Το Άρσος είναι μεικτή, κατεχόμενη κοινότητα της επαρχίας Λάρνακας. Βρίσκεται 26 χιλιόμετρα ανατολικά της Λευκωσίας, σε υψόμετρο 80 μέτρων, στη νότια άκρη του κάμπου της Μεσαορίας, ανάμεσα στην Τρεμετουσιά και τη Λύση.¹ Στην απογραφή του 1960 είχε 613 κατοίκους, από τους οποίους 316 ήταν Έλληνες και 297 Τούρκοι.

Όνομα

Ο Κύπριος χρονογράφος του 16ου αιώνα Φλώριος Βουστρώνιος γράφει το χωριό «Arsos della Messaria», δηλαδή το Άρσος της Μεσαορίας· το επίσημο τοπωνυμικό ευρετήριο της Κύπρου (Gazetteer) Άρσος.²

Αρχαιολογικοί χώροι

Έξω από το χωριό βρίσκεται ένα αρχαίο ιερό, που οι μελετητές το συνδέουν με τη λατρεία της Αφροδίτης. Το 1862 μια γαλλική αρχαιολογική αποστολή έσκαψε εκεί για τρεις μέρες και βρήκε αναθήματα σε σχήμα ανθρώπινων μελών, μερικά με επιγραφές, που πήγαν στο Μουσείο του Λούβρου. Λίγο αργότερα ο Γερμανός αρχαιολόγος Max Ohnefalsch-Richter ερεύνησε το τέμενος και βρήκε κομμάτια αγαλμάτων, που τα ταύτισε με τον Γηρυόνη, δηλαδή τον τρισώματο γίγαντα του ελληνικού μύθου που σκότωσε ο Ηρακλής, και τα συνέδεσε με τη λατρεία του Απόλλωνα. Ένα χάλκινο λατρευτικό σύμπλεγμα ανθρώπου και ταύρου της προελληνικής περιόδου, που φυλάγεται στο Λούβρο, προέρχεται πιθανότατα από το Άρσος.³

Το 1917 ο διευθυντής του Κυπριακού Μουσείου Μενέλαος Μαρκίδης ανέσκαψε το ιερό. Βρήκε τοίχους που είχαν ήδη συληθεί, κομμάτια λίθινων αγαλμάτων και έναν αποθέτη με πήλινα αναθήματα, χάντρες, σκαραβαίους, περιδέραια, δύο χάλκινες φιάλες και μία χρυσή. Ο Μαρκίδης χρονολόγησε την αρχή της λατρείας στην προελληνική περίοδο και το τέλος της στην πρώιμη ελληνική μεσαιωνική («βυζαντινή») περίοδο. Οι νεότεροι μελετητές χρονολογούν τα περισσότερα γλυπτά στα τέλη του 7ου και στις αρχές του 6ου αιώνα π.Χ., την εποχή που, κατά την αμερικανίδα αρχαιολόγο Joan Breton Connelly, η λατρεία απέκτησε οργανωμένο ιερό. Ενενήντα πέντε γλυπτά από το Άρσος βρίσκονται στο Κυπριακό Μουσείο, τα περισσότερα των κλασικών και πτολεμαϊκών ελληνικών χρόνων.⁴

Αρχαιότητα

Στο Άρσος βρέθηκαν και δύο ελληνικές αναθηματικές επιγραφές, που δημοσίευσε ο Έλληνας λόγιος του 19ου αιώνα Αθανάσιος Σακελλάριος. Είναι αφιερωμένες στους θεούς της Αιγύπτου, που στα χρόνια των Πτολεμαίων και της Ρώμης λατρεύονταν σε ολόκληρο τον ελληνικό κόσμο:⁵

Σαράπιδι Εἴσιδι Ἀνούβιδι Λυκίσκος εὐχήν.

«Στον Σάραπι, στην Ίσιδα και στον Άνουβι, ο Λυκίσκος, για τάμα.»

Πασικράτης ἀνέθηκεν Σεράπιδι Ἴσιδι Ἀνούβ[ι]δι.

«Ο Πασικράτης αφιέρωσε στον Σέραπι, στην Ίσιδα και στον Άνουβι.»

Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, ο Σίμος Μενάρδος πρότεινε ότι η «Άργος, πόλη της Κύπρου», όπου κατά μια αρχαία παράδοση η Αφροδίτη βρήκε νεκρό τον Άδωνη, στο ιερό του Απόλλωνα, πρέπει να διορθωθεί σε «Άρσος» και να ταυτιστεί με το χωριό, όπου ο Ohnefalsch-Richter ανέσκαψε τέμενος ανδρικού θεού.⁶

Φραγκοκρατία, Βενετοκρατία

Ο βασιλιάς Ιάκωβος Β΄ έδωσε το Άρσος, μαζί με τη Βάβλα, το Κόρνο, το Μοσφιλωτή και άλλα χωριά, στον Muzio de Costanzo. Κατά τον Βουστρώνιο, ο Muzio ήταν ευγενής από τη Σικελία, που έφτασε στην Πάφο με δύο γαλέρες· ο βασιλιάς τον κράτησε στην Κύπρο, τον έκανε αμιράλη, δηλαδή αρχηγό του στόλου του βασιλείου, και τον πάντρεψε με την κόρη του Tommaso Verni.⁷

Εκκλησίες και μονές

Η ελληνική ορθόδοξη ενοριακή εκκλησία του Άρσους είναι αφιερωμένη στην Παναγία Ελεούσα και χρονολογείται στον 20ό αιώνα. Κατά την κρατική έκδοση του 2019 για τους εκτοπισμένους δήμους και κοινότητες, η γιορτή της ήταν στις 21 Νοεμβρίου.⁸

Οικονομία και κοινωνική ζωή

Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, πριν από το 1974 οι κάτοικοι καλλιεργούσαν κυρίως σιτηρά και αμπέλια. Το 1971 τα αμπέλια, κυρίως ξυνιστέρι, έπιαναν περίπου 400 σκάλες, και το Άρσος ήταν, μαζί με τη Λύση, από τα ανατολικότερα χωριά της Κύπρου με αξιόλογους αμπελώνες. Η κτηνοτροφία ήταν αρκετά ανεπτυγμένη.⁹ Το 1959 ιδρύθηκε η Β΄ Συνεργατική Πιστωτική Εταιρεία Άρσους.

Πληθυσμός

Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, το Άρσος είχε 185 κατοίκους το 1881, 218 το 1891, 249 το 1901, 292 το 1911 και 349 το 1921.¹⁰ Το 1931 είχε 449 κατοίκους, 153 χριστιανούς και 296 μουσουλμάνους, και το 1946 516, από τους οποίους 210 ήταν ορθόδοξοι και 306 μουσουλμάνοι (στις απογραφές του 1931 και του 1946 καταγραφόταν μόνο το θρήσκευμα). Το 1960 είχε 613 κατοίκους, 316 Έλληνες και 297 Τούρκους, και το 1973 306 Έλληνες και γύρω στους 400 Τούρκους (εκτίμηση). Τη σχολική χρονιά 1973–74 το ελληνικό δημοτικό σχολείο είχε 49 μαθητές και δύο δασκάλους.

Εθνικοί αγώνες

Στο ενωτικό δημοψήφισμα του 1950 υπέγραψαν 125 κάτοικοι του Άρσους. Το Μητρώο Αγωνιστών ΕΟΚΑ καταγράφει 5 Έλληνες κατοίκους του χωριού που συμμετείχαν ή συνέδραμαν στον Αγώνα. Κατά τη βιογραφία του Ιδρύματος Απελευθερωτικού Αγώνα ΕΟΚΑ, ο αγωνιστής Τουμάζος Τουμάζου από την Αθηένου οργάνωσε ομάδες της ΕΟΚΑ και στο Άρσος.¹¹

Η τουρκική εισβολή του 1974

Κατά την τουρκική εισβολή του 1974 το Άρσος καταλήφθηκε από τον τουρκικό στρατό και ο ελληνικός πληθυσμός του υπέστη εθνοκάθαρση. Από τότε οι τουρκικές κατοχικές δυνάμεις και η παράνομη κατοχική αρχή εμποδίζουν την επιστροφή των κατοίκων.

Τρεις κάτοικοι του Άρσους, όλοι στρατιώτες, καταγράφηκαν ως αγνοούμενοι. Χάθηκαν μακριά από το χωριό, στις περιοχές της Λαπήθου, της Κλεπίνης και της Μιας Μηλιάς. Τα λείψανα του ενός έχουν εντοπιστεί και ταυτοποιηθεί, ενώ δύο εξακολουθούν να αγνοούνται. Στη γη του χωριού, ανάμεσα στο Άρσος και τη Λύση, καταγράφεται ένας νεκρός του 1974, άμαχος.

Κατά την έκδοση του 2019, μετά την εισβολή οι κατοχικές αρχές μετέτρεψαν παράνομα την εκκλησία της Παναγίας Ελεούσας σε στρατιωτικό κοιτώνα· αργότερα ο στρατός την εγκατέλειψε, και σήμερα είναι ερειπωμένη.¹²