην καρτέλα «Από την κοινότητα» είναι όσοι κατάγονταν από την Άσκεια (Άσσια), και στην καρτέλα «Στην κοινότητα» όσοι σκοτώθηκαν ή εθεάθησαν για τελευταία φορά εκεί.
Στο μητρώο συνεργατικών εταιρειών ήταν εγγεγραμμένη η ακόλουθη συνεργατική εταιρεία της κοινότητας:
Ο ταχυδρομικός κώδικας των Κυπριακών Ταχυδρομείων για την κοινότητα αυτή ήταν και είναι ο 5561.
